Кіріспе

Халықаралық теңіз құқықтық ұғымы. Теңізде еркін жүзу (FON) – халықаралық құқықта көзделген ерекшеліктерді қоспағанда, кез келген тәуелсіз мемлекеттің туын көтерген кемелерге басқа мемлекеттердің кедергі келтіруіне жол бермейтін теңіз құқығының қағидасы. Халықаралық құқық саласында бұл принцип "кемелердің еркін қозғалысы, порттарға кіру және нысандар мен доктарды пайдалану, тауарларды тиеу және түсіру, тауарлар мен жолаушыларды тасымалдау" деп анықталған. Бұл құқық қазір 1982 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясының 87(1)a-тармағында да заң жүзінде бекітілген.

Құқықтық ұғым ретінде даму

Теңізде жүзу еркіндігі құқықтық және нормативтік ұғым ретінде салыстырмалы түрде жақында ғана қалыптасты. Ерте заманауи кезеңге дейін халықаралық теңіз құқығы елдердің құқықтық жүйелері бойынша әртүрлі болған және кейде ғана кодификацияланған әдет-ғұрыптармен реттелетін, мысалы, 14 ғасырдағы Арагон Корольдік Теңіз Консулаты (Lang es;;; ағылшын тілінде Теңіз Әдет-ғұрыптары деп те аталады). Бұл әдет-ғұрыптар жергілікті сот жүйесінде, көбінесе, саудагерлердің ашық теңізде тауарларды ұстауына қатысты сот процестерінде дамыған және қолданылған. Консолато әдет-ғұрыптары (және басқа да заманауи кодекстер) бойынша "душман тауарларын бейтарап кемелерде ұстауға болады, ал бейтарап тауарлар жау кемелерінде бос болады". Бұл соғыс уақытында бейтарап кеме қатынасының бұзылмайтындығын орнатып, теңіз күштеріне ашық теңізде кез келген елдің кемелеріне шабуыл жасауға еркіндік берді, бірақ сол кемелердегі бейтарап елдерге тиесілі тауарлар, тіпті олар жау кемелері болса да, алынбауға тиіс еді. Бұл заңды әдет, енді консолато ережесі деп аталатын, Англия (кейін Ұлыбритания), Франция және Испания сияқты ірі теңіз державалары тарапынан ұзақ уақыт сақталды. Алайда, уақыт өте келе теңіз әлемін басқару туралы жаңа теориялар пайда бола бастады, ал теңіз саудасы, саяхат және ірі еуропалық теңіз күштерінің жаулап алулары Еуропаның су жолдарынан тыс жерлерге тарала бастады. XVII ғасырда екі негізгі ойлау мектебі пайда болды. Біріншісі, ең танымал Джон Селденнің жақтауымен, mare clausum тұжырымдамасын ұсынды, ол мемлекеттердің теңіздерді немесе теңіз аймақтарын кез келген немесе барлық шет елдік кемелердің кіруіне шектеу немесе тіпті жабуға құқығы бар екенін, дәл сол сияқты жер аумақтары мемлекетке тиесілі болуы мүмкін және онда шетелдік қызметті шектеуге болады деп санады. Бұл идеяны Джон Берроуз және Уильям Уэлвод сияқты басқа да көрнекті тұлғалар қолдады. Үлкен геосаяси контексте, mare clausum сол кездегі ірі теңіз және отаршылдық державалар, соның ішінде Испания мен Португалия тарапынан қолдау тапты. Олар Жаңа Дүниеге және Африка мен Азияға өздерінің ықпалын кеңейткен кезде, басқа елдердің осы аймақтарға алып баратын теңіз жолдарына қол жеткізуін теріске шығара отырып, жаңа империяларына бақылауды нығайтуға және сондағы сауда мен ресурстарға қол жеткізуге ұмтылды. Теңізге қол жеткізуді тоқтату арқылы және теңіз күштерін пайдаланып, бұл мемлекеттер өсіп келе жатқан теңіз сауда жолдарынан және шетелдік колониялардан мол пайда тапты. Осы арада Голландия Республикасы, Еуропадағы ең ірі сауда тасымалдаушысы, "бос кеме – тегін тауар" деген қағиданы қамтитын mare liberum (бос теңіздер) деп белгіленген басқа ережені жақтады. Бұл дегеніміз, контрабандадан басқа жау тауарлары да бейтарап кемелерде (корпустарда) бұзылмайтын болып, бейтарап кемелерді ашық теңізде шабуылдан қорғайтын еді. Голландия Республикасы үшін бұл олардың кең сауда желісінің қауіпсіздігі мен тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін маңызды болды. Бұл тұжырымдаманы халықаралық құқықтың негізін қалаушы голландиялық заңгер Хьюго Гроций ұсынды. Гроций кеме қай елден шыққандығына қарамастан, ашық теңізде көлік пен кеме қатынасын еркін ететін теңіз нормаларын өзгертуді жақтады. Бұл тек заңдағы өзгерістерді ғана емес, теңіз аймағын жер сияқты иеленуге болмайтын, керісінше ортақ ресурс ретінде қарастыруға түбегейлі өзгеріс әкелді. Бұл тұжырымдаманың артында барлық мемлекеттердің ашық теңізге тең дәрежеде қол жеткізуіне негізделген егемендік теңдігі туралы либералды көзқарас және теңіз арқылы байланыстырылған өзара тәуелді әлем туралы көзқарас жатыр. Испания мен Португалияның басым теңіз күштері әлсірегеніне және халықаралық сауданың артуына байланысты Гроцийдің mare liberum тұжырымдамасы теңіздегі егемендікті реттейтін қабылданған әдет-ғұрыпқа айналды.

Тұжырымдамадан әдет-ғұрыпқа, заңға

Кеме қатынасының еркіндігі екіжақты шарттар арқылы қалыптасып, бүгінде халықаралық құқық деп аталатын заңның бір бөлігіне айналды. Мұндай шарттың ең алғашқы мысалы – 1709 жылы Франция королі IV Генрих пен Осман Портасы арасында жасалған келісім, одан кейін 1612 жылы Порта мен Голландия Республикасы арасындағы келісім. Испания мен Голландия Республикасы арасындағы сексен жылдық соғыс аяқталғаннан кейін, Испания мұхиттардағы өзінің егемендік құқығын қорғады, бұл Гюго Гроцийдің "Теңіз бостандығы" (Mare Liberum) еңбегінде дамыған Голландияның "ашық теңіздердегі еркіндік" туралы талабына қарсы болды. Кейін Нидерланд Республикасы көптеген еуропалық елдермен екіжақты шарттар жасады, онда "еркін кеме, тегін тауарлар" принципі бекітілді, кейде осы жеңілдікті алу үшін күш қолданды, мысалы, Англиямен Бреда келісімінде (1667) және Вестминстер келісімінде (1674). Алайда Англия да, Франция да басқа елдермен қарым-қатынаста консулалық ережені сақтап, 1744 жылы бейтарап Голландияға осы артықшылықты берді. Нидерландтар екіжақты шарттар желісін құрып, Еуропаның көп бөлігінде кемелеріне "кеме қатынасының еркіндігін" берді. 18 ғасырдағы Еуропадағы көптеген соғыстар кезінде олар бейтараптығын сақтап, барлық соғысушы тараптарға кеме қатынасы қызметтерін көрсетті. Ұлыбритания, әсіресе, осы келісімге наразы болды, себебі ол 18 ғасырда теңіз күшінде басымдық танытты, ал Голландияның артықшылығы теңіз блокадаларының тиімділігін төмендетті. Америка революциясы кезінде жағдай ушықты, 1674 жылғы ағылшын-голландиялық келісімге сәйкес Голландия американдықтарды да, француздарды да қамтамасыз етті. Британдықтар Голландия кемелерін тексеру құқығын кеңінен пайдаланды, бұл Филдинг пен Биландт оқиғасына әкелді, онда британдық теңіз эскадрильясы бейбіт уақытта голланд конвойын голландтық теңіз күзетінің қарсылығына қарамастан ұстады. Біраз уақыттан кейін британдықтар 1674 жылғы келісімді бұзды, бұл "еркін кеме, тегін тауарлар" доктринасының жойылуына әкелуі мүмкін еді, бірақ Ресей императрицасы Екатерина II сол кезде бастаманы қолға алды. 1780 жылдың наурыз айында ол манифест жариялады, онда бейтарап мемлекеттердің негізгі құқығы ретінде "еркін кеме, тегін тауарлар" принципін жариялады. Осы принципти қорғау үшін ол қарулы бейтараптықтың бірінші лигасына бірікті, голландтар сол жылдың соңында оған қосылды (бұл төртінші ағылшын-голландия соғысына себеп болды). Оның манифестіндегі принциптерді Лига мүшелері, Франция, Испания және жаңа Америка Республикасы да қолдады (дегенмен, соғысушы елдер ретінде Лигаға мүше бола алмады). Дегенмен, халықаралық құқықтың принципі ретінде (шарттық құқықтан басқа) "еркін кеме, тегін тауарлар" 19 ғасырдың басындағы француз революциялық соғыстарында екі тараптың тәжірибесімен қайтадан күшін жойды. Мысалы, 19 ғасырдың басындағы американдық соттардың юриспруденциясында консолато принципі шарттармен қамтылмаған жағдайларда жалпыға бірдей қолданылды. Екінші жағынан, АҚШ үкіметі басқа елдермен жасасқан достық және сауда шарттарында "еркін кеме, тегін тауарлар" принципін бекітуді тұрақты практикаға айналдырды (1778 жылғы Франциямен және 1782 жылғы Голландия Республикасымен жасалған шарттардан бастап). Басқаша айтқанда, американдық көзқарас (британдық практикаға сәйкес) сол кезде консолато әдеттегі халықаралық құқық болды, бірақ оны екіжақты негізде шарттық құқықпен алмастыруға болады. Алайда АҚШ консолатоны дәстүрлі құқықта "еркін кеме" принципімен алмастыруға талпынды. Бұл жағдай Ұлыбритания 1780 жылы Екатерина императрица тұңғыш рет тұжырымдаған принциптерге қарсылық білдіруден бас тартып, "еркін кеме – еркін тауар" деп жариялаған және "жау кемесі – жау тауар" деп жариялаған 1856 жылғы теңіз құқығын құрметтеу туралы Париж декларациясына келіскен кезде туды. Декларацияға ірі державалар (АҚШ-тан басқа) қол қойды және көп ұзамай оған басқа мемлекеттер де қосылды. Жаңа ереже (Консолатоның "ең жақсы" бөліктері мен "еркін кеме" принципінің біріктірілуі) "бейтарап туы жаудың тауарларын (контрабандадан басқа) қамтиды; бейтарап тауарлар жаудың туы астында тәркіленуге жатпайды" деп белгіледі. Бұл тұжырымдама тұтастай алғанда халықаралық дәстүр мен заңға айналған кезде, кеме қатынасының еркіндігін жүзеге асыру мен іске асыру осы жылдар ішінде жергілікті юриспруденция және саяси шешімдер арқылы дамыды. Жергілікті юриспруденция әртүрлі болғанмен, көбінесе уақыт өте келе консенсусқа келді. Маңызды мысал – территориальдық сулар мәселесі. Теңіздің мемлекет жағалауынан белгілі бір бөлігі ашық теңізден гөрі мемлекеттік бақылауда болады деген келісім болды, бірақ осы бақылау жағалаудан қанша қашықтықта созылатыны талқыланды. Алайда, жергілікті басқару және юриспруденция арқылы уақыт өте келе үш лига немесе үш мильдей қашықтықта территориальдық сулардың болатыны туралы жалпы келісімге келді. Бұл норма және дәстүр қалыптасуы "теңіз бостандығы" аясында ғасырлар бойы жалғасты.

ЮНКЛОС және халықаралық құқықтағы кеме қатынасы бостандығының қазіргі түсінігі

Бұл 1982 жылы кеме қатынасының еркіндігі қазіргі теңіз құқығының кең ауқымды жиынтығының бір бөлігі болғанда аяқталды, ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы туралы конвенциясында (UNCLOS) бекітілген. Конвенцияның 87-бабында бұл принцип нақты түрде жазылған: «Ашық теңіз барлық мемлекеттерге – жағалаулық немесе құрлықпен байланысы жоқ мемлекеттерге – ашық» делінеді және «кеме қатынасының еркіндігі» ашық теңіздегі барлық мемлекеттердің құқықтарының біріншісі ретінде тізімделген. UNCLOS-ты әзірлеу Гротцийдің мемлекеттік теңдігі және халықаралық өзара тәуелділік идеяларымен үйлесімді болды. Конвенцияны жасауға барлық мемлекеттер қатысты, және конвенция тек қатысушы мемлекеттердің келісімі мен ратификациясымен күшіне енді. UNCLOS-ты іске асыру қатысушы мемлекеттерді ашық теңіздің ортақ кеңістігінде байланыстырады. UNCLOS-та бекітілген кеме қатынасының еркіндігі дамыған және дамушы елдер арасындағы келісім нәтижесі болды. Дамыған елдер теңізде еркін жүзуге және зерттеуге қызығушылық танытса, дамушы елдер өздерінің жағалаудағы ресурстарын және тәуелсіздіктерін қорғауды көздеді. Басқаша айтқанда, бұл теңіздерді барлық елдерге ашық деп жариялайтын *mare liberum* принципі мен теңіздер мемлекеттің билігінде болуы керек деп талап ететін *mare clausum* арасындағы қақтығыс болды. UNCLOS ашық теңізде кеме қатынасының еркіндігін сақтап қана қоймады, сонымен қатар ішкі сулар және эксклюзивті экономикалық аймақтар (ЭЭА) сияқты ұғымдар арқылы осы сулардағы шетелдік кемелерге қатысты ережелерді шектейтін әртүрлі билік аймақтарын құрды. Транзиттік өту – халықаралық кеме қатынасы үшін қолданылатын, ашық теңіздің немесе ЭЭА-ның бір бөлігінен екінші бөлігіне өту, өту шарттары жеңілдетілген боғаздар арқылы өтуді білдіреді. Өту үздірілмейтін және жедел болуы тиіс. Архипелагтық теңіз жолдары арқылы архипелаг мемлекеттері кемелерге кеме қатынасының еркіндігін қамтамасыз ететін өз сулары арқылы теңіз және әуе жолдарын ұсынуы мүмкін.

Американың кеме қатынасы еркіндігіне деген берік ұстанымы

Жоғарыда айтылғандай, Американың теңіз қатынасының еркіндігін қолдау 1778 жылғы Франциямен жасалған шартқа дейін жетеді, ол екіжақты деңгейде теңіз қатынасының еркіндігін заңдық әдет-ғұрып ретінде бекітеді. 20 ғасырда Вудро Вильсон теңіз қатынасының еркіндігін жақтады, оны өзінің Он Четінен бірінің екінші тармағы етіп қосты (теңіз еркіндігін қараңыз). АҚШ 1982 жылғы БҰҰ теңіз құқығы жөніндегі конвенцияны (UNCLOS) ратификацияламады, бірақ ол одан бұрынғы 1958 жылғы Ашық теңіз жөніндегі конвенцияға қатысушы болып табылады. UNCLOS-ты ресми түрде ратификацияламаса да, АҚШ UNCLOS-ты халықаралық әдет-ғұрып құқығының бір бөлігі деп есептейді және оны сақтауға және орындауға міндеттенді.

Теңізде жүзу еркіндігі операциялары (FONOP)

Кеме қатынасы еркіндігі операциялары (FONOP) кеме қатынасы еркіндігі тұжырымдамасымен және әсіресе кеме қатынасы еркіндігіне қатысты халықаралық құқық пен әдет-ғұрыптарды сақтаумен тығыз байланысты. БҰҰ теңіз құқығы конвенциясының (UNCLOS) жобасын әзірлеуге мемлекеттердің ұлттық теңіз мүдделерінің күшті болуы және жағалау теңіздеріне қатысты шамадан тыс талаптардың кеме қатынасы еркіндігіне қауіп төндіруі ықпал етті. FONOP – UNCLOS-ты іске асыру және осы теріс салдарлардан аулақ болу жолы. Бұл кеме қатынасы еркіндігін практикалық жолмен нығайтуға, UNCLOS-қа сәйкес теңіздің барлық рұқсат етілген аймақтарынан кемелердің өтуін қамтамасыз етуге, сондай-ақ мемлекеттердің UNCLOS және халықаралық құқық бойынша еркін кеме қатынасына тыйым салуға тырысқан аймақтарда кеме қатынасын қамтамасыз етуге бағытталған. FONOP – төрт жүз жылға жуық уақыт бойы нығайып келе жатқан норманың қазіргі заманғы операциялық нығаюы. Кеме қатынасы еркіндігі толыққанды түрде жүзеге асырылып, жетілдірілді, содан кейін UNCLOS аясында халықаралық құқық ретінде кодификацияланды және қабылданды. Бұл құқықтық процесс инклюзивті және келісімге негізделген болды. АҚШ-та Freedom of Navigation Program деп аталатын институционалды FONOP бағдарламасы бар, ол жыл сайын әлемнің түкпір-түкпірінде көптеген FONOP операцияларын жүзеге асырады. Бағдарлама жылдық есептерді жариялайды, онда әр жылғы FONOP операциялары мен тиісті шетелдік теңіз талаптарының тізімі келтірілген. АҚШ-тың кеме қатынасы еркіндігі (FON) бағдарламасы 1979 жылы президент Джимми Картер кезінде ресми түрде құрылды. 1983 жылы Рональд Рейган әкімшілігі өзінің мұхит саясаты туралы мәлімдемесінде бұл бағдарламаны қайта растады. Бағдарлама барлық келесі әкімшіліктермен жалғасты. FON бағдарламасы АҚШ-тың әлемдік мұхиттар мен әуе кеңістігіне қатысты шамадан тыс аумақтық талаптары деп санайтын талаптарға қарсы тұрады. АҚШ-тың позициясы бойынша, барлық елдер БҰҰ-ның теңіз құқығы конвенциясында кодификацияланған теңіз халықаралық құқығын сақтауы керек. АҚШ Мемлекеттік департаменті: text=U. 1983 жылдан бері АҚШ саясатында АҚШ өзінің кеме қатынасы және әуеден өту құқықтары мен бостандықтарын теңіз құқығы (LOS) конвенциясында көрсетілген мүдделер тепе-теңдігіне сәйкес келіп, бүкіл әлем бойынша жүзеге асырады және бекітеді деп белгіленген. Алайда, АҚШ басқа мемлекеттердің халықаралық қауымдастықтың кеме қатынасы, әуеден өту және басқа да ашық теңіздегі пайдаланудағы құқықтары мен бостандықтарын шектеуге бағытталған бір жақты әрекеттеріне келіспейді. 1979 жылдан бері FON бағдарламасы теңіз құқығын қорғаудың маңызды ұлттық қажеттілігін мойындау үшін LOS конвенциясының кеме қатынасы ережелерін атап көрсетті. FON бағдарламасы үш бағыт бойынша жұмыс істейді: АҚШ әскери бөлімшелерінің дипломатиялық өкілдіктері мен операциялық мәлімдемелері, сондай-ақ теңіз тұрақтылығын және халықаралық құқыққа сәйкестікті арттыру мақсатында басқа үкіметтермен екіжақты және көпжақты консультациялар. Бұл барлық мемлекеттердің қажеттілігі мен міндетіне баса назар аударады. АҚШ қарулы күштері басқа елдер талап еткен, бірақ АҚШ халықаралық су деп санайтын аймақтарда, мысалы, 1980 жылдардағы Сидра шығанағындағы теңіз операциялары; сондай-ақ стратегиялық маңызды боғаздарда (Гибралтар, Хормуз және Малакка сияқты) FONOP операцияларын жүргізді. "Еркіндікті пайдалану" бағдарламасы аясында өткізілген маңызды операциялардың бірі 1988 жылдың 12 ақпанында "Йорктаун" кемесінде болды. Осы операция кезінде совет фрегаты "Беццаветный" оны совет аумағынан шығару үшін кемені "тақтады".

Кеме қатынасы мен әскери кемелердің еркіндігі

Көптеген FONOP-тардың, әсіресе американдық FONOP-тардың ерекшелігі – оларды ұлттық әскери-теңіз күштерінің кемелері жүзеге асырады. Бұл әскери кемелерге де теңізде еркін жүзу құқығының берілуіне қатысты ыстық пікірталас тудырады. Көбінесе, қытай заңгерлері мен үкімет саясаткерлері шетел суларында азаматтық кемелерге берілген теңізде еркін жүзу құқығы әскери кемелерге қолданылмайды деп мәлімдейді. Осы себепті, Қытай сияқты кейбір елдер әскери кемелерге өздерінің ұлттық суларына кірмес бұрын алдын ала рұқсат алуды талап етеді. Басқа ғалымдар БҰҰ Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясында (UNCLOS) ашық теңізден тыс жерлерде әскери кемелердің теңізде еркін жүзуі туралы нақты айтылмағанын, бірақ мемлекеттердің практикасында әскери іс-қимылдарды, кем дегенде, экономикалық эксклюзивтік аймақта (EEZ) қабылдауы қалыпты жағдай екенін көрсетеді.

FONOP-қа қатысты кінәсіз өту

Халықаралық құқықта және БҰҰ Теңіз құқығы конвенциясында (UNCLOS) бейкүнә өту ұғымы, бұрын айтқанымыздай, белгілі бір шарттармен шетел мемлекеттің аумақтық суларынан кеменің өту құқығын білдіреді. Бейкүнә өту де, FONOP-тар да шетел мемлекет талап ететін теңіздерді кесіп өтуді қамтиды, бірақ егер кеме бейкүнә өту шарттарымен кесіп өтетінін мәлімдесе, ол кеменің басқа мемлекеттің аумақтық сулары арқылы өтіп жатқанын мойндауымен бірдей. Бейкүнә өту де, FONOP-тар да теңіз аймағында кеме қатынасының бостандығына мемлекет тарапынан қойылған шектеулерге қарсы шығады, алайда бейкүнә өту аймақтың мемлекет суларында екенін қабылдаса, FONOP аймаққа мемлекеттің талабын жоққа шығару үшін қолданылуы мүмкін.

Сын

FONOP-ты сынға алатындар көп, олардың тиімділігі, агрессивтілігі және заңдылығы туралы пікірлер өте кең. Бір топ сыншылар FONOP-тардың қажетсіз тәуекелге толы екенін және жағдайды ушықтыруға алып келетінін айтады. Қытай үкіметінің Оңтүстік Қытай теңізіндегі американдық FONOP-тарға жауаптары осы сынға жатады. Екінші бір топ сыншылар FONOP-тардың қажеті жоқ екенін, мемлекеттердің өз кемелерін қорғауға баса назар беруі керек екенін, ал басқа мемлекеттердің теңіздік талаптарын тексеру үшін кемелерді пайдаланудың қажеті жоқ деп санайды. Тағы да басқа сыншылар FONOP-тардың басқа мемлекеттердің теңіздік талаптарын шектеу мақсатына жетпейтінін айтады.

Оңтүстік Қытай теңізіндегі ФОНОП

Би-Би-Си тілшілерінің хабарлауынша, Оңтүстік Қытай теңізіндегі Спратли аралдары маңызды геосаяси шиеленіс ошағына айналуы мүмкін. Қытай даулы аралдарды кеңейту үшін жерді мелиорациялауды пайдаланды және оларға ұшу-қону жолақтары салды.

АҚШ-тың Оңтүстік Қытай теңізіндегі FONOPS

2013 және 2014 жылдары АҚШ Қытай, Тайвань, Малайзия, Филиппин және Вьетнам талап еткен аймақтарда FONOP операцияларын жүргізді. Көптеген баспасөз материалдарында ең көп қамтылған FONOP операциялары 2015 жылы басқарылатын зымырандық эсминец «Лассен» және 2016 жылы «Кертис Уилбур» мен «Уильям П. Лоуренс» жүргізген миссиялар болды. 2015 жылдың мамыр айында Wall Street Journal басылымы АҚШ Әскери-теңіз күштері аймақта кеме қатынасының еркіндігін жүзеге асыратынын [бірақ] бұл үшін әкімшіліктен нақты рұқсат алу қажет екенін хабарлады. 2015 жылдың 13 мамырында сенатор Боб Коркер Азия және Тынық мұхиты аймағындағы қауіпсіздік мәселелері жөніндегі қорғаныс министрінің көмекшісі Дэвид Б. Ширден жасанды аралдардың бірінен 12 теңіз шақырымы қашықтықта қайық жүргізу туралы сұрағанда, Wall Street Journal мақаласын атап өтті және Ширден тікелей: «Біз шынымен солай істейміз бе?» деп сұрады. 2015 жылдың қазан айының басында АҚШ Қорғаныс министрлігі Қытайдың жасанды аралдарының бірінен 12 теңіз шақырымы қашықтықта FONOP операциясын жүргізудің «егер, бірақ қашан» деген сұрақ емес екенін мәлімдеді, ал 2015 жылдың қазан айының ортасында АҚШ ресмилері FONOP операциясының «бірнеше күн ішінде» күтілетінін айтты. 2015 жылдың 27 қазанында АҚШ эсминеці USS Lassen «Навигация еркіндігі операциялары» сериясының біріншісі ретінде Суби рифінің 12 теңіз шақырымы ішінде жүрді. 2015 жылдың қазан айынан бастап АҚШ-тың FON операциялары (FONOP) бағдарламасы аясында АҚШ Әскери-теңіз кемелері Қытайдың даулы Спратли және Парасель архипелагтарында жасалма аралдардың маңында патрульдік бақылау жүргізді. «Лассен» кемесі 2015 жылдың қазан айында 12 теңіз шақырымы ішінде қалпына келтірілген аралдарды («Құм қабырғасы» деп аталатын) аралап өтті. 2016 жылдың қаңтар айында USS Curtis Wilbur Парасель аралдарындағы Тритон аралынан, ал 2016 жылдың мамырында Спратли аралдарындағы Отты Крест рифінен 12 теңіз шақырымы қашықтықта «Уильям П. Лоуренс» келді. 2017 жылдың көктемінде Трамп әкімшілігі Қытайдың Солтүстік Кореяға зымыран сынақтарын өткізуге қысым көрсетуіне үміттене отырып, Оңтүстік Қытай теңізіндегі FONOP операцияларын тоқтатты. 2017 жылдың жазында ол FONOP операцияларын қайта бастады. Оңтүстік Қытай теңізінде FONOP операцияларын қайта бастағаннан кейін Трамп әкімшілігі рұқсат етілген FONOP операцияларының санын арттырды. Трамп 2017 жылы алты FONOP операциясына және 2018 жылы бес операцияға рұқсат берді. 2018 жылдың мамыр айында екі АҚШ әскери кемесі қатысқан алғашқы FONOP операциясы болды. 2018 жылдың 27 мамырында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «Хиггинс» және «Антиэтам» кемелері Қытайдың бақылауындағы Парасель аралдарынан 12 теңіз шақырымы қашықтықта жүрді. FONOP операциясы Пентагон сол жазда Гавайи жағалауында өткізген, АҚШ-тың флагмандық әскери-теңіз жаттығуы болып табылатын Тынық мұхиты жағалауы (RIMPAC) жаттығуына Қытайдың әскери-теңіз күштерін шақырудан бас тартқаннан кейін көп ұзамай орын алды. Қытай қорғаныс министрлігі FONOP операциясын «Қытайдың егемендігіне жасалған ауыр қол сұғушылық» деп атады. Бұл «Декатур» кемесін соқтығысудан аулақ болу үшін маневр жасауға мәжбүр етті. 2018 жылдың желтоқсан айында Қытай Қытай үкіметімен келіспей Парасель аралдары маңында FONOP операциясын жүргізген кезде «Chancellorsville» кемесін ескерту үшін әскери-теңіз күштерін орналастырды. «Оңтүстік театр командалығы АҚШ кемесін бақылау үшін әскери-теңіз және әуе күштерін ұйымдастырды және кемені тастап кету туралы ескерту жасады», - делінген Оңтүстік театр командалығының мәлімдемесінде. Сондай-ақ, мәлімдемеде АҚШ теріс есептеулерден аулақ болу үшін өзінің әскери-теңіз флотын және әуе флотын дұрыс басқаруы талап етілді. АҚШ-тың FONOP операциялары 2020 жылға дейін жалғасты. АҚШ Әскери-теңіз күштері 2020 жылдың 25 қаңтарында алғашқы FONOP операциясын жүргізді, ол жағалаудағы ұрыс кемесі «Монтгомериді» Спратли аралдарындағы қытайлық талаптардан өткізді. 2020 жылдың 28 сәуірінде Жапонияда орналасқан басқарылатын зымырандық эсминец «Барри» Вьетнамның Парасель аралдары тізбесінің маңында кеме қатынасының еркіндігін қамтамасыз ету операциясын жүргізді. ҚХА-ның Оңтүстік театр командалығы өз күштерінің USS Barry-ді даулы Спратли аралдары суларынан шығаруға мәжбүр еткенін мәлімдеді; АҚШ Әскери-теңіз күштері өкілі Барридің ҚХА-ның шығарғанын жоққа шығарды және «барлық өзара іс-қимыл теңіз нормаларына сәйкес болды» деп мәлімдеді. Операция COVID-19 пандемиясы кезінде жүргізілді, бұл Пекин мен Вашингтонның пандемия кезінде Оңтүстік Қытай теңізінде әскери бақылауға ие болуға тырысып жатқанын айыптады. USS Barry жасаған операция келесі күні 29 сәуірде «Бункер Хилл» жасаған Спратли аралдарының айналасындағы FONOP операциясымен жалғастырылды. Бұл АҚШ-тың екі күн ішінде екі FONOP операциясын жүргізген алғашқы оқиғасы болды. Бір-бірінен кейін жүргізілген миссиялар кейбір тараптардан Пентагонның «стратегиялық болжамдылық, операциялық болжамсыздық» ұранымен АҚШ-тың жаңа стратегиясы ретінде қарастырылды. USS Bunker Hill жасаған FONOP операциясынан кейін Біріккен Штаттардың жетінші флотының өкілі, операцияны жүргізуге жауапты, «Біріккен Штаттар халықаралық құқық рұқсат берген кез келген жерде ұшады, жүзеді және жұмыс істейді - шамадан тыс теңіз талаптарының орналасқан жеріне және ағымдағы оқиғаларға қарамастан» деді. сондай-ақ, кемелерінің Оңтүстік Қытай теңізінен өтуін жалғастыратынын және кеме қатынасының еркіндігін сақтауға ұжымдық құқықты қорғайтынын мәлімдеді. Бұл мәлімдеме 2017 жылдың шілдесінде және 2018 жылдың мамырында Ұлыбритания мен Франция Оңтүстік Қытай теңізіне қатысуын арттыратынын жеке-жеке жариялағаннан кейін жасалды. Пекин Парасель аралдарының маңындағы өзінің аумақтық суларына алдын ала рұқсатсыз кіргені үшін «Albion» миссиясын айыптады. Корольдік теңіз күштерінің өкілі «HMS Albion халықаралық құқық пен нормаларға толық сәйкес кеме қатынасының еркіндігін жүзеге асырды» деді. Британдық FONOP операциясы бағалаушылар тарапынан Корольдік теңіз күштерінің Оңтүстік Қытай теңізін патрульдеуге үнемі қатысатындығының белгісі ретінде қарастырылды.

Оңтүстік Қытай теңізіндегі FONOP-тың қытайлық көрінісі

Қытай Оңтүстік Қытай теңізіндегі, әсіресе әскери кемелерді қолданатын FONOP-ты қауқып тудыратын әрекеттер деп санайды, себебі олар шетелдік Экономикалық эксклюзивтік аймақтарында (ЭЭЗ) және ішкі суларында әскери кемелерге кеме жүру еркіндігі қолданылмайды деген пікірді білдіреді. Қытай сондай-ақ FONOP-тардың "Қытай Халық Республикасының Аумақтық теңіз және іргелес аймақ туралы заңы" және "Қытай Халық Республикасы Үкіметінің Аумақтық теңіздің бастапқы сызықтары туралы декларациясы" сияқты қытай заңнамасын бұзатынын мәлімдейді. Қытай Әскери-теңіз күштері мен Жағалау күзеті жиі FONOP-қа қатысқан шетелдік кемелерді бақылайды.

Йемендегі FONOP (қараша 2023-қазіргі)

2023-2024 жылдары халықаралық коалиция Йемен жағалауында, Йемендегі хуситтердің Қызыл теңізде жүк кемелеріне жасаған кемеге қарсы зымырандық шабуылдарына жауап ретінде FONOP операцияларын жүргізді.