Кіріспе

Түркияда білім беру Ататүктің реформаларына сәйкес құрылған ұлттық жүйемен реттеледі. Бұл мемлекеттік бақылаудағы жүйе, елдің әлеуметтік және экономикалық институттары үшін білікті мамандық иелерін даярлауға бағытталған. Міндетті білім беру 12 жылға созылады. Бастауыш және орта білім беру мемлекеттік мектептерде 6-19 жас аралығындағы оқушылар үшін тегін және мемлекеттік қаржыландыруда жүзеге асырылады. 2022 жылғы мәліметтер бойынша Түркияда 200-ден астам университет бар. Жоғары мектеп бітірушілер ÖSYS арқылы емтихан нәтижелеріне сәйкес университеттерге жіберіледі. 2019 жылға қарай Түркиядағы оқуға жарамды барлық балалардың 97% бастауыш мектепке қабылданды. Алайда, Сириялық босқындар дағдарысынан кейін бұл көрсеткіш айтарлықтай төмендеді. Дағдарыс кезінде көптеген сириялық балалар мектепке бара алмады. 2002 жылы Түркияда білім беруге жұмсалған жалпы шығын 13,4 миллиард долларды құрады, оның ішінде Ұлттық білім министрлігі арқылы бөлінген мемлекеттік бюджет, сондай-ақ жеке және халықаралық қорлар қарастырылды. Білім беру мекемелеріне инвестицияланған ұлттық байлықтың үлесі Түркияда ЭЫДҰ елдерінің орташа көрсеткіштерінен жоғары. Түркияның Ғылыми-техникалық зерттеулер кеңесі – елдегі ғылыми-зерттеу және әзірлемелердің (R&D) негізгі ұлттық органы. Адам құқықтарын өлшеу бастамасы (HRMI) Түркияның табыс деңгейін ескере отырып, елдің ресурстарына (табысына) сәйкес бастауыш білім беруде мүмкін болатын деңгейдің 61,7%-ына және орта білім беруде 86,1%-ына қол жеткізгенін анықтады.

Бастауыш сыныпқа дейінгі білім беру

Бастауыш білім беруге дейінгі білім беру – міндетті бастауыш білім беру жасына толмаған, 36-72 ай аралығындағы балаларға арналған қосымша білім беруді қамтиды. Бастауыш білім беруге дейінгі білім беру мекемелері, дербес балабақшалар, тиісті материалдық-техникалық базасы бар білім беру ұйымдарының құрамындағы балабақша топтары және практикалық сабақтар ретінде ашылады.

Бастауыш білім беру

Бастауыш мектеп (İlköğretim Okulu) 8 жылға созылады. Бастауыш білім 6–14 жас аралығындағы балаларға бағытталған оқыту мен тәрбиелеуді қамтиды, ол барлық азаматтар үшін – ұлдар да, қыздар да – міндетті және мемлекеттік мектептерде тегін беріледі. Бастауыш білім беру мекемелері – үздіксіз сегіз жылдық білім беретін мектептер, олардың бітірушілері бастауыш білім туралы диплом алады. Жоғары мектептің соңында, яғни 12-сыныпты аяқтағаннан кейін, студенттер бітіру емтиханы тапсырады, және университетке түсу емтиханына қатысу үшін оны сөзсіз тапсырулары қажет. Әртүрлі академиялық салалар үшін төрт баллдық жүйе қарастырылған, мысалы:

Түрік тілі–математика: халықаралық қатынастар, құқық, білім беру, психология, экономика, бизнес-менеджмент және осыған ұқсас салалар. Табиғаттану: инженерия, компьютерлік ғылымдар, медицина және басқа да ғылымға байланысты мамандықтар. Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар: тарих, география және білім беру. Шет тілдері: тіл білімі/лингвистика және тілдерді оқыту.

Халықаралық білім беру

Түркияда Халықаралық бакалавриат 1994 жылдан бері қолжетімді, алғашқы мектеп IB ұйымынан аккредиттеу алғаннан бастап. Қазіргі таңдағы 53 мектеп IB бағдарламаларының бірін немесе бірнешеуін ұсынады.

Зерттеу

Түркияның ғылыми және технологиялық зерттеулер кеңесі (TÜBİTAK) Түркия ғылым академиясының (TÜBA) ұсынған саясатына сәйкес негізгі және қолданбалы зерттеулер мен әзірлемелерді үйлестіреді. 60-тан астам зерттеу институты мен ұйым бар. Түркияның ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстардағы (ҒЗТЖ) күшті жақтары – ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы, денсаулық сақтау, биотехнология, ядролық технологиялар, минералдар, материалдар, ақпараттық технологиялар және қорғаныс салалары.

Жеке мектептер

Түркияның білім беру жүйесінде жеке мектептер төрт топқа бөлінеді. Түрік жеке мектептері: Түрік азаматтығының жеке немесе заңды тұлғалары ашқан бұл мектептерде мектепке дейінгі, бастауыш және орта білім деңгейінде мемлекеттік білім беру бағдарламалары оқытылады. Аз ұлт өкілдеріне арналған жеке мектептер: Бұл мектептер Осман империясы кезінде грек, армян және еврей азшылықтарымен құрылған және Лозанна шартының талаптарымен кепілдендірілген. Бұл мектептерге осы азшылықтарға жататын және Түркия азаматтығы бар оқушылар қабылданады. Шетелдік жеке мектептер: Бұл мектептер Осман империясы кезінде француз, неміс, итальян, австриялық және американдықтар құрған және Лозанна шартының талаптарына сәйкес қызметтерін жалғастыруда. Бүгінде бұл мектептерде түрік балалары білім алады. Жеке халықаралық білім беру мекемелері: Олар 625 нөмірілі Заңның өзгертілген 5-бабының ережелеріне сәйкес ашылып, жұмыс істеп келеді. Қалаларда көптеген дершанелер бар. Жаңа заңның талабына сәйкес, олар 2015 жылы академиялық лицейлерге айналады.

Орналасудан шығару

1927 жылы Түркияда мұсылман емес тұрғындар да болғандықтан, бастауыш, орта және жоғары мектептердің оқу жоспарынан дінге қатысты барлық курстар шығарылды. 1927 мен 1949 жылдар аралығында мектептерде діни білім беруге тыйым салынды. 1949 жылы Білім министрлігі бастауыш мектептің 4-ші және 5-ші сыныптарында дін курсын оқытуға рұқсат берді.

Қайта құру

1956 жылы көп партиялық демократияның нәтижесінде жаңа үкімет құрылды. Қоғамның діни сезімдеріне көбірек мән беретін бұл жаңа үкімет орта мектептерге дін курсын енгізді. Бұл жолы ата-аналар балаларын сабақтан босатуды қаласа, мектепке жазбаша өтініш беруі керек болды. Шамамен он жыл өткен соң, 1967 жылы дін курсы жоғары мектептің 1- және 2-сыныптарына енгізілді. Бірақ оқушылар ата-аналарының жазбаша өтініші арқылы ғана курсқа тіркелді. 1975 жылы бұл курс жоғары мектептің үшінші (соңғы) сыныбына дейін кеңейтілді. Ал 1980 жылы болған әскери төңкерістен кейін мектептердегі дін сабақтары конституциялық түрде қорғалатын болды. Курстың толық атауы – «Дін мәдениеті және этика білімі». 1985 жылы АҚШ-тағы «Жаратылысты зерттеу институты» деген креационистік ұйым Түркияның білім министрі Вехби Динчелерге креационизмді жоғары мектептерге қалай енгізуге болады деген кеңес берді. Түрік ғалымдары эволюция туралы білімнің жетіспеуінен Түркияның 34 дамыған елдің арасында эволюция туралы білімді бағалауда соңғы орынға түскенін мәлімдеді. Қазіргі уақытта діни білім беру курстары бастауыш мектептің 4-сыныбынан (10 жас) басталып, орта және жоғары мектептерде жалғасады. 4-сыныптан 8-сыныпқа дейін сабақтар аптасына екі сағаттан өтеді. Жоғары сыныптарда аптасына бір сағат сабақ болады. Осылайша, жоғары мектепті бітірген студент 8 жыл бойы дін курстарын оқиды. Курс үшін белгілі бір оқулықтар жоқ. Керісінше, әр мектеп қандай оқулықты пайдалану керектігін өзі шешеді, бірақ әр деңгейге арналған оқулық Білім министрлігінен бекітілуі тиіс. Бұл курстардың мазмұнының шамамен жартысы дін мен исламға (олардың көпшілігі мұсылмандар) қатысты, ал қалған тақырыптары секуляризмнен гуманизмге дейін, этикалық құндылықтардан әдепке дейін қамтиды. Курстың мазмұнына яһудилік, христиандық, индуизм және буддизм сияқты әлемдік ірі діндер де кіреді.

Шетел тілдері

Ең көп таралған шет тілі – ағылшын тілі, ол мемлекеттік мектептерде 2-сыныптан (8 жастан бастап) жоғары сыныптың соңына дейін оқытылады. Жоғары сыныпта екінші шет тілі енгізіледі. Дегенмен, мемлекеттік мектептердегі сабақ саны жеке мектептерге қарағанда азырақ, ал жеке мектептер ағылшын тілін балабақшадан бастап оқытады, ағылшын тілінен екі-үш есе көп сабақ береді және көбінесе ағылшын тілін ана тілі деңгейінде білетін мұғалімдерді жұмысқа тартады. 2011 жылы Білім министрлігі Түркияда ағылшын тілін оқыту деңгейін жақсарту үшін Премьер-министрдің талабымен тілдерге қатысты көзқарасты толыққанды қайта қарастыратынын мәлімдеді, соның ішінде мемлекеттік мектептерде 40 000 шетелдікті тіл көмекшілері ретінде жұмысқа алу жоспары бар еді. Мемлекеттік жүйедегі нашар деңгейлердің салдарынан көптеген студенттер университетке түскен кезде ағылшын тілінің қарқынды дайындық курсын (prep year) өтеді. Мұндай курстар Түркиядағы мемлекеттік және жеке университеттердің барлығында ұсынылады. 2012 жылы Білім министрлігі курд тілін (курманджи және зазаки диалектілеріне негізделген) негізгі мектептердің оқу бағдарламасына 5-сыныптан бастап қосымша сабақтар ретінде енгізді. 2015 жылы Білім министрлігі 2016–17 оқу жылынан бастап бастауыш мектеп оқушыларына 2-сыныптан бастап араб тілі курстары (екінші тіл ретінде) ұсынылатынын хабарлады. Араб тілі курстары неміс, француз және ағылшын тілдері сияқты таңдаулы тіл курсы ретінде ұсынылады. Дайындалған оқу жоспарына сәйкес, 2- және 3-сынып оқушылары араб тілін тыңдау және сөйлеу арқылы үйрене бастайды, ал 4-сыныпта жазу дағдысы қосылады, ал 5-сыныптан кейін оқушылар тілді оның негізгі төрт дағдысы бойынша үйрене бастайды.

Ұстаздық

Түрік білім беру жүйесі студенттерді Ататүктің ой-пікіріндегі түрік ұлтшылдығы негізінде тәрбиелеуді қажет етеді және Түркияның зайырлы, демократиялық құндылықтарына адал азаматтарды дайындауды мақсат етеді. Ататүктің президенттігі кезінде курдтарды түрікшелендіру мақсатымен Елазиг қыздар институты сияқты мектептер ашылды. 1990 жылдардың соңында, сол кездегі зайырлы әскер басымдығын құрған Ұлттық қауіпсіздік кеңесі премьер-министр Нечметтин Ербақан үкіметінен ислами фундаментализмнің өрбуіне тосқау салмайтын реттеулерді қабылдауды талап етті. 2013 жылы жойылғанға дейін оқушылар әрбір оқу күні ерте таңда студенттік серт қабылдауға міндетті болды. Әр сыныпта Ататүктің суреті, Ұлттық әнұран мәтіні және Ататүктің түрік жастарына арналған үндеуі қабырғаға ілінеді. Тарих сабақтарында ұлтшылдық құндылықтар насихатталады және армян геноцидін мойынламау туралы оқытылады.

Білім

Түркиядағы білім беру жүйесінің үнемі өзгеруі қырқыстар тудырды. 2005 жылы шетел тілдеріне дайындық сыныптары жойылды, тек бірнеше орта мектептер ғана осы талаптан босатылды. Жоғары мектептерге және университеттерге қабылдау емтихан жүйесі 2000-жылдардың басынан бері үздіксіз өзгеріп келеді. ТЭОГ-ның ("негізгі білімнен орта білімге өту емтиханы") бірінші кезеңінде 17 мың оқушының толық ұпай жинауы да дау-дамайға себеп болды. Ұлттық білім министрлігінің кеңесшісі Юсуф Текин бұл мәселеге жауап беріп, екі кезеңнің екеуінде де толық ұпай алған студенттерді, нақты бірінші орын алған 665 оқушы сияқты қарау қажет екенін мәлімдеді. Ататүрік туралы тақырыптарды азайту, жаратылыстану ғылымдарының оқытылу деңгейін төмендету және діни мазмұнды насихаттау сынға ұшырады. Мектептерде жеке оқулықтарды қолдануға ресми түрде тыйым салынды.

Білім беру құралдары

Түрік тілінде білім беруден басқа, Лозанна шартында басқа тілдерде білім беруге кепілдік берілген. Еврей тілі – иудаизмнің оқу тілі болғандықтан, Лозанна шарты еврей тіліндегі білім беруді қорғады, бірақ еврей-испан тілінде емес, ол отбасылар арасында беріліп келгенмен, мектепте оқыту үшін қолданылмаған. Лозанна шарты күшіне енгеннен кейін, этностық азшылықтардың оқу тілдерін қорғау мақсатында, француз тілі оған кірмеді, сондықтан француз тілінде оқытқан еврей балаларына арналған мектептер түрік тіліндегі білім беретін мектептерге айналды. Осы еврей балаларына арналған мектептерде француз тіліндегі білім берудің көлемі мен сапасы төмендеді, нәтижесінде көптеген еврей оқушылары басқа тілдерде білім беретін жекеменшік мектептерге қатынай бастады.

Діни азшылықтарға арналған білім беру

Лозанна келісімінде діни азшылықтардың білім алуына кепілдік берілген. Түркия Республикасы құрылғаннан кейін, үкімет мектептерде дін оқытуды заңсыз деп жариялады. 1928 жылға қарай еврей балаларына арналған көптеген мектептер қаржылық қиындықтарға тап болып, немесе жабылды.