Кіріспе

Халықаралық қатынастар теориясы

Халықаралық қатынастарда (ХҚ) конструктивизм – халықаралық қатынастардың маңызды аспектілері идеялық факторлармен қалыптасады деп тұжырымдайтын әлеуметтік теория. Ең маңызды идеялық факторлар – ортақ ұстанымдар; осы ортақ сенімдер актерлердің мүдделері мен ұлттық ерекшеліктерін қалыптастырады. Конструктивистік талдау тиісті актерлер мен олардың мүдделері, сондай-ақ әлеуметтік құрылымдардың мазмұны анықталғаннан кейін ғана мағыналы түсіндірмелер мен болжамдар бере алады. 1980 жылдардың соңынан 1990 жылдардың басына дейін конструктивизм халықаралық қатынастардағы маңызды ой-пікір мектептерінің біріне айналды. Конструктивизмнің алғашқы жұмыстары халықаралық саясатта нормалардың маңыздылығын анықтауға бағытталған. Венттің 1992 жылғы «Анархия – мемлекеттердің оны қалай түсінуі: билік саясатының әлеуметтік құрылысы» атты мақаласы конструктивизмнің бірнеше бағытын ашады. Бір жағынан, Кэтрин Сиккинк, Питер Катценштейн, Элизабет Кир, Марта Финнемор және Александр Вендт сияқты, қалыпты конструктивист ғалымдар кеңінен қабылданған әдістемелер мен эпистемологияларды қолданады. Олардың еңбектері ХҚ қауымдастығында кеңінен қабылданды және реалистер, либералдар мен конструктивистер арасында белсенді ғылыми талқылауларды тудырды. Бұл ғалымдар себептік және құрылымдық түсіндірмелерге бағытталған зерттеулердің дұрыс екенін санайды. Айырмашылықтарына қарамастан, конструктивизмнің барлық бағыттары неореализм мен неолиберализм әлемдік саясаттағы әлеуметтік құрылысқа жеткіліксіз назар бөледі деген пікірде бірігеді. Конструктивистік зерттеулер құбылыстардың себептерін түсіндіруге, сондай-ақ нәрселердің қалай құрылғандығын талдауға бағытталған. Халықаралық қатынастарға билік саясаты ғана емес, идеялар да әсер етеді деген ойды конструктивист теоретиктер бөліседі. Осы көзқарас бойынша, халықаралық саясаттың негізгі құрылымдары қатаң материалдық емес, әлеуметтік болып табылады. Бұл әлеуметтік конструктивистерді мемлекеттер арасындағы әлеуметтік өзара әрекеттесудің өзгеруі халықаралық қауіпсіздікке қатысты маңызды өзгерістерге әкелуі мүмкін деген тұжырымға жетелейді.

Реализмге қарсы іс-қимыл

Конструктивизмнің қалыптасу кезеңінде неореализм халықаралық қатынастардағы басым дискурс болды. Конструктивизмнің алғашқы теориялық еңбектерінің көпшілігі неореалистік негізгі тұжырымдамаларға қарсы шықты. Неореалистер негізінен себептік структуралистер. Олар халықаралық саясаттың маңызды мәнінің көп бөлігі халықаралық жүйенің құрылымымен түсіндіріледі деп санайды, бұл идея Кеннет Уолцтың «Адам, мемлекет және соғыс» еңбегінде алғаш айтылып, оның неореализмнің маңызды мәтіні «Халықаралық саясат теориясы» кітабында толыққанды түсіндірілді. Атап айтқанда, халықаралық саясат ең алдымен халықаралық жүйенің анархиялық болуымен анықталады – жоғары тұрған билік жоқ, оның орнына формалды түрде тең бірліктерден (мемлекеттерден) тұрады, олардың барлығы өз аумақтарында толыққанды билікке ие. Мұндай анархия, неореалистердің пікірінше, мемлекеттерді белгілі бір әрекеттерге мәжбүр етеді, атап айтқанда, олар қауіпсіздік үшін тек өзіне ғана сене алады (өздеріне-өздері көмектесуі керек). Анархияның оларды мұндай жолмен әрекет етуге мәжбүрлеуі, билік тұрғысынан өздерінің жеке мүдделерін қорғауы, неореалистердің пікірінше, халықаралық саясаттың көп бөлігін түсіндіреді. Осы себепті неореалистер халықаралық саясатты «бірлік» немесе «мемлекет» деңгейінде түсіндіруге бейім емес. Кеннет Уолц мұндай көзқарасты редукционистік деп сынады. Конструктивизм, әсіресе Вендттың алғашқы еңбектерінде, неореалистердің «құрылымға» жатқызған себептік күштерінің шын мәнінде «берілген» емес, әлеуметтік практика арқылы құрылатын құрылымның қалай қалыптасатынына байланысты екенін көрсетті. Жүйедегі актерлердің жеке басы мен мүдделерінің мәнінен және анархияны қоса алғанда, әлеуметтік институттардың олар үшін қандай мағынаға ие екенінен айырылғанда, Вендт неореализмнің «құрылымы» өте аз ақпарат беретінін айтады: «Ол екі мемлекеттің дос немесе жау болатынын, бір-бірінің егемендігін мойындайтынын, династиялық байланыстары болатынын, ревизионистік немесе статус-кво күштері болатынын болжай алмайды және т.б.» Себебі мінез-құлықтың мұндай ерекшеліктері анархиямен түсіндірілмейді, керісінше, маңызды актерлердің мүдделері мен жеке басы туралы деректерді қажет етеді, сондықтан неореализмнің жүйенің (анархияның) материалдық құрылымына назар аударуы қате. Вендт осыдан әрі барып, анархия мемлекеттерді шектеу жолы мемлекеттердің анархияны және өздерінің жеке басын мен мүдделерін қалай түсінуіне байланысты, сондықтан анархия міндетті түрде өзін-өзі қолдау жүйесі емес екенін дәлелдейді. Бұл тек қана мемлекеттерді өзін-өзі қолдауға мәжбүрлейді, егер олар мемлекеттер туралы неореалистік тұжырымдамаларға сәйкес келсе, қауіпсіздікті бәсекелестік, салыстырмалы ұғым ретінде қарастырады, онда бір мемлекеттің қауіпсіздігінің артуы екіншісі үшін қауіпсіздіктің жоғалуына әкеледі. Егер мемлекеттер қауіпсіздіктің баламалы тұжырымдамаларын ұстанса, яғни «бірлескен», онда мемлекеттер өздерінің қауіпсіздігін басқалардың қауіпсіздігіне кері әсер етпей арттыра алады, немесе «ұжымдық», онда мемлекеттер басқа мемлекеттердің қауіпсіздігін өздері үшін құнды деп таниды, онда анархия өзін-өзі қолдауға әкелмейді. Алайда, конструктивизм сыншыл теорияның кейбір аспектілерін пайдалана алады және керісінше, конструктивизмнің басты түрлері позитивистік болып табылады. Конструктивизмге жауап ретінде Джон Миршаймер идеялар мен нормалар тек маргиналды маңызға ие екенін және басшылардың нормалар мен моральға жүгінуі көбінесе жеке мүдделерін көрсетеді деп мәлімдеді.

Жеке тұлға және мүдделері

Конструктивистер неореализмнің халықаралық актерлердің мінез-құлқына анархияның шешуші әсерін жасайтын тұжырымдамаларын қабылдамай, неореализмнің негізгі материализмінен алшақтап, халықаралық актерлердің өзіндік ерекшеліктері мен мүдделерінің халықаралық қатынастарды теориялық тұрғыдан қарастыруда орталық орын алуы үшін қажетті кеңістік жасайды. Енді актерлер тек қана өз-өзіне көмектесу жүйесінің қажеттіліктерімен ғана басқарылмайтындықтан, олардың мінез-құлқын талдауда олардың өзіндік ерекшеліктері мен мүдделері маңызды рөл атқарады. Халықаралық жүйенің сипатындай, конструктивистер де мұндай өзіндік ерекшеліктер мен мүдделерді материалдық күштерге (мысалы, классикалық реализмнің негізін құрайтын адам табиғатының талаптары) объективті негізделмеген, идеялар мен осындай идеялардың әлеуметтік құрылысының нәтижесі деп есептейді. Яғни, идеялардың, нысандардың және актерлердің мағыналары барлығы да әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы қалыптасады. Адамдар нысандарға өздерінің мағыналарын береді және түрлі нәрселерге әртүрлі мағыналар тағайындай алады. Марта Финнемор халықаралық ұйымдардың актерлердің өз мүдделерін қабылдау процесінің әлеуметтік құрылысына қатысатын жолдарын зерттеуде елеулі үлес қосты. "Халықаралық қоғамдағы ұлттық мүдделер" атты еңбегінде Финнемор мемлекеттік мүдделер мен мемлекеттік мінез-құлықты түсінуге жүйелі көзқарас әзірлеуге тырысады, осы арқылы билік емес, мағына мен әлеуметтік құндылықтардың халықаралық құрылымын зерттейді. Ол мүдделердің "тек қана ашылуын күтіп отырмайтын, әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы құрылатын" екенін түсіндіреді.

Ғылыми-зерттеу салалары

Көптеген конструктивистер халықаралық қатынастарды мақсаттарға, қауіп-қатерге, қорқынышқа, мәдениеттерге, жеке тұлғаларға және «әлеуметтік шындықтың» басқа да элементтеріне әлеуметтік фактілер ретінде қарап талдау жасайды. «Ұлттық қауіпсіздік мәдениеті» атты маңызды жинақта конструктивист ғалымдар – Элизабет Кир, Джеффри Легро және Питер Катценштейн – халықаралық саясаттың динамикасы туралы көптеген реалистік болжамдарға, әсіресе әскери істердің мән-жайына қарсы шықты. Томас Биерстекер мен Синтия Вебер халықаралық қатынастардағы орталық тақырып ретінде мемлекеттік егемендіктің эволюциясын түсіну үшін конструктивистік тәсілдерді қолданды, ал Родни Брюс Холл мен Дэниел Филпоттың (басқалар арасында) еңбектері халықаралық саясаттың динамикасындағы ірі өзгерістердің конструктивистік теорияларын жасады. Халықаралық саяси экономикада конструктивизмді қолдану жиірек кездеспейді. Бұл саладағы конструктивистік жұмыстың көрнекті мысалдары ретінде Кэтлин Р. Макнамараның Еуропалық валюталық одақ туралы зерттеуін және Марк Блайттың Рейгэномиканың АҚШ-тағы өрлеуін талдауын қарастыруға болады. Халықаралық жүйенің әлеуметтік шындығын құру үшін тіл мен риториканың қалай қолданылатынына назар аударғандықтан, конструктивистерді көбінесе тек материалистік онтологияға адал реализм нұсқаларына қарағанда халықаралық қатынастардағы прогресске қатысты оптимистік көзқарас ретінде қарастырады, бірақ конструктивистердің саны өсіп, конструктивистік ойдың «либералды» сипатына сұрақ қойып, күшейген реалистік пессимизмге деген жанашырлығын білдіреді – билік саясатынан босату мүмкіндігі туралы. Конструктивизм көбінесе халықаралық қатынастардың екі жетекші теориясына, реализм мен либерализмге балама ретінде ұсынылады, бірақ кейбіреулер оның бір немесе екеуіне де сәйкес келмейтінін айтады. Вендт анархияның болуы және халықаралық жүйедегі мемлекеттердің орталық болуы сияқты алдыңғы қатарлы реалист және неореалист ғалымдармен кейбір негізгі болжамдарды бөліседі. Алайда, Вендт анархияны материалистік емес, мәдени тұрғыда көрсетеді; ол сондай-ақ халықаралық қатынастар теориясындағы актерлік болжам ретінде мемлекеттің күрделі теориялық қорғанысын ұсынады. Бұл IR қауымдастығының сегменттерінде даулы мәселе болып табылады, өйткені кейбір конструктивистер Вендттің кейбір осы болжамдарына қарсы шығады (мысалы, «Халықаралық зерттеулерді шолудағы» алмасуларды қараңыз, 30-том, 2004 ж.). Реализм мен конструктивизмді сәйкестендіру немесе тіпті синтездеу мүмкін болған кезде IR теориясының ілгерілеуіне қол жеткізіледі деп айтылды. Мұндай синтездің алғашқы мысалы – Дженнифер Стерлинг Фолькердің Бреттон-Вудс жүйесінен кейінгі АҚШ-тың халықаралық ақша саясатын талдау. Стерлинг Фолькер АҚШ-тың бір жақтылыққа ауысуы жартылай реализмнің анархиялық жүйеге баса назар аударғанымен түсіндіріледі, бірақ конструктивизм ішкі немесе екінші деңгейдегі талдаудың маңызды факторларын түсінуге көмектеседі деп мәлімдеді.

Соңғы өзгерістер

Әлеуметтік құрылымдалу процестерін зерттейтін маңызды ғалымдар тобы "конструктивист" аталымын саналы түрде қабылдамайды. Олардың пікірінше, "бағытталған" конструктивизм халықаралық қатынастарға "ғылыми" көзқарас ретінде беделге ие болуға ұмтылғанда тілдік бұрылыс пен әлеуметтік конструктивизм теориясының маңызды түсініктерінен бас тарды. Тіпті кейбір "бағытталған" конструктивистер, мысалы Джеффри Чекел, конструктивистердің конструктивистік емес мектептермен байланыс орнатуға тырысқанда шамадан тыс кеткеніне алаңдаушылық білдірді. Конструктивистердің саны артып келеді, олар қазіргі теориялар әлемдік саясаттағы әдеттегі және ойсыз мінез-құлықтың рөліне, әлемдік саясатты құрудағы қарым-қатынастар мен процестердің маңыздылығына немесе екеуіне де жеткілікті назар бермейді деп санайды. "Практикалық бұрылыс" жақтастары нейроғылымдағы зерттеулерден, сондай-ақ Пьер Бурдье сияқты әлеуметтік теоретиктердің еңбектерінен шабыт алады, олар психологиялық және әлеуметтік өмірдегі әдет пен тәжірибелердің маңыздылығын атап көрсетеді. Бұл, негізінен, халықаралық саясаттың "күнделікті" және "әдеттегі" іс-әрекеттеріне көбірек назар аударуды және сезімталдық танытуды қажет етеді. Кейбір ғалымдар осыған байланысты әлеуметтанулық тәсілді, яғни Актерлер желісі теориясын (АЖТ) қабылдады, ол Практикалық бұрылыстың Пьер Бурдье еңбектеріне бағытталған алғашқы назарын Бруно Латур және басқалардың еңбектеріне қарай кеңейтеді. Ғалымдар АЖТ-ны дәстүрлі әлемдік саяси дихотомияларды (цивилизацияланған/варварлық, демократиялық/авторитарлық және т.б.) бұзу, адамнан кейінгі халықаралық қатынастарды түсінудің салдарына қарау, әлемдік саясаттың инфрақұрылымын зерттеу және технологиялық агенттіктің әсерін қарастыру үшін қолданды.

Эмоционалды таңдау теоретиктерінің сын-пикірі

Эмоционалды таңдау теориясының жақтастары конструктивистік тәсілдер әлеуметтік өзара әрекеттесудің, нормативтік мінез-құлықтың және жалпы шешім қабылдаудың эмоционалдық негіздерін назардан тыс қалдыратынын айтады. Олар конструктивистік парадигманың шешім қабылдаудың ойлар мен сенімдерге негізделген саналы процесс деген тұжырымға сүйенетінін көрсетеді. Бұл адамдардың ойластыру және талқылау арқылы шешімдер қабылдайтынын болжайды. Дегенмен, нейроғылым саласындағы жиынтық зерттеулер мидың қызметінің аз ғана бөлігі саналы ойлау деңгейінде жүзеге асатынын көрсетіп отыр. Оның басым бөлігі санасыз бағалаулар мен эмоциялардан тұрады. Бұл сыншылардың пікірінше, конструктивистік көзқарас шешім қабылдаудағы эмоциялардың маңыздылығын тиісті деңгейде ескермейді. Сонымен қатар, эмоционалды таңдау теориясының өкілдері конструктивистік парадигманың эмоцияларды өз модельдеріне енгізуде қиындыққа тап болатынын, себебі ол эмоциялардың физиологиялық динамикасын түсіндіре алмайды деп санайды. Психологтар мен неврологтар эмоциялардың адам денесімен байланысты екенін, ал адамның оларға бақылауы шектеулі екенін көрсеткен. Олар адамның ми функцияларымен және автономды жүйке жүйесімен тығыз байланыста, бұл жүйелер әдетте стандартты конструктивистік модельдердің шеңберінен тыс қалады. Эмоционалды таңдау теориясы эмоциялардың әлеуметтік ғана емес, сонымен қатар физиологиялық және динамикалық сипатын түсінуге бағытталған. Ол эмоцияның нормативтік іс-әрекетте маңызды рөл атқаратынын жорамалдайды. Эмоциялар нормалар мен жеке тұлғалық қасиеттерге мән береді. Егер адамдар нормаларға терең сезіммен қараса, оларды сақтауға бейімділігі артады. Алайда, эмоционалдық деңгейде әсерін жойған ережелер көбінесе өз нұсқаулық күштерін жоғалтады. Эмоционалды таңдау теориясының жақтастары неврологияның соңғы зерттеулері адамдардың көбінесе ойлаудан бұрын сезінетінін көрсететінін атап өтеді. Сондықтан эмоциялар оларды конструктивистік «тиістілік логикасына» немесе рационалистік «салдарлар логикасына» басымдық беруге итермелеуі мүмкін, немесе керісінше. Эмоциялар сонымен қатар тиістілік логикасын толықтырып, адамдарға әртүрлі нормалар арасында қалай шешім қабылдауға болатынын көрсете алады.