Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гренландиядағы Якобшавен мұздығы (Jakobshavn Isbræ), сондай-ақ Илулисат мұздығы деп те аталады, Батыс Гренландиядағы ірі шығару мұздығы. Ол Гренландияның Илулисат қаласына жақын орналасқан (колониалдық атауы Якобшавен) және Илулисат мұздық фиордында теңізге құяды. Якобшавен мұздығы Гренландия мұз қабатының 6,5%-ын құрап шығарады. Якобшавен – әлемдегі ең жылдам қысқарып бара жатқан мұздықтардың бірі, ал одан бөлініп шыққан айсбергтер 20 ғасырдағы әлемдік теңіз деңгейінің көтерілуіне 4% үлес қосты. Илулисат мұздық фиорды 2004 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді, бұл Якобшавен мұздығының климаттың өзгеруін ғылыми тұрғыдан түсінуге қосқан маңызды үлесімен байланысты.
Glacier in Greenland
Jakobshavn Glacier (Jakobshavn Isbræ), also known as Ilulissat Glacier , is a large outlet glacier in West Greenland. It is located near the Greenlandic town of Ilulissat (colonial name in Jakobshavn) and ends at the sea in the Ilulissat Icefjord. Jakobshavn Glacier drains 6.5% of the Greenland ice sheet Jakobshavn is one of the fastest declining glaciers in the world, and icebergs calving from Jakobshavn were responsible for 4 percent of the increase in global sea level in the 20th century. Ilulissat Icefjord was declared a UNESCO World Heritage Site in 2004, in part because of the importance of the Jakobshavn Glacier in contributing to the current scientific understanding of climate change.
Атауы
Якобшавн – бұл мұздыққа 1853 жылдан бері ғылыми әдебиеттерде қолданылып келе жатқан атау. Даниялық геолог Хинрих Йоханнес Ринк оны Якобшавн Истрем (дания тілінде Якобшавн мұз ағыны) деп атаған. Халықаралық ғылыми әдебиетте (глациологтар арасында) кейде Якобшавн Исбрай мұздығы деп те аталады. "Исбра" сөзі дания тілінде "мұздық" дегенді білдіреді. Ол сондай-ақ ағылшын тіліндегі нұсқасы, Якобшавн мұздығы деген атпен де танымал. Бұл мұздықтың жергілікті атауы – Сермек Кужаллеқ, мұнда "sermeq" гренланд тілінде "мұздық", ал "kujalleq" – "оңтүстік" деген мағынаны білдіреді. Ол Илулисат қаласының оңтүстігінде орналасқан (бұл қаланың бұрынғы колониялық атауы Якобшавн еді). ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміндегі сайтында осы атау қолданылады, ол Ілулиссат мұз айдынының әлемдік мұрасына қатысты айтылғанда, мұздықтың төменгі бөлігін қамтиды. Мұздық кейде Илулисат мұздығы деп те аталады. Бұл атау тек қана Якобшавн сөзін Илулисатпен ауыстырады, себебі қаланың атауы өзгерген.
Jakobshavn has been a name used for this glacier in scientific literature since 1853 when Danish geologist Hinrich Johannes Rink referred to it as Jakobshavn Isstrøm (Danish for Jakobshavn Ice Stream). It is sometimes referred to in the international scientific literature (by glaciologists) as Jakobshavn Isbræ glacier. Isbræ is Danish for glacier. It is also commonly known by the anglicised version, Jakobshavn Glacier. The local name for this glacier is Sermeq Kujalleq, where "sermeq" is Greenlandic for 'glacier' and "kujalleq" means 'southern'. It lies south of the town Ilulissat (colonial name Jakobshavn). UNESCO's World Heritage Site website uses this name, in connection with mention of the Ilulissat Icefjord world heritage site, which includes the downstream end of the glacier. The glacier is sometimes referred to as Ilulissat Glacier. This form simply replaces Jakobshavn with Ilulissat because of the change in the name of the town.
Жылдамдату және кері шегіну
Якобшавн – ең жылдам қозғалатын мұздықтардың бірі, оның аяғындағы жылдамдығы күніне шамамен бір метр болатын, бірақ жылдық орташа есеп бойынша күніне 45 метрден асып, жазғы жылдамдық одан да жоғары (2012–2013 жылдары өлшенген). 1992 және 2003 жылдар аралығында Якобшавн мұздығының жылдамдығы жылына өзгеріп отырды. Якобшавн Исбрае 1850 жылдан 1964 жылға дейін кері шегінді, содан кейін 35 жыл бойы тұрақты болды. Якобшавн Гренландия мұз қабатынан ағып түсетін мұздықтардың ішіндегі ең көп массалық ағынға ие. Мұздықтың аяқталу аймағында да тұрақты жылдамдық байқалды (мұздықтың орталық бөлігінде күніне ең жоғары жылдамдық), маусымдар мен жылдар бойынша 1955 жылдан 1985 жылға дейін мұздық тепе-теңдікте болған сияқты. Бұл нүктенің орны 1950–1996 жылдар аралығында жылдық орташа орнынан шамамен ауытқыды. 1997 жылдан кейін мұздық жылдамдап, тез сейіле бастады, аяқталу аймағында орташа жылдамдыққа жетті. Якобшавндағы үдеу 1997 жылы мұздықтың тұсау кесімінен басталып, 2003 жылға қарай ішкі аймаққа дейін тарады. 2012 жылы Якобшавнның айтарлықтай үдеуі байқалды, жазғы жылдамдық 1990 жылдардағы жылдамдықтан 4 есеге дейін, ал жылдық орташа жылдамдық 1990 жылдардағы жылдамдықтан 3 есеге дейін артты. Қозғалыс жылдық 17 000 метрден асты. Якобшавн кейіннен 1997 жылға дейінгі жылдамдыққа дейін баяулады, бірақ аяқталуы 2015 жылға дейін жалғасты. 2016 жылы зерттеушілер оның фьордындағы су температурасы 1980 жылдардағыдай салқын деңгейге түскенін анықтады. Әуеден алынған биіктік өлшемі және спутниктік суреттер 2019 жылдың басына дейін температураның төмендеуі мұздықтың қайтадан алға жылжуына, баяулауына және қалыңдауына (2016 жылдан 2018 жылға дейін 100 футтан астам) себеп болғандығын көрсетті. Мұздық мұздықтардың бөлінуіне байланысты ірі мұз кесілу оқиғалары мұздық мұзы мен фьордтың түбінің өзара әрекеттесуінен туындаған жер сілкінісін тудырады, сондай-ақ өте үлкен (мысалы, > 1 км3) мұз көлемінің аударылуы кезінде қатты Жерге ұзақ уақыт бойы әсер ететін күштерден де туындауы мүмкін. Әсіресе Якобшавндағы ірі мұз кесілу оқиғалары бүкіл әлемдегі сейсмографтарда 5,0-ден асатын сәттік магнитудасы бар мұздық жер сілкінісін тудырды. 2015 жылдың 15 ақпанында шамамен 7 км2 көлемде ірі мұз кесілу оқиғасы болды. 2015 жылдың 16 тамызында спутниктік суреттер арқылы Якобшавнда бұрын-соңды тіркелмеген ең үлкен мұз кесілу оқиғасы анықталды, оның ауданы 12,5 км2 құрады.
Jakobshavn is one of the fastest moving glaciers, flowing at its terminus at speeds that used to be around per day but are over 45 metres (150 ft) per day when averaged annually, with summer speeds even higher (as measured 2012–2013). The speed of Jakobshavn Glacier varied between per year between 1992 and 2003. Jakobshavn Isbrae retreated from 1850 to 1964, followed by a stationary front for 35 years. Jakobshavn has the highest mass flux of any glacier draining the Greenland Ice Sheet. The glacier terminus region also had a consistent velocity of per day (maximum of per day in the glacier center), from season to season and year to year, the glacier seemed to be in balance from 1955 to 1985. The position of this terminus fluctuated by around its annual mean position between 1950 and 1996. After 1997 the glacier began to accelerate and thin rapidly, reaching an average velocity of per day in the terminus region. On Jakobshavn, the acceleration began at the calving front and spread up glacier in 1997 and up to inland by 2003. In 2012 a significant acceleration of Jakobshavn was observed, with summer speeds up to 4 times its speed in the 1990s, and average annual speeds of 3 times its 1990s speed. Movement reached more than 17,000 metres per year. Jakobshavn has afterwards slowed to near its pre 1997 speed, with the terminus retreat still occurring until 2015. In 2016, researchers found the water temperatures in its fjord had dropped to levels as cool as those in the 1980s. Airborne altimetry and satellite imagery show that until early 2019, this temperature drop likely caused the glacier to re advance, slow down, and thicken (by over 100 feet from 2016 to 2018). Large calving events where the glacier produces icebergs have also been found to trigger earthquakes due to ice ice and ice bottom of the fjord interactions. and from the longer duration forces exerted on the solid Earth during the capsize of very large (e. g., > 1 km3) calved ice volumes. Especially large calving events at Jakobshavn have produced glacial earthquakes that are detectable on seismographs worldwide with moment magnitudes in excess of 5.0. A large calving of approximately 7 km2 took place on 15 February 2015. On 16 August 2015 a calving was identified via satellite images as the largest ever recorded at Jakobshavn, with an area of 12.5 km2.
Механизмдер
Жылдамдықтың өзгеруін түсіндірудің бірінші механизмі – "Звали эффектісі", бірақ ол негізгі механизм емес. Ол мұздықтың табанына балқыған судың жетіп, жоғары базалық су қысымы арқылы үйкелісті азайтуға негізделген. Мұздық – қосымша балқыған судың мұздықтың табанына жететін арнасы. Бұл идеяны Джей Звалли ұсынған, және ол 1998 және 1999 жылдары Швейцария лагерінде Якобшавнс мұздығында 20%-ға дейін қысқа мерзімді маусымдық үдеудің себебі болғаны байқалды. Үдеу 2–3 айға созылды, мысалы, 1996 және 1997 жылдары 10%-дан кем болды. Олар "су бетінен еру мен мұздықтардың ағысы арасындағы байланыс, мұздықтардың климаттың жылынуына жауап ретінде жылдам, кең ауқымды және динамикалық түрде әрекет етуіне мүмкіндік беретін механизмді қамтамасыз етеді" деген қорытынды жасады. Осы зерттеу кезінде үш мұздықтың үдеуі болған жоқ, және олар балқыған судың көбеюі жоғарыда аталған үдеудің себебі деп тұжырымдаған жоқ немесе оны білдірген жоқ. Жеделдетілген мұздық үстіндегі көлдердің дренажының зерттелуі мұндай оқиғаларға байланысты қысқа мерзімді жылдамдық өзгерістерін көрсетті, бірақ олар ірі шығыс мұздықтарының жылдық ағынына аз әсер етті. Күштердің шағын тепе-теңдігі, кейбір бұзылудың нәтижесінде, маңызды емес сызықтық жауапты тудыруы мүмкін. Бұл жағдайда, айырылу майданындағы күштердің тепе-теңдігі мұздық бойымен жоғары көтеріледі. Жұқару мұздықтың суға көбірек ұшуына мүмкіндік береді, тіпті айырылу майданында да су бетіне шығуы мүмкін, және ол толқындарға жауап береді. Жоғары жүзу қабілетінен туындаған үйкелістің азаюы жылдамдықтың артуына әкеледі. Айырылу майданындағы кедергі күшінің азаюы Р. Томас кері күштің азаюы деп атаған бойлық созу арқылы мұздыққа таратылады. Жұқарудың себебі беттік және табандық абляцияның ұлғаюы болуы мүмкін, себебі бір есепте 1997 жылы Гренландияның бүкіл батыс жағалауындағы тереңдіктегі мұхит температурасының күрт өскені туралы деректер келтірілген, және Якобшавн мұздығындағы өзгерістер Исландияға жақын Ирмингер теңізінен келген салыстырмалы түрде жылы судың келуіне байланысты деп болжанады. Сондай-ақ, мұздық шығысының астындағы терең суасты шұңқырының бар екеніне дәлелдер бар, ол сейсмикалық толқынды бағаналау әдістері арқылы анықталды. Гренландияның мұздық қабатының астында үш үлкен аралдан тұратыны туралы теориялар бар, олар жағалауда үш тар бұғаздармен бөлінген, олардың бірі – Якобшавн мұздығы.
The first mechanism for explaining the change in velocity is the "Zwally effect" and is not the main mechanism, this relies on meltwater reaching the glacier base and reducing the friction through a higher basal water pressure. A moulin is the conduit for the additional meltwater to reach the glacier base. This idea, proposed by Jay Zwally, was observed to be the cause of a brief seasonal acceleration of up to 20% on the Jakobshavns Glacier in 1998 and 1999 at Swiss Camp. The acceleration lasted 2–3 months and was less than 10% in 1996 and 1997 for example. They offered a conclusion that the "coupling between surface melting and ice sheet flow provides a mechanism for rapid, large scale, dynamic responses of ice sheets to climate warming". The acceleration of the three glaciers had not occurred at the time of this study and they were not concluding or implying that the meltwater increase was the cause of the aforementioned acceleration. Examination of rapid supra glacial lake drainage documented short term velocity changes due to such events, but they had little significance to the annual flow of the large outlet glaciers. where a small imbalance of forces caused by some perturbation can cause a substantial non linear response. In this case an imbalance of forces at the calving front propagates up glacier. Thinning causes the glacier to be more buoyant, even becoming afloat at the calving front, and is responsive to tidal changes. The reduced friction due to greater buoyancy allows for an increase in velocity. The reduced resistive force at the calving front is then propagated up glacier via longitudinal extension in what R. Thomas calls a backforce reduction. The cause of the thinning could be a combination of increased surface ablation and basal ablation as one report presents data that show a sudden increase in subsurface ocean temperature in 1997 along the entire west coast of Greenland, and suggests that the changes in Jakobshavn Glacier are due to the arrival of relatively warm water originating from the Irminger Sea near Iceland. Evidence also exists for a deep subglacial trench beneath the glacial outlet, identified through seismic reflection methods. There are theories that Greenland consists of three large islands under the ice sheet, separated at the coast by three narrow straits, one of them Jakobshavn Glacier.
Мұзды қуып
2012 жылы оператор Джефф Орловски түсірген "Chasing Ice" атты деректі фильмінде табиғат фотографы Джеймс Балог пен оның Extreme Ice Survey (EIS) тобы Жакобшавн мұздығының айырылуын көрсететін 75 минуттық бөлім бар. Екі EIS видеооператоры бірнеше апта бойы мұздыққа қарап тұрған шағын шатырда күтіп, ақыры мұздың мұздықтан айырылып түскенін көре алды. Бұл фильмге түсірілген ең ұзақ айырылу болды.
In the 2012 documentary entitled Chasing Ice by cinematographer Jeff Orlowski, nature photographer James Balog and his Extreme Ice Survey (EIS) team, there is a 75 minute segment showing the Jakobshavn Glacier calving. Two EIS videographers waited several weeks in a small tent overlooking the glacier, and were finally able to witness of ice crashing off the glacier. It was the longest calving ever captured on film.