Кіріспе

Болгарияда білім беруді Болгарияның Білім және ғылым министрлігі басқарады және қадағалайды. Міндетті білім беруге үш жылдық мектепке дейінгі білім беру, бастауыш білім беру және орта білім беру кіреді. Мектептер 7 жаста басталып, 18 жасқа дейін аяқталады. Мемлекеттік мектептерде міндетті білім беру тегін. Мемлекеттік және жекеменшік жоғары білім орындары, колледждер мен университеттер студенттерге стипендиялар ұсынғанымен, оқу ақысы бар. 1998 жылы бастауыш сыныптарға құқығы бар оқушылардың 93 пайызы, ал орта сыныптарға – 81 пайызы қабылданды. Бастауыш мектептердегі қыздар мен ұлдар арақатынасы 0,97, ал орта мектептерде – 0,98 болды. Посткоммунистік кезеңде Болгариядағы төмен туу көрсеткішіне байланысты, посткоммунистік кезеңнің басында бастауыш және орта мектептердегі оқушылар саны аздап төмендеді, бұл оқытушылар мен инфрақұрылымды қысқартуға әкелді. Бірақ сонымен бірге жекеменшік мектептер мен колледждер пайда болды және олардың саны 1990 жылдары 10 есеге өсті. Болгарияның жоғары білім беру жүйесі 1990 жылдардың ортасында қайта ұйымдастырылды. 1995-2002 жылдар аралығында университеттерді бітірген түлектердің саны 33 000-нан 50 000-ға дейін өсті. 2002 жылы жоғары білім беру саласында 42 университет және колледж жұмыс істеді, ал 215 700 студент оқыды. 2003 жылы Болгарияның ұлттық бюджетінің 4,9 пайызы білім беруге жұмсалды. Адам құқықтарын өлшеу бастамасы (HRMI) Болгарияның білім алу құқығына қатысты талаптардың 75,7 пайызын орындағанын анықтады. HRMI білім алу құқығын бастауыш және орта білім алу құқығына бөліп қарастырады. Болгарияның табыс деңгейін ескере отырып, ел өзінің ресурстарына (табысына) сәйкес бастауыш білім беру үшін мүмкін болатын деңгейдің 62,1 пайызына, ал орта білім беру үшін – 89,3 пайызына жетті. Коммунистік дәуірде Кеңес Одағы болгар білім беру жүйесіне зор әсер етті. Білім берудің жаңа формасы енгізілді. Гуманитарлық білім беруге баса назар аудару орнына техникалық білім беру күшейтілді. 1979 жылы Живков біріктірілген орта политехникалық мектепті құрды, ол негізінен техникалық пәндерге бағытталған он екі жылдық оқу бағдарламасы болды. Живков дәуірі аяқталғаннан кейін болгар білім беру жүйесі толығымен қайта құрылды. Үкімет жүйені саясаттан айыруға және басқалардың пікірін ескеруге тырысты.

Мектепке дейінгі тәрбие

Бастауыш сыныпқа дейінгі білім беру (мектепке дейінгі білім беру) 3-6/7 жас аралығындағы балаларды қабылдайды, олар балабақшаға қатысуы міндетті емес. Алайда, мектепке барар алдында балалар үш жыл мектепке дейінгі білім алуы тиіс.

Бастауыш білім беру

Бастауыш білім (1–7-сыныптар) бастауыш мектеп (1–4-сыныптар) және негізгі мектеп (5–7-сыныптар) кіреді. Балалар әдетте бастауыш білімді 7 жасында бастайды, бірақ ата-аналарының өтініші бойынша 6 жасында бастауға да мүмкіндік бар. 4-сыныпты сәтті аяқтағанда Бастауыш білім туралы сертификат, ал 7-сыныпты сәтті аяқтағанда Бастауыш білім туралы сертификат беріледі. Жоғары мектептерге қабылдаудың басты критерийлерінің бірі – Бастауыш білім туралы сертификаттағы бағалар болып табылады.

Орта білім

Орта білім беру – таңдаулы/жалпы білім беретін және кәсіптік орта мектептерді қамтиды. Жалпы білім беретін мектептерге қабылдау әдетте әдебиет және/немесе математикадан кіру емтихандарының нәтижелеріне, сондай-ақ негізгі мектептегі бағаларына негізделеді. Оқушылар 7 немесе 8 сыныпты сәтті аяқтағаннан кейін (2017 жылға дейін мектепті бітірген оқушылар үшін) орта мектепке түсе алады. Әдетте, тілдерді, математиканы немесе информатиканы терең оқығысы келетіндер 7-сыныптан кейін орта мектепке өтініш береді. Орта мектепті бітірушілер 12-сыныпты сәтті аяқтауы және болгар тілі мен әдебиетінен, сондай-ақ өз таңдаулары бойынша бір (немесе екі) пәннен мемлекеттік емтихандар тапсыруы керек. Олар 11 және 12-сыныптардағы міндетті және бейінделі пәндерден алған бағалары мен мемлекеттік емтихандардың нәтижелерінен құралған GPA-мен Диплома за средно образование / Диплома za sredno obrazovanie (Орта білім туралы диплом) алады.

Жоғары білім

Жоғары білім беру орындарының түрлері: университеттер, колледждер және мамандандырылған жоғары білім беру мекемелері. Университеттер, әлемнің көптеген елдеріндегідей, үш сатыдан тұрады: бакалавр (төменгі білім беру), магистр (жоғары білім беру) және докторлық дәрежелер. Бакалавриат сатысы кемінде төрт жылға созылады, ал магистратура сатысы орта білімді аяқтағаннан кейін бес жылға немесе бакалавр дәрежесін алғаннан кейін бір жылға созылады. Жоғары білім берудің үшінші сатысы – Ph.D. дәрежесін алуға әкеледі. Мамандандырылған жоғары білім беру мекемелері ғылым, өнер, спорт және қорғаныс салаларындағы бір немесе бірнеше мамандық бойынша білім береді. Әдетте, осы мекемелердің атаулары мамандық саласын көрсетеді. Колледждер – бұрынғы жартылай жоғары білім беру институттары. Олардың кейбіреулері университеттер құрамына кіреді және олардың жабдықтары мен инфрақұрылымын пайдаланады.

Оқу жылының құрылымы мен оқу бағдарламалары

Болгарияның білім беру жүйесінің оқу бағдарламасы негізгі сегіз пәнге бағытталған: болгар тілі мен әдебиеті, шетел тілдері, математика, ақпараттық технологиялар, әлеуметтік және азаматтық тағылымдар, табиғаттану ғылымдары мен экология, музыка және өнер, дене шынықтыру және спорт. Оқу жылы 15 қыркүйекте басталып, оқушылардың сынып деңгейіне қарай мамыр немесе маусымда аяқталады. Оқу жылы екі семестрге бөлінеді, сондай-ақ Рождество, Пасха және жазғы демалыстар бар. Оқушылар көбінесе күнінің жартысын мектепте өткізеді, көптеген мектептер "ауысым" бойынша жұмыс істейді: таңертең немесе түстен кейін, бірақ кіші сынып оқушылары көбінесе таңертең оқиды. Кейбір бастауыш мектептерде ата-аналардың тілегі бойынша оқушылар күнінің қалған жартысын мұғалімнің қадағалауымен үй жұмысын дайындауға мектепте өткізе алады.

Степендеу

Бағалау жүйесі сандарға негізделген, онда 6 – ең жоғары, ал 2 – студент ала алатын ең төменгі баға. 6 – тамаша, 5 – өте жақсы, 4 – жақсы, 3 – қанағаттанарлық, ал 2 – нашар. Бағалар 100 балдық жүйе бойынша беріледі және 0,50-ден жоғары көрсеткіш жоғарғы шекке жатады. Мысалы, 5,50 – тамаша, 5,75 – де тамаша, бірақ 5,25 – өте жақсы. 6,00 – мүмкін ең жоғары баға. Әдетте, 3,00-ден төмен көрсеткіштер емтиханды өтпеген деп есептеледі. Бұл балдар көбінесе әр дұрыс жауапқа нақты балл берілетін сынақтарды бағалау үшін қолданылады.

Тәрбиелік мінез-құлық

Соңғы он жылда мектептегі зорлық-зомбылық туралы көптеген хабарламалар түскеннен кейін, 2009 жылы Білім министрі оқушылардың мінез-құлқына қатысты қатаң ережелерді енгізді, оның ішінде сәйкес келмейтін киім, мас күйде болу және ұялы телефондарды алып жүру сияқты жағдайлар да қарастырылды. Мұғалімдерге тәртіпсіз оқушыларды жазалауға жаңа өкілеттіктер берілуі керек еді.

Сауаттылық

Болгарияда білім мен сауаттылық дәстүрлі түрде жоғары деңгейде, және әдетте ең үздік оқу орындары, мектептер мен университеттерді үлгі етіп алуға тырысады. 2003 жылы Болгарияның сауаттылық деңгейі 98,6 пайызға бағаланды, екі жыныстың да көрсеткіштері шамамен бірдей болды. Болгарияда білім беру стандарттары дәстүрлі түрде жоғары. Коммунистік кезеңнен кейін, қаржыландырудың жеткіліксіздігі және мұғалімдердің әсері төмендеуі жүйеге белгілі бір зиян келтірді, әсіресе кәсіптік білім беру саласында. Классикалық оқыту әдістеріне мойынсұну кейбір техникалық салалардағы дамуға кедерес келтірді. 1998 жылы енгізілген қазіргі білім беру жүйесі 12 сыныптан тұрады. 2003 жылы мектепке дейінгі білім берудің бір жылдық білімі міндетті болды.