Кіріспе

Халықаралық қатынастардың құрылымдық теориясы

Шабуылдық реализм – халықаралық қатынастардағы неореалистік ой мектебіне жататын және саяси ғалым Джон Миршаймер қорғаныс реализміне қарсы тұру үшін ұсынған құрылымдық теория. Шабуылдық реализм халықаралық жүйенің анархиялық сипаты халықаралық саясаттағы агрессивті мемлекеттік мінез-құлықты тудырады деп санайды. Бұл теория қорғаныс реализмінен түбірлі айырмашылығы бар, себебі ұлы державаларды халықаралық жүйеде басымдық орнатуды мақсат тұтатын, күшін арттыруға ұмтылатын ревизионистер ретінде көрсетеді, олар теңгерімді сақтау стратегиясынан гөрі, өздерін жақсы көрсетуге және басқаларды алдауға басымдық береді. Теория халықаралық қатынастарды зерттеу және түсіну үшін маңызды балама ұсыныстар береді, бірақ ол сынға да ұшырайды.

Теориялық шығу тегі

Шабуылдаушы реализм – халықаралық қатынастардың маңызды және елеулі теориясы, ол реалистік мектепке жатады. Оған Роберт Гилпин, Рэндалл Швеллер, Эрик Дж. Лабс және Фарид Закария сияқты көрнекті ғалымдардың түрлі көзқарастарымен ерекшеленетін әртүрлі бағыттар кіреді. Алайда, бүгінгі күнге дейін Кеннет Уолцтың қорғанысшыл неореализмінен кейін дамыған шабуылдаушы неореализмнің ең маңызды түрі – Джон Дж. Миршаймердің 2001 жылғы «Ұлы державалар саясатының трагедиясы» кітабында толыққанды жетілдірілген нұсқасы. Миршаймердің шабуылдаушы неореализм теориясы классикалық реалистердің кейбір негізгі қағидаларын қайталайды және дамытады, бірақ позитивизмді ғылымның философиясы ретінде пайдалану арқылы және халықаралық жүйенің құрылымына негізделген мемлекеттердің халықаралық саясаттағы мінез-құлқына жүйелік көзқарас қосу арқылы осы бағыттан толыққанды бөлінеді. Осыған сәйкес, оның шабуылдаушы неореализмі қорғанысшыл реализм сияқты басқа құрылымдық теориялармен бірге неореализмнің тармағы болып табылады.

Статус-кво қарсы билікті максимизациялаушы мемлекеттер

Джон Миршаймердің шабуылдық неореализмі Кеннет Уолцтың қорғаныс неореализмінің «статус-квоға бейімділігін» түзетуге бағытталған. Екі неореалистік тұжырымның да мемлекеттер ең алдымен қауіпсіздігін арттыруға ұмтылатыны туралы пікір білдіргенімен, олар осы процесте қажетті күш мөлшері туралы келіспейді. Қорғаныс неореализмінен өзгеше, оған сәйкес мемлекеттер – халықаралық жүйедегі өздерінің орнын сақтап қалуға тырысатын, күштер тепе-теңдігін сақтайтын статус-кво күштері, ал шабуылдық неореализм мемлекеттердің күшті ұмтылыспен өзгерістер енгізуге бейім, агрессивті ниеттері бар күштер екенін мәлімдейді. Шын мәнінде, шабуылдық неореализмде халықаралық жүйе үлкен державаларға қауіпсіздігін арттыру және өмір сүруін қамтамасыз ету үшін шабуылдық әрекеттерге жүгінуге күшті ынталандырулар береді. Анархиямен (ережелерді орындауға және агрессорларды жазалауға қабілетті орталық биліктің жоқтығы) және мемлекеттердің ниеттері мен шабуылдық әскери мүмкіндіктерінің белгісіздігімен сипатталатын халықаралық жүйе мемлекеттерді бір-бірінен үнемі қорқуға және өзін-өзі қорғау механизмдерін қолдануға мәжбүр етеді. Әрқайсысы басқасынан агрессия қаупін сезінуіне байланысты мемлекеттер өздерінің салыстырмалы күштерін, материалдық мүмкіндіктермен өлшенгенде, барынша арттыруға тырысады. Миршаймердің айтуынша: «Олар әлеуетті бәсекелестердің есебінен қосымша күштерді иемдену арқылы күштер тепе-теңдігін өзгерту мүмкіндіктерін іздейді», себебі «бір мемлекеттің басқа мемлекеттерге қарағанда әскери артықшылығы неғұрлым көп болса, ол соғұрлым қауіпсіз болады». Мемлекеттер жүйедегі басқа мемлекеттердің зиянын тигізе отырып, әскери күшін арттыруға ұмтылады, ал олардың соңғы мақсаты – мемлекеттер жүйесіндегі жалғыз үлкен держава болу, яғни гегемония. Джон Миршаймер бұл көзқарасты былай түйіндеді: «Үлкен державалар қауіпсіздігін қамтамасыз етудің ең жақсы жолы – қазір гегемонияға қол жеткізу, осылайша басқа бір үлкен державаның күш сынауының кез келген мүмкіндігін жою. Егер өзінің өмір сүруі үшін жеткілікті күші бар деп ойласа, жүйеде үстемдікке қол жеткізу мүмкіндігінен бас тартатын мемлекет – адасқан мемлекет». Осыған сәйкес, Миршаймер сияқты шабуылдық неореалистер мемлекеттің гегемонияға жету үшін салыстырмалы күшін арттырудың ең жақсы стратегиясы – шабуылдық тактикаға сүйену деп санайды. Егер олар үшін агрессивті әрекет етудің мәні болса, үлкен державалар экспансионистік саясатты ұстанады, бұл оларды гегемонияға жақындатады. Әлемдік гегемонияны мұхиттар арқылы күш проекциялау және қарсы шабуыл мүмкіндіктерінің шектеулеріне байланысты қол жеткізуге шамасы келмейді, сондықтан мемлекеттер ең жақсы нәтижеге қол жеткізе алатын нәрсе – өзінің географиялық аймағына үстемдік ететін аймақтық гегемон болу. Тек аймақтық гегемонияға қол жеткізгеннен кейін ғана үлкен державалар статус-кво күштеріне айналады.

Теңгерімдеу v. Бастыны өткізу

Шабуылға бағытталған неореализмнің гегемонияны мемлекеттердің соңғы мақсаты ретінде қарауы, қорғаныс неореализмінің мемлекеттің өмір сүруіне кепілдік беруге болатындығына сенуімен күрт контрастқа келеді. Қорғаныс неореалистік көзқараста, билік жинақтау арқылы қауіпсіздікті арттырудың пайдасы азайып, шығындар соңында артық басады. Қорғаныс неореализмі анархия жағдайында мемлекеттердің теңгерімге түсуге бейімділігі зор екенін көрсетеді – билік тепе-теңдігін сақтау үшін тікелей жауапкершілікті мойнына алатын мемлекеттер, билікке ұмтылатын және осы арқылы "максималды күш-қуатты мемлекеттің тіршілігіне қауіп төндіруге" мүмкін болатын мемлекеттерге қарсы. Бұл аргумент халықаралық жүйедегі ең күшті мемлекетке қатысты мемлекеттік мінез-құлыққа да қатысты: қорғаныс неореалистері биліктің шамадан тыс шоғырлануының өзін-өзі жеңіске ұшыратып, теңгерімді қарсы шараларға алып келетінін атап көрсетеді. Мэршаймер бұл тұжырымдарға қарсы шығып, мемлекеттердің гегемонияға жетпегенде қаншалықты билікке қол жеткізгенін бағалаудың қиындығын және ұжымдық әрекет мәселелеріне байланысты тиімді тексеру механизмі ретінде теңгерімге сүйенудің қымбат екенін айтады. Оның пікірінше, үлкен держава өзін қорғаныс позициясында ұстап, қарсыластарының өзінің есебінен билік алуына жол бермеуге тырысқанда, теңгерімді таңдауға немесе жауапкершілікті басқа мемлекеттерге жүктеу арқылы араласуға болады. Үлкен державалардың мінез-құлқының аталған жағдайларын анықтау үшін Мэршаймер Вальцтың қорғаныс неореализміне негізделіп, биліктің таралуымен қатар географияны да ескереді. Бір жағынан, теңгерімді таңдау мен жауапкершілікті жүктеудің арасындағы шешім халықаралық жүйенің биполярлы, теңгерімді немесе теңгерімсіз көпполярлы архитектурасына байланысты. Екінші жағынан, мемлекеттің географиялық орналасуы, шекара бөлісуі және судың тоқтату күші де үлкен державалардың стратегиялық таңдауына әсер етеді. Бұл екі фактордың үйлесімі оған үлкен державалардың көпполярлылықтың барлық жағдайларында, гегемондық әлеуеті бар жағдайларды қоспағанда, теңгерімге қарағанда жауапкершілікті жүктеуге бейім екенін көрсетуге мүмкіндік береді. Халықаралық жүйедегі ең күшті мемлекетке қатысты мемлекеттік мінез-құлық туралы қорғаныс неореалистерінің тұжырымына жауап ретінде Мэршаймер қауіп төндірілген мемлекеттер ықтимал гегемондарға қарсы теңгерімді орнатуға құлшыныс білдірмейді, бірақ аймақтық гегемонияға қол жеткізген үлкен державаға қарсы теңгерімдік коалициялар құрылуы қиын. Бұл теңгерімнің жоқтығын аймақтық гегемонның жаңа статус-кво позициясы түсіндіреді, ол оның күш көрсету қабілетіне географиялық шектеулерден туындайды. Шабуылдық әрекеттерге сүйенудің орнына, аймақтық гегемон өзінің гегемониялық мәртебесіне қауіп төндіретін жаңа бәсекелестердің пайда болуын болдырмау арқылы қорғаныс позициясында болады. Осылайша ол оффшорлық теңгерімші ретінде әрекет етеді, жауапкершілікті әлеуетті гегемонның жергілікті көршілеріне жүктейді және тек соңғы шара ретінде теңгерімге қатысады. Бұдан әрі, бұл толықтыру екі теорияның мемлекеттік мінез-құлықты түсіндіру үшін кезекпен жұмыс істейтін теориялық өзара байланыстылығын көрсетеді, осылайша "қорғаныс және шабуылдық мемлекеттік мінез-құлықты дәл түсіндіре алатын толыққанды құрылымдық реалистік теорияны" құруға мүмкіндік береді. Екіншіден, бұл ғалымдар Мэршаймердің шабуылдық неореализмінің сыртқы саясат және одақтар теориясына маңызды үлес қосқанын мойындайды. Нақтырақ айтқанда, Мэршаймердің теориясы халықаралық саясат пен сыртқы саясатты зерделеу арқылы құрылымдық қорғаныс реализмінен бір қадам асып түседі. Вальцтың қорғаныс неореализмін халықаралық саясаттан бөлек сыртқы саясатты түсіндіруге қабілетті теория ретінде қабылдамауына қарамастан, шабуылдық неореализм жүйелік деңгейдегі талдауға және жеке мемлекеттік мінез-құлыққа қатысты халықаралық нәтижелердің түсіндірмелерін қамтиды. Сонымен қатар, география сияқты жаңа факторларды билік таралуымен қатар енгізу шабуылдық неореализмнің мемлекеттердің агрессивті әрекеттерге ұмтылуы, сондай-ақ теңгерімді орнату және жауапкершілікті жүктеу туралы нақты болжамдар жасау мүмкіндігін арттырады.

Теориялық кемшіліктер

Кейбір ғалымдар Мершаймердің шабуылдаушы неореализмімен байланысты логикалық мәселелерді атап өтті. Снайдер Мэршаймердің қауіпсіздік дилеммасына деген көзқарасын "шабуылдаушы реализмнің жалпылама тұжырымы" деп қабылдамайды. Оның пікірінше, шабуылдаушы неореализмнің барлық мемлекеттерді өзгертушілер деп қарастыруы қауіпсіздік дилеммасы тұжырымдамасының негізгі ұғымы – басқа мемлекеттердің ниеттерінің белгісіздігін жояды. Агрессивті ірі державалардың қауіпсіздігін арттыруға бағытталған әрекеттері басқаларын қорқытып, гипотетикалық емес, нақты және негізделген қауіпсіздік бәсекелестігіне әкеледі. Питер Тофт шабуылдаушы неореализмнің талдау деңгейінде кемшіліктер бар деп санайды. Оның айтуынша, үлкен державалардың мінез-құлқын түсіндіру үшін құрылымдық емес географиялық факторды енгізу теорияның талдау ошағын жүйелік динамикадан аймақтық динамикаға ауыстырады. Теорияның аймақтық қауіпсіздік талдауларын ескере отырып, ол шабуылдаушы неореализмнің "Еуропа немесе Солтүстік-Шығыс Азия сияқты ұғымдарды берілгендей қабылдауымен" аймақты нақты анықтай алмайтынын, бұл ғалымдардың наразылығына мүмкіндік беретінін айтады. Кристофер Лэйн географиялық фактормен байланысты проблемаларды баса көрсетеді. Ол Мэршаймердің "судың тоқтату күші" үлкен державаның жаһандық гегемонияға қол жеткізуіне кедергі келтіреді деген пікірін сынға алады, өйткені бұл шектеу өркениетті бәсекелес өз аймағынан тыс ықпал ету қабілетіне қатысты емес сияқты. Лейн айтқандай, "су АҚШ-тың алыс аймақтардағы басқаларға билігін таңуына кедергі келтіреді, бірақ ол олардың Батыс жарты шардағы америкалық үстемдігіне қауіп төндіруіне кедергі келтірмейді". Оның үстіне, ол шабуылдаушы реализмнің аймақтық гегемондарды статус-кво күштері ретінде жіктеуін теорияның үлкен державалардың күшін барынша арттыруға баса назар аударғанымен келісу қиын деп санайды. Осы тұрғыдан алғанда, Лейн судың шектеу қабілетін күшті күштерді статус-кво күштеріне айналдыруға қабілеттілігіне күмән келтіреді және Мэршаймерге қарсы тұрып, аймақтық гегемон қауіпсіздікке ұмтылысын сақтайтынын, соның арқасында жаһандық гегемонияға қол жеткізуге тырысатынын дәлелдейді. Екінші топ сын-пикирлер шабуылдаушы неореализмнің шектеулі фокусына қатысты. Мэршаймердің теориясы ішкі саясатты ескермегендігі үшін сынға ұшырады. Мемлекеттің шешім қабылдау процесінде рөл атқаратын және оның халықаралық саясаттағы мінез-құлқына әсер ететін мемлекеттің ішкі саяси жүйесіне, экономикасына немесе қоғамына назар аударылмайды. Сонымен қатар, Снайдер терроризм сияқты трансұлттық қауіп-қатерлерге ешқандай назар берілмейтінін және Мэршаймердің қауіпсіздікке баса назар аударғаны оны идеология, ұлттық бірігу және адам құқықтары сияқты мемлекеттердің қауіпсіздікке жатпайтын мүдделерін билік бәсекелестігімен қатар қарастырудан алшақтататынын айтады. Бұған қоса, Тофт Мэршаймердің әскери мүмкіндіктерге және аумақтық жаулап алу үшін мемлекеттік қабілеттілікке назар салуы "оның талдаулары ықпал етудің басқа да көптеген жолдарын жіберіп алу қаупін туғызады" деп атап өтеді. Сол сияқты, халықаралық қақтығыстың келісім моделіне басты назар аударатын саясаттанушылар шабуылдаушы неореализм соғыстың қымбат екендігін елемейтінін атап өтеді. Бұл шығындар соғысты тиімсіз етеді, сондықтан мемлекеттер (гегемонияға ие болмағандар да) келісімге келген шешімдерді қабылдауға ынталандырылады. Мысалы, 70%-дан 30%-ға дейін күш теңдестірілген екіполярлы әлемде мемлекеттер ресурстардың сол пропорцияда бөлінуін, соғыс барысында олардың бір бөлігі жойылғаннан гөрі артық көреді. Осы тиімсіздік – соғыстың тиімсіздігінің мәселесі – Мэршаймер ұсынатын тұрақты соғыс мемлекеттерді одан да қауіпсіз етеді, өйткені соғыстың қайталама шығындары мемлекеттің барлық күшін азайтады. Ең бастысы, теорияның эмпирикалық жарамдылығы және болжау қабілеті туралы сұрақтар туындады, бұл халықаралық саясаттағы мемлекеттік мінез-құлыққа қатысты шабуылдаушы неореализмнің ұсыныстарының жарамдылығына теріс әсер етуі мүмкін. Теорияның 20 ғасырдағы Жапонияның аумақтық иеленулерін, НАТО-ның жалғасуын немесе Германияның суық соғыстан кейінгі дәуірде аймақтық гегемонияға қол жеткізе алмауын ескермегені туралы айтылғаннан басқа, сыншылар Қытайдың өсіп келе жатқан күші және АҚШ-тың аймақтық гегемониясы туралы шабуылдаушы неореалистік көзқарасқа да күмән келтірді. Олардың пікірінше, өзінің өмір сүруін қамтамасыз етуге ұмтылатын рационалды күш Қытай гегемонияға ұмтылудың орнына ынтымақтастық механизмына сенеді деп есептеуге ешқандай себеп жоқ. Олар сондай-ақ Мэршаймердің АҚШ туралы аргументтеріне қарсы тұрады. Біріншіден, географиялық шектеулер емес, әлсіз оппозиция немесе теңдестірудің тиімсіздігі АҚШ-тың аймақтық гегемониялық позициясының ерекшелігін түсіндіреді. Тофт және Лэйн Мэршаймердің АҚШ-ты Батыс жарты шарын бақылауға және Еуропа мен Солтүстік-Шығыс Азиядағы теңдес бәсекелестердің өркендеуіне жол бермеуге стратегиялық мақсат қойған аймақтық гегемон ретінде бағалауында қателік жасағанын айтады. Олардың пікірінше, эмпирикалық деректер АҚШ жаһандық гегемонияға ұмтылып, оған қол жеткізгенін көрсетеді, бұл Мэршаймердің АҚШ-тың болашақ стратегиялық мінез-құлқы туралы болжамдарын, әсіресе шетелдегі әскери қатысуы тұрғысынан бұрмалайды.