Кіріспе

Вьетнамдағы қоршаған орта мәселелері көп және әртүрлі. Бұл, ішінара, Вьетнам соғысының салдарынан, сондай-ақ 1986 жылы «Дой Мой» деп аталған экономикалық реформалардан кейін Вьетнамның қарқынды индустриялануынан және басқа да себептерден туындаған. Ресми түрде, Вьетнам Социалистік Республикасының Табиғи ресурстар және қоршаған орта министрлігі (МОНРЭ) қоршаған орта мәселелеріне жер, су, геология және минералдар, теңіздер мен аралдарды жатқызады. Үкімет жариялаған «Қоршаған ортаның жай-күйі 2001» есебінде Вьетнамдағы негізгі қоршаған орта мәселелері жердің деградациясы, орманның деградациясы, биологиялық әртүрліліктің жоғалуы, судың ластануы, ауаның ластануы және қатты қалдықтарды басқару екені айтылған. Дегенмен, Вьетнамдағы экологиялық қозғалыстың алаңдатуына түсетін мәселелер кейде осы ресми санаттардан тыс қалуы мүмкін. Мысалы, 2007 жылғы Дүниежүзілік банк жүргізген зерттеуге сәйкес, климаттың өзгеруі маңызды мәселеге айналған, себебі Вьетнам алдағы жылдары климатқа байланысты салдарларға күшті әсер етуі күтілуде. Вьетнамда қоршаған орта мәселелерін басқаруға жауапкершілік тұрғысынан, аталған МОНРЭ аясында Вьетнамның қоршаған ортаны қорғау басқармасы (VEA) 2008 жылғы 30 қыркүйекте Премьер-министрдің қаулысымен құрылды. ВЭА Вьетнамдағы қоршаған орта мәселелерін ұлттық деңгейде басқарады. Аймақтық деңгейде Табиғи ресурстар және қоршаған орта департаменттері (DONRE) жауапты. Қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне саяси және қоғамдық назар аударылды. Елдің 1990 жылдардағы экономикалық реформасынан бері көптеген қоршаған орта ережелері қабылданды. Бұл ережелерге 1993 жылы алғаш рет қабылданған, 2005, 2012 және 2020 жылдары жаңартылған Қоршаған ортаны қорғау туралы заң кіреді. Халықаралық интеграцияға бағытталған саяси ниеттер және таза қоршаған ортаға қоғамның артып келе жатқан сұранысы Вьетнамның қоршаған орта саясатының маңызды қозғаушы күштері болды. Вьетнам Коммунистік партиясы (ВКП) және Вьетнам партиялық мемлекеті қоршаған орта мәселелеріндегі маңызды рөл атқаратын жалғыз құрылымдар емес. Вьетнамның азаматтық қоғамының бір бөлігі болып табылатын экологиялық қозғалыс, оның құрамында жергілікті ұйымдар мен Экологиялық экономика институты сияқты үкіметтік емес ұйымдар бар, сонымен қатар маңызды рөл атқарады. Осы мақалада Вьетнамдағы экологиялық қозғалыстың қоршаған орта мәселелерінің қалай дамуына және мемлекет пен қоғам тарапынан қабылдануына әсер еткен рөлінің тарихы зерттеледі.

Тарих

1975 жылдан бастап, Вьетнам ВКП басшылығымен қайта біріккеннен кейін, бақылаушылар азаматтық өмір қатаң мемлекеттік бақылауда төмендегенін жиі айтады. Дегенмен, Вьетнамның әлеуметтік және қоғамдық қозғалыстар сирек кездесетін немесе үкіметтік немесе саяси шешімдерге елеулі әсер етпейтін коммунистік авторитарлық мемлекет екендігі туралы кең таралған түсінік дұрыс емес екені дәлелденді. Сондай-ақ, қарсылықтың кез келген көрінісі Вьетнам партиялық мемлекеті тарапынан біркелкі репрессия стратегиясымен тоқтатылады деген де рас емес. Мысалы, Бенедикт Керквлиет азаматтардың боксит кеніндегі қытай экономикалық бұзушылықтарына қатысты биліктің төзімділігін сынаған бірнеше жағдайды құжаттады, оған билік белгілі бір деңгейде төзімділік танытты. Керквлиет бокситке қарсы қозғалысты қытайға қарсы сезімдер тұрғысынан қарастырса да, оны Джейсон Моррис Юнг сияқты әлеуметтік-саяси оппозицияның күшеюінің белгісі ретінде қарастыруға болады (төмендегі "2007 жылғы бокситке қарсы экологиялық қозғалыс" бөлімін қараңыз). Дой Мои және Вьетнам соғысына дейін Вьетнамда экологиялық сананың толығымен болмауы туралы айтуға негіз жоқ. Шындығында, Вьетнамдағы экологиялық мәселелер тарихы кемінде 1950 жылдарға дейін жетеді. Мысалы, қоршаған ортаға қатысты мәселелер өнеркәсіптік және экономикалық қызмет аясында туындады, мысалы, жоғары ластаушы өнеркәсіптердің зиянды әсері. Дегенмен, сол кездегі Вьетнамның азаматтық өмірінде қоршаған ортаны қорғау мәселесін тудырған әлеуметтік қозғалыстар болғанына дәлел аз. Бұрынғыда экологиялық қозғалыстың бірікпеуінің себебі ВКП-ның елдегі азаматтық кеңістікке қатысты бақылау деңгейі болуы мүмкін. Алайда, Вьетнамдағы экологиялық қозғалыстың болмауына партиялық мемлекеттің күшіне сүйенетін түсіндірулерден басқа, 1990 жылдардың басына дейін ұлттық халықтың айтарлық бөлігі күнделікті 1,90 АҚШ долларынан кем табыс табатыны және осы жағдайларға байланысты Вьетнам халқының басымдықтары тізімінде экологиялық мәселелердің үлкен орын алмағаны да айтылды. Екінші Индокитай соғысы, көбінесе Вьетнам соғысы деп аталатын, Вьетнамдағы экологиялық мәселелердің тарихи дамуына, әсіресе соғыс 1975 жылы аяқталғаннан кейін тигізген әсерін түсінуге көп күш жұмсалды. Бұл пікірлердің көпшілігі Вьетнамның ландшафты мен қоршаған ортасына әскери әрекеттердің салқымды әсерлеріне тоқталды, әсіресе американдық әскери әрекеттерге назар аударды. Мысалы, 1961 және 1971 жылдар аралығында АҚШ әскери күштері Вьетнам Республикасының үстіне 19 миллион галлоннан астам гербицидтерді, оның ішінде әдетте "Агент Оранж" деп аталатын диоксин ластағышының 12 миллион галлонынан астамын шашыратып жіберді. Бұл сандардың өте үлкен болғанына қарамастан, олардың ластаушы элементтері тудырған экологиялық мәселелер, маңызды болса да, 2009 жылға дейінгі Дүниежүзілік банк деректеріне сүйенсек, қолданыстағы егістік жерлерге егін еккенде шектеулі салдарға ие болды. Американың әскери әрекеттеріне қатысты пікірлердің басымдығы екі себепке байланысты болуы мүмкін. Біріншіден, американдық операциялардың ауқымы, олардың салыстырмалы экономикалық және әскери күшіне байланысты, Солтүстік Вьетнамнан мүлдем басқаша масштабта жүргізілді. Екіншіден, оқиғалардың американдық жағын жазған фото және құжаттамалық мұрағаттар сияқты бастапқы көздер де оңай қол жетімді. Осыған қарамастан, басқа ғалымдар соғыстың салдарынан туындаған экологиялық мәселелерді түсінуді кеңейтуге тырысты. Мысалы, Дэвид Биггс Орталық Вьетнамның экологиялық тарихында соғыстың ландшафтқа тигізген әсерін (оның "іздері") ерекше деструктивті емес, сонымен қатар конструктивті немесе шығармашылық өлшемдерге ие екенін атап өтті. Соғыстың қоршаған ортаға келтірген зиянын жоюға қандай экологиялық қозғалыстар пайда болды? Вьетнам соғысының экологиялық мәселелері бойынша, кейін талқыланатын басқа экологиялық мәселелерден айырмашылығы, залалсыздандыру сияқты күш-жігерді негізінен АҚШ-та пайда болған үкіметтік және азаматтық қозғалыстар, мысалы USAID және Форд қоры жүргізді. Тіпті қазіргі уақытта да, 50 жылдық тазалау жұмыстарынан кейін, Вьетнамның табиғи ландшафтындағы әскери тарихтың іздерін жою үшін экологиялық қозғалысты отандық емес, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы басқарып отыр.

Doi Moi, азаматтық қоғам және экологиялық қозғалыстар

Вьетнамдағы экологиялық қозғалыстың нақты қашан басталғаны туралы мәселеге қатысты тарихшылар әртүрлі бастапқы күндерді көрсетеді, оның ішінде бұрын айтылғандай, О’Рурк мысалында 1950 жылдар, тіпті 1990 жылдардың басына дейін, Керквлиеттің экологиялық белсенділердің азаматтардың наразылығын білдіруі туралы бақылауларына сәйкес. Дегенмен, 1986 жылдан бастап жаңа және прогрессивті вьетнамдық саяси лидерлер бастаған Дой Мои реформаларынан кейін экологиялық мәселелер Вьетнамның азаматтық кеңістігінде маңыздырақ бола бастады деген жалпы пікір бар. Экологиялық қозғалыстың іс-әрекеттерінің деректері, мысалы, экологиялық мәселелерді шешуге бағытталған наразылықтар, олардың жиілігі үлкен мысалдардан кейін (мысалы, Эндрю Уэллс Дэннің баяндауы бойынша Ханойдың Біріккен паркін сақтауға қатысты қозғалыстар, және Джейсон Моррис Юнгтың баяндауы бойынша боксит даулары) артып, 2010 жылдан бастап кем дегенде 13 ірі экологиялық наразылықтар болған, онда жүздеген, тіпті мыңдаған наразылар қатысқан. Бір жағынан, экономикалық белсенділіктің жаңа және артуының нәтижесінде экологиялық мәселелердің жаңа түрлері пайда болды, өйткені реформалардың басты мақсаты кедейлікті жою үшін бизнес өсуін ынталандыру болды. Мысалы, бизнес және ауыл шаруашылығы реформалары 30 000-нан астам жаңа жеке кәсіпорындардың құрылуына және Вьетнам халқының кедейлік шегінен төмен тұратындардың үлесін шамамен 50 пайыздан 29 пайызға дейін төмендетті. Бірақ 2003 жылы MONRE, Ауыл шаруашылығы және ауылдық даму министрлігі және Балық шаруашылығы министрлігі бірлесіп жариялаған материалда бұл өсудің экологиялық салдары жерді дамыту және жоспарлау талаптары мен аумақты сақтау жоспарлары арасындағы қақтығыс болды. Ал бастапқыда экономикалық сипатқа ие болған Дой Мои реформалары Вьетнамдағы азаматтық қоғамның, соның ішінде экологиялық қозғалыстың өсуімен қалай байланысты? Бұл мәселе тарихнамалық пікірталас нысаны болды, және әртүрлі күштердің тартысы бар. Жалпы алғанда, партиялық мемлекет әлеуметтік мәселелерге, соның ішінде қоршаған ортаға қатысты мәселелерге жергілікті деңгейдегі қатысудың маңыздылығын атап өтті. Дегенмен, экологиялық қозғалысқа және азаматтық қоғамға белсенді қатысуға кедергілер сақталып қалды, олардың кейбіреулері Вьетнамда әрқашан болған, ал басқалары, керісінше, экономикалық реформалардың салдары болды. Мысалы, кейбір тарихшылар төменнен бастауға тырысқан бастамалардың күш алуын қиындатқан Лениндік құрылымның сақталуын атап өтті, сонымен қатар экологиялық бақылау мен ережелерді қатаңдатудан пайда таппайтын күшті экономикалық мүдделер тобының қарсылығын көрсетті. Халықаралық үкіметтік емес ұйымдар мен ресми даму көмегі (ОДҚ) ретінде белгілі шетелдік көмек донорларының экологиялық қозғалысқа көбірек адамдар мен әлеуметтік актерлерді тарту үшін қысым көрсету рөлі де баса айтылды. Экологиялық қозғалысты өз алдына азаматтық қоғам акторы деп санауға бола ма, жоқ па, әлі белгісіз, өйткені Вьетнамдағы экологиялық мәселелерді оң жаққа өзгертуде оның жетістіктері мен сәтсіздіктері әртүрлі болды. Боксит дауын келесі бөлімде егжей-тегжейлі талқылайтын болсақ та, экологтардың төменнен жоғарыға қысым көрсетуінің шектерін көрсету үшін бокситке қарсы қозғалыстың мысалы қолданылуы мүмкін. Дегенмен, кейбір жетістіктер болды, мысалы, 2015 жылы күшіне енген Қоршаған ортаны қорғау туралы заңға қол қоюға экологиялық қозғалыстың қатысуы, азаматтық қоғамның қоршаған орта мәселелеріне негізделген ұйымдардың қатысуын заңды ету арқылы кеңістігін кеңейту. Сонымен қатар, Ханойдағы Біріккен паркті сақтауды мақсат еткен экологиялық қозғалыстың мысалы азаматтық қоғам желілерінің Вьетнамдағы жағдайда дамығанын көрсете алады. Экологиялық қорғау туралы заңның Вьетнамдағы экологиялық қозғалысқа немесе экологиялық мәселелерді шешуге маңызды екендігіне бәрі келіспейді. Керісінше, кейбір сарапшылар жаңа заңнамаға сәйкес келу тек экономикалық агенттіктердің, мысалы, Құрылыс министрлігінің номиналды экологиялық бөлімдерін құрумен шектелді. Үкіметтің әртүрлі деңгейлерінде, мысалы, орталық және провинциялық билік арасында да келіспеушіліктер мен шиеленістер болды. Дегенмен, номиналды болса да, Вьетнамда экологиялық ережелердің, және олардың орындалуының, қоғамдық шағымдар немесе талаптар нәтижесінде туындаған жағдайлардың бар екендігіне дәлелдер бар. Тарихшылар бұл құбылысты қоғамдық басқарумен реттеу деп атайды, оның негізгі мысалы 1990 жылдардағы ғылым, технология және қоршаған орта департаменттерінің (DOSTEs) іс-әрекеттері болып табылады. Қоғамдық қысым немесе азаматтық қарсылықтың биліктің шешімдері мен іс-әрекеттеріне әсері 2000 және 2010 жылдарда да жалғасты. Алайда, экологиялық мәселелерден асып, экологиялық қозғалыс Вьетнамның азаматтық қоғамындағы кең ауқымды әлеуметтік белсенділікке үлес қосатын рөлде қарастырылады. Green Group Hanoi сияқты экологиялық қозғалыс топтары өз науқандарын консервация және тұрақтылық мәселелерін жауапты және есеп беретін үкіметтің тілімен байланыстырады. Жақсы басқаруды талап ету арқылы қозғалыс экологиялық мәселелерден асып, жаңа саяси күрестің кеңістігіне кіреді.

2007 жылғы антибакситтік экологиялық қозғалысы

Жоғарыда айтылғандай, 2007 жылы Вьетнамдағы бокситке қарсы экологиялық қозғалыс әртүрлі тұрғысынан қарастырылды, оның ішінде социалистік авторитарлық жүйеде Вьетнам халқының алаңдатарлық экологиялық мәселе туралы дауыс беруінің мысалы және төменнен бастау алатын қоғамдық қысымның қолданыстағы жағдайға өзгеріс енгізудегі шектеулі табысы ретінде. Тағы бір түсіндірме бойынша, бұл экологиялық қозғалыс пен партиялық мемлекет арасындағы саяси күрес пен келісімнің жаңа жолы. Тарихшылардың көпшілігі бұл қозғалыстың Орталық жоталарда боксит өндірісін тоқтатуда үлкен жетістікке жетпегенін мойындайды, бірақ ол кен өндіру жобалары туралы ашық пікір білдіруге жасалған тыйым салу әрекеттеріне қарсы тұра алды. Сонымен қатар, бокситке қарсы экологиялық қозғалыстың іс-қимылдары әлеуметтік әрекеттердің цифрлық форматқа көшуін көрсетті, бұл қазіргі Вьетнам азаматтық қоғамындағы көптеген маңызды мәселелерді қорғаудың қалыпты жағдайына айналды. Атап айтқанда, боксит дауы кезінде онлайн петицияларды қолдану белсенділіктің жиі кездесетін тәсіліне айналды. Осы экологиялық мәселенің маңыздылығы Моррис Юнгтың Вьетнамдағы бокситтен кейінгі саясатқа берген сипаттамасынан анық көрінеді.

2016 жылы Вьетнамдағы теңіз ортасы апаты

2016 жылдың сәуір айында Вьетнамда тағы бір маңызды экологиялық мәселе туындады, себебі Тайваньдық корпорацияға (Formosa Plastics) тиесілі болат зауыты (Formosa Ha Tinh Steel) Вьетнамның орталық жағалауына жақын теңізге уытты өндірістік қалдықтарды заңсыз төккені анықталды. Бұл Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị және Thừa Thiên–Huế провинцияларына әсер етті. 2016 жылдың 6 сәуірінен бастап Hà Tĩnh провинциясының жағажайларында балық өлекселері табылды. Кейіннен 2016 жылдың 18 сәуіріне дейін Hà Tĩnh және басқа үш провинцияның (Quảng Bình, Quảng Trị және Thừa Thiên–Huế) жағалауында көптеген өлген балықтар анықталды. Осының салдарынан судың ластануы теңіз жануарларының қырылуына себеп болды және экожүйенің саулығына байланысты өмір күрішін тіршілік ететін вьетнамдықтардың өміріне әсер етті. Formosa компаниясы жауапкершіліктен бас тартса да, 2016 жылдың сәуір және мамыр айларындағы қарапайым вьетнамдық азаматтардың ұйымдастырған наразылықтары, апаттан тікелей немесе жеке зардап көрмегендердің де арасында, компанияның 2016 жылдың 30 маусымында жауапты деп табылғаннан кейін билікті айыппұл салуға және зардап шеккендерге өтемақы төлеуге мәжбүр етті.

Ұйымдар

Кейбір қоршаған ортаны қорғау ұйымдары, мысалы WildAct, CHANGE немесе WWF Вьетнам. WildAct: WildAct – Вьетнамдағы үкіметтік емес ұйым, оны 2013 жылы Нгуен Тхи Тху Транг құрды. WildAct вьетнамдықтардың санасын арттыру үшін білім беру және ақпарат тарату арқылы табиғатты қорғау қызметін жүзеге асырады. CHANGE: 2013 жылы Вьетнамда құрылған үкіметтік емес ұйым, көрмелер, суреттер ұйымдастыру және вирусқа таралатын бейнежазбалар жасау сияқты халықтың қызығушылығына сай келетін шығармашылық және тартымды коммуникациялық науқандар арқылы қоршаған ортаны қорғауға жұмыстанып келеді. WWF Вьетнам: Дүниежүзілік табиғат қорының филиалы қазіргі уақытта төрт негізгі бағытқа назар аударуда: ландшафттардағы биологиялық әртүрлілікті сақтау, климаттық өзгерістерге жауап беру, тұрақты гидроэнергетиканы дамыту және қорғалатын аумақтардың тиімділігін арттыру.