Кіріспе

Андалусия халқы – Андалусиялықтар (lang es) – Испанияның оңтүстігіндегі автономиялық аймақ Андалусияның халқы. Андалусияның автономиялық статуты андалусиялықтарды Андалусияның кез келген муниципалитетінде тұратын испан азаматтары, сондай-ақ шетелде тұратын, бірақ соңғы испандық тұрғын жері Андалусияда болған испандықтар және олардың ұрпақтары деп анықтайды. 2007 жылғы реформадан бастап Андалусияның автономиялық статуты кіріспе бөлімінде осы аймақты тарихи ұлт ретінде таниды. Испан тілі академиясы андалусиялық испан тілін әртүрлі диалекттер жиынтығы деп мойындайды. Андалусиялық ұлтшылдық – андалусиялықтардың Испаниядағы басқа этностардан бөлек, жеке ұлт екендігіне сенім.

Тарих және мәдениет

Антикалық дәуірде андалусиялықтар финикиялықтармен және сефардтық яһудилермен сауда-саттық жасаған, бұл оқиғалар Исадан мың жыл бұрын болған. Олар Ежелгі Келісімде және грек мәтіндерінде Тарсис немесе Тартес деп аталды. Қазіргі заманғы андалусиялық мәдениеттің қалыптасуы Орта ғасырларда Реконкиста соңында Мория территориясының Кастилия тәжімен қосылуына байланысты. Бұл 15 ғасырдың ортасында Андалусия мәдениетіне үлес қосып келген гитандардың пайда болуымен, 1492 жылы ислам дінін қабыланбаған мұсылмандар мен яһудилердің қуғынға ұшырауымен және соңында 1609-1613 жылдар аралығында Испанияның барлық морискаларының күштеп қуғынға салынуымен бірге жүрді. Кейіннен аймақ Колумбиялық алмасу мен жаһандық сауданың дамуына ықпал етті, онда Севилья мен Кадис маңызды рөл атқарды. Шындығында, андалусиялық ұлтшылдықтың негізін қалаушы Блас Инфанте Испан-американ соғысында Испанияның Кариб теңізі мен Азиядағы соңғы территорияларын жоғалтқаннан кейін Испаниядағы жаңғыру қозғалысынан үлкен шабыт алды. Андалусияны «Жоғары» және «Төменгі» деп екіге бөлу дәстүрі бар, мұнда «Жоғары» – Беэтика жүйесіндегі аумақ, ал «Төменгі» – Гуадалквивир өзенінің аңғары (Беэтика жүйесінен Атлант мұхитына қарай төмендейді) дегенді білдіреді. Автономдық қауымдастықтың мекемелерінің көп бөлігі Төменгі Андалусияда (Севилья) орналасқан. Орталықтандырылғандыққа байланысты туындаған мәселелерді көрсету үшін топтар құрылды, мысалы, Гранадаға испандық жоғары жылдамдықты теміржолдың болмауы. Қызмет 2019 жылдан бастап іске қосылды. Андалусиялықтардың бай дәстүрлі мәдениеті бар, оның ішінде 19 және 20 ғасырларда Андалусияда және Америкада дамыған фламенко музыкасы мен биі бар. Дәстүрлі мәдениеттің тағы бір мысалы – «Semana Santa» (қасиетті апта), ол Америкадағы және Филиппиндегі басқа испан тілді елдермен ортақ. (Испаниядағы қасиетті апта, қасиетті аптаның сақталуы және Филиппиндегі қасиетті аптаға қараңыз). Испан католик діні андалусиялық мәдени тұтастықтың дәстүрлі құралы болып табылады және қатысу деңгейі саяси бағыттары мен ортодоксалдығына қарамастан жоғары болып көрінеді. Андалусияның әр аймағы өзінің ерекше салтындарын дамытты, бірақ барлығының да Испанияның барокколық қоғамында қалыптасқан католицизммен байланысы бар.

Генетика

Генетикалық тесттер андалузиялық ерлерде Y ДНК J M172 (Левант) және E M81-дің жоғары деңгейде кездесетінін көрсетеді, E M81 (Солтүстік Африка) Хуэльва провинциясында, ал J M172 Гранада провинциясында ең көп таралған.

Географиялық орналасуы және халқы

Андалусиялықтар негізінен Испанияның оңтүстік аймақтарындағы сегіз провинцияда тұрады: Альмерия, Кадис, Кордова, Гранада, Уэльва, Хаэн, Малага және Севилья, бәрі де Андалусия автономды қауымдастығының құрамына кіреді. 2006 жылғы қаңтарда осы аймақтың жалпы халқы 7 849 799 адамды құрады; Андалусия Испанияның ең көп халқы бар аймағы. Испанияның қалған бөлігімен салыстырғанда, Андалусияда халық өсімі баяу болды және кейбір ауылдық жерлерде халық тығыздығы төмен болып қалуда (орташа есеппен шаршы километрге 84 адам). 1960 жылдан бері аймақтың жалпы халыққа қатысты үлесі төмендеді, бірақ өткен онжылдықтарда туыс көрсеткіші испандық орташа көрсеткіштен шамамен 40 пайызға жоғары болды (қазіргі уақытта ол 13% ғана жоғары). 19 ғасырдың соңғы жиырма жылында Оңтүстік Америкада 150 000-нан астам андалусиялық Филоксера жұқпасынан туған егін нашарлауының салдарынан Америкаға эмиграциялады. Көптеген андалусиялық шаруалар Бразилияға, негізінен Сан-Паулу штатының ауылдық аймақтарындағы кофе плантацияларында жұмыс істеу үшін көшті. Қазір Бразилияда испан тегінен шыққан 16 миллионға жуық адам бар. Олардың жартысы, шамамен 8 миллионы – андалусиялықтар. 1898 жылғы қазан айында Гавайиге қант өнеркәсібінде жұмыс істеуге шақырылған испан иммигранттары келді, 1913 жылға қарай олардың саны 7 735 ер адам, әйел және балаға жетті. Олардың көп бөлігі Дон Мариннің туған жері Андалусиядан келді. Дегенмен, басқа плантациялық иммигранттардан айырмашылығы, испандықтар көшіп кетті, ал 1930 жылға қарай Гавайиде туған сегіз баланы қоса алғанда, тек 1 219 адам қалды. Көптеген испандықтар Калифорнияның перспективалы алқаптарына жоғары жалақы табу және онда қоныстанған туыстары мен достарының арасында өмір сүру үшін кетті. Сонымен қатар, андалусиялықтар Испанияның Америка және Азия империясының белгілі бір бөліктеріне испандық иммиграцияның маңызды бөлігін құрады және Канар аралдарын жаулауға қатысқан ең ірі топ болды. Көбінесе андалусиялықтар мен олардың ұрпақтары Канар аралдарында (Испания), Мексикада, Кариб аралдарында (Пуэрто-Рико, Доминикан Республикасы және Куба) және Кариб теңізінің айналасында (Гватемала, Коста-Рика, Панама, Колумбияның Кариб теңізі жағалауы және Венесуэла) басым. Олар сонымен қатар Аргентина мен Уругвайдың Рио-де-ла-Плата аймағында, сондай-ақ Чили, Перу және Эквадордың жағалау аймақтарында да басым болды.

Көші-қонның негіздемесі

Испанияның оңтүстігін сипаттауда, бұрынғыда ірі латифундиос деп аталатын кең аумақты жерлермен құрылған жер иелену жүйесі, аймақты қалыптастыруда және көші-қон динамикасына әсер ететін маңызды күш ретінде көрсетіледі.