Кіріспе

1809 жылға дейін Финляндияның ең жоғары соты – Финляндия Жоғарғы Соты (қысқаша KKO; швед. högsta domstolen, HD), Хельсинкиде орналасқан, Финляндияның жеке құқығы саласындағы (яғни азаматтық және қылмыстық істер) соңғы сатыдағы сот. Соттың қарсы әріптесі – Жоғарғы Әкімшілік Соты, ол әкімшілік құқық саласындағы істер бойынша соңғы сатыдағы сот. Жоғарғы Сот президенттен және кемінде 15, қазіргі уақытта 18 судьядан тұрады, олар көбінесе бес судьялық құрамда жұмыс істейді. Жоғарғы Соттың ең маңызды функциясы – бүкіл құқықтық жүйе үшін маңызды істердегі маңызды құқықтық мәселелерді шешу және болашақ істерде әділеттілікті жүзеге асыруға бағыт беру. Апелляциялық соттардың (hovrätter) шешімдеріне, сондай-ақ Сақтандыру сотының кейбір шешімдеріне, егер Жоғарғы Сот шағымдануға рұқсат берсе, шағымдануға болады. Апелляциялық сот алғашқы сатыдағы сот ретінде қараған сирек қылмыстық істерде шағымдануға рұқсат талап етілмейді. Жоғарғы Сот сот процессуалдық кодекстің 31-тарауында қарастырылған негіздер бойынша сот шешімдерін жойымға шығаруға құқылы. Сондай-ақ, Сот іс жүргізудегі қателіктерге қатысты шағымдарды қарастырады. Кейбір жағдайларда Сот белгілі бір мерзім өткеннен кейін шағымдану құқығын қалпына келтіре алады. Жоғарғы Сот кешірім беру құқығына қатысты мәселелерде Президентке, ал экстрадиция мәселелерінде Әділет министрлігіне кеңес береді. Ол заң шығару процесінің әртүрлі кезеңдерінде Үкімет ұсынған заң жобалары бойынша құқықтық пікірлер бере алады, ал Президент Парламент қабылдаған заң жобаларын ратификациялаудан бұрын олармен кеңесе алады. Жоғарғы Сот өз бастамасымен Президентке жаңа Парламент заңын немесе қолданыстағы заңға түзетулер енгізуді ұсына алады. Жоғарғы Сот іс бойынша шешім қабылдағанда негізінен жазбаша дәлелдерге сүйенеді. Дегенмен, Сот тараптарды, куәлерді және сарапшыларды жеке тыңдайтын ауызша отырыстар өткізе алады. Ауызша отырыстар ашық түрде өтеді.

Прецеденттер

Прецеденттер әдетте Парламент актілері мен қаулыларында заң мәселесіне нақты шешім берілмейтін, немесе түсіндіруге орын бар жағдайларда жасалады. Жыл сайын шамамен 150-ге жуық мұндай прецеденттер шешіледі. Финляндияның заң жүйесінде сот прецеденті міндетті емес. Апелляциялық және тіпті аудандық соттар Жоғарғы Соттың алдыңғы шешімдерінен, мысалы, әлеуметтік жағдайлар едәуір өзгерген жағдайларда бас тарта алады. Бірақ іс жүзінде Жоғарғы Соттың прецеденттері, прецедент жасалғаннан кейін туындаған және ұқсас құқықтық мәселеге қатысты істерде қолданылады. Жоғарғы Сот өзінің бұрынғы прецеденттерінен, егер іс кеңейтілген құрамында (11 мүшеден) немесе толық құрамында қаралатын болса, бас тарта алады. Жоғарғы Соттың іс қағаздары әр алты ай сайын жарияланады. Олар Finlex дерекқорында да қолжетімді. Прецеденттерді шешетін сот алқасы оларды жариялау туралы шешімдерді де қабылдайды. Сот шешімінің тақырыбында прецеденттің қолданылған заң мәселесі және оның жариялану себебі қысқаша баяндалады. Прецеденттерді қамтитын істерде Жоғарғы Сот тақырыпта баяндалғаннан өзге мәселелер бойынша да ұстаным білдіруі керек. Алайда, мұндай ұстанымдар, соттың басқа да шешімдері сияқты, жаңа прецеденттер жасамайды. Прецедент сот практикасының тұрақтылығын қамтамасыз ету арқылы ұлттық заңның дамуына үлес қосады. Мақсаты – елдің барлық аймағындағы соттардың заңды біркелкі түсіндіруі және заң қағидаларын тұрақты бағалау мен қарастыру арқылы қолдануы. Прецеденттер зерттеулерде де қолданылады, бұл қолданыстағы заңның мазмұнын талдауға мүмкіндік береді.

Іс жүргізу

Жоғарғы Соттың қарауындағы істерде, төменгі сатыдағы сот шешімінен шағымдану үшін алдымен шағымдануға рұқсат алу қажет болған жағдайларда, соттағы іс екі кезеңнен тұрады: істің қабылдануы туралы шешім және істің мәні бойынша шешім. Істің қабылдануы және шағымдануға рұқсат беру туралы шешімді соттың екі мүшесі референт ұсынғаннан кейін қабылдауы тиіс. Бұл екі мүше референттің алдын ала жұмысы мен пікіріне сүйене отырып шешім қабылдайды дегенді білдіреді. Белгілі бір жағдайларда, Соттың екі мүшесінің орнына үш мүшесі де шешім қабылдауға құқылы. Егер шағымдануға рұқсат берілмесе, іс тоқтатылады және апелляциялық соттың шешімі күшінде қалады. Шағымдануға рұқсат берілген жағдайда, істің мәні, шағым арызында келтірілген талаптар соттың бес мүшесімен қаралады. Істің мәні бойынша шешім де референт ұсынғаннан кейін қабылданады, яғни референт істі дайындайды және істің нәтижесіне жауапкершілікте болады. Құжаттық дәлелдер мен қолданылатын заңнамадан өзге, Жоғарғы Сот шешіміне негіз болатын құқық көздері сот практикасын, Парламент актілерінің тарихын, оқулықтар мен халықаралық конвенцияларды қамтиды. Егер қарастырылатын заң мәселесі маңызды принциптерді қамтыса немесе Жоғарғы Сот бұрынғы үлгіден ауытқуды қаласа, іс үлкен алқа (11 мүше) немесе толық құрамымен (барлық мүшелер) қаралады. Әкімшілік мәселелер, оның ішінде судьяларды тағайындау туралы шешімдерді толық құрамымен сот қабылдайды. Жоғарғы Соттың референттері істерді сотқа дайындап, сот отырысында ұсынады. Референттер сонымен қатар іс тараптарымен байланыс орнату, сот отырыстарын ұйымдастыру және тараптарға сот құжаттарын жіберуге жауапты. Референттердің білімі белгілі бір құқық салаларына бағытталған. Жоғарғы Сот іс бойынша шешім қабылдағанда негізінен жазбаша дәлелдерге сүйенеді. Дегенмен, Сот тараптарды, куәлерді және сарапшыларды тікелей тыңдайтын ауызша отырыстар өткізе алады. Ауызша отырыстар ашық түрде өтеді. Жоғарғы Сот сондай-ақ, мысалы, сот ісіне қатысты жерді тексеру үшін орналасқан жерге бару туралы шешім қабылдай алады.

Апелляциялық шағымға рұқсат

1980 жылдың басында саяхаттауға рұқсат алу талабы енгізілгеннен кейін Жоғарғы соттың сот ретіндегі мәртебесі едәуір өзгерді. Бұрынғы үш сатыдан тұратын сот жүйесі екі сатылы жүйемен алмастырылды: бірінші инстанция сотының шешімі көбінесе бір жоғары сотқа шағымдануға болады. Осылайша, апелляциялық соттар көптеген сот ісі бойынша соңғы инстанция болып табылады, ал Жоғарғы соттың басты міндеті – заңдық прецеденттер жасау. Арнайы соттардың шешімдеріне шағымдану үшін де рұқсат алу қажет.

Мүшелер

Республика Президенті Жоғарғы соттың төрағасын және басқа мүшелерін (судьяларын) тағайындайды. 2019 жылдың 1 қыркүйегінен бастап Президент – Тату Леппанен. Жоғарғы сот судьяларының көпшілігі бұрын заңгерлік мамандықтың түрлі салаларында тәжірибе жинаған, көбінесе соттарда, сондай-ақ заңнама әзірлеуде, академиялық қызметте және заңгерлік тәжірибеде жұмыс істеген. Заң бойынша Жоғарғы сотта төраға және кем дегенде 15 мүше болуы керек. Қазіргі уақытта Сот 18 мүшеден тұрады. Тағайындалған қазіргі судьялардың орташа жасы 48-ге жетеді. Финляндияның көптеген қызметкерлері сияқты судьялар да 68 жасқа келгенде зейнетке шығуға міндетті. Әйтпесе, олар билікте қалудың конституциялық құқығына ие, егер оларды Жоғары импичмент соты немесе Жоғарғы сот медициналық жағынан қабілетсіз деп танымаса. Референтарийлер де қызметте қалудың конституциялық құқығына ие, бірақ олардың қызметтік қылмыстары Хельсинки апелляциялық сотында қарастырылады, ал емес Жоғары импичмент сотында.

Төрағалар

Президент мінсізде Тату Леппанен 1 қыркүйек 2019 – қазіргі уақытқа дейін Тимо Эско 1 қаңтар 2016 – 31 тамыз 2019 Паулин Коскело 1 қаңтар 2006 – 31 желтоқсан 2015 Лейф Севон 1 қаңтар 2002 – 31 желтоқсан 2005 Олави Хейненен 1 қазан 1989 – 31 желтоқсан 2001 Курт Олссон 1 желтоқсан 1975 – 30 қыркүйек 1989 Анти Ханикайнен 17 маусым 1964 – 11 қазан 1975 Матти Пиппонен 8 ақпан 1963 – 17 маусым 1964 Тоиво Тарянне 30 қыркүйек 1950 – 8 ақпан 1963 Оскар Мёлер 5 желтоқсан 1945 – 18 қыркүйек 1950 Хьяльмар Неовиус 21 наурыз 1940 – 5 желтоқсан 1945 Фрэнк Пехконен 8 наурыз 1929 – 10 наурыз 1940 Джули Гротенфельд 11 желтоқсан 1920 – 8 наурыз 1929 Август Ниберг 1 қазан 1918 – 5 желтоқсан 1920