Кіріспе

Англия мен Уэльсте әртүрлі деңгейдегі сот жүйесі бар – әртүрлі соттарда әртүрлі біліктіліктері бар судьялар жұмыс істейді. Олар соттар отыратын ретіне сәйкес, маңыздылығы бойынша қатаң иерархия құрайды, сондықтан Англия мен Уэльс апелляциялық сотының судьялары округтік соттар мен әкімшілік соттардың судьяларынан жоғары дәрежеде қарастырылады. 2020 жылдың 1 сәуірінде Англия мен Уэльсте 3 174 судья қызмет атқарды. Сонымен қатар, Ұлыбритания бойынша құзыреті бар кейбір судьялар да Англия мен Уэльсте отырады, әсіресе Ұлыбритания Жоғарғы Сотының судьялары мен арбитраж судьялары. Заңмен судьялардың сот тәуелсіздігі кепілдікпен қамтамасыз етіледі. Бірақ, Уэльс ғалымдары мен саясаткерлері Уэльс үшін жеке қылмыстық сот жүйесін құруды бірнеше рет талап етті. Англия мен Уэльс соттарында қызмет ететін судьялардың түрлерінің тізімі төменде келтірілген:

Лорд-бас судья және Лорд-канцлер

2006 жылдың 3 сәуірінен бастап Лорд-бас судья сот жүйесінің жалпы басшысы болып табылады. Бұрын олар лорд-канцлерден кейін тұрса, 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заңға сәйкес осы лауазымның сот функциялары Лорд-бас судьяға берілді. Лорд-бас судья сонымен қатар соттардың президенті және 400-ге жуық заңдық функциялардың ішінде Апелляциялық соттың қылмыстық бөлімінің басшысы сияқты лауазымдарды атқарады. Тарихи тұрғыдан олар Жоғары соттың Корольдік тақтасы бөлімінің президенті болған, бірақ сот жүйесінің басшысы болғаннан кейін бұл жауапкершілік жаңа лауазымға жүктелді. Лорд-бас судья сот төрешілеріне оқытуды ұйымдастыруға жауапты, бұл Сот колледжі арқылы жүзеге асырылады. Лорд-канцлер енді судья болмаса да, ол Лорд-бас судьямен бірлесіп судьяларға қатысты тәртіптік билікті сақтайды. Ол сонымен қатар Сот тағайындау комиссиясын бақылау арқылы судьяларды тағайындауға қатысады. Заң есептерінде Лорд-бас судья (мысалы) "Смит LCJ" немесе "Лорд Смит CJ", ал Лорд-канцлер "Смит LC" деп көрсетіледі. Сотта Лорд-бас судья қылмыстық істер кезінде қысқа парикпен бірге алтын баулы қара дамаск көйлегін, ал азаматтық істер кезінде алтын жапсырмалары бар қара азаматтық көйлегін киеді. Салтанатты шараларда Лорд-бас судья ақ жиекпен, алтын тізбегімен және толық парикпен бірге қызыл шапан киеді. Лорд-канцлер салтанатты жағдайларда қара дамаск көйлегінің үстінен ақ қанатты жейде, бүрмелі жағалы, қара жилет, алтын түймелі қара пальто, қара жібек шұлықпен бірге тізеге дейін жететін қара шалбар және толық көлемді парик киеді.

Бөлім басшылары

Лорд-бас судьядан басқа төрт бөлім басшысы бар: Роллдардың шебері, Корольдік сот бөлімінің президенті, Отбасылық істер бөлімінің президенті және Жоғарғы соттың канцлері. Роллдардың шебері Апелляциялық соттың азаматтық істер жөніндегі бөлімшесінің басшысы болып табылады. Қалған басшылар Жоғарғы соттың үш бөлімін басқарады. Жоғарғы соттың канцлері Жоғарғы соттың канцлерлік бөлімшесінің төрағасы болып табылады. 2006 жылға дейін бұл қызметті лорд-канцлер номиналды түрде атқарған, бірақ іс жүзінде вице-канцлерге жүктелген. Лорд-канцлердің сот функциясы жойылған кезде вице-канцлер Жоғарғы соттың канцлері болып қайта аталды. Бөлім басшылары заң есептерінде тиісінше "Смит МР", "Смит П", "Смит П" және "Смит С" деп аталады. 2006 жылға дейінгі канцлерлік істердегі вице-канцлерлер "Смит VC" деп аталды. Сотта бөлім басшылары қылмыстық істер кезінде қысқа парикпен бірге алтын баулы қара дамаск көйлек киеді, ал азаматтық істер кезінде алтын жапсырмалары бар қара азаматтық көйлек киеді. Салтанатты шараларда бөлім басшылары ақ түстес жиегі бар қызыл көйлек пен толық парик киеді, бірақ Роллдардың шебері алтын баулы қара дамаск көйлек пен толық парик киеді.

Апелляциялық сот

Апелляциялық соттың судьялары Лорд-судьялар деп аталады, және олар да Жеке кеңесшілер болып табылады. Ант беру алдында оларды Құрметті Лорд-Смит деп атауға болады, ал ант бергеннен кейін – Өте Құрметті Лорд-Смит деп атауға болады. Әйел Лорд-судьялар леди-судьялар деп аталады. Оларға "Мырзам" немесе "Мырзайым" деп сөз сөйлеу қалыпты. Заң есептерінде "Смит ЛЖ" деп, ал бірнеше судья болғанда "Смит және Джонс ЛЖЖ" деп көрсетіледі. Бұрын Апелляциялық сот судьяларына тек кемінде 10 жыл тәжірибесі бар адвокаттар ғана тағайындалатын. Бірақ, іс жүзінде одан да көп тәжірибе қажет болды. 2004 жылы сот жүйесіндегі әртүрлілікті арттыру туралы талаптар қабылданды және біліктілік мерзімі өзгертілді. 2008 жылдың 21 шілдесінен бастап, Апелляциялық сот судьясы болуға үміткер сот тағайындауларына қатысу шартын 7 жыл ішінде орындауы керек. Лорд-судьялар қылмыстық істер кезінде қара жібек көйлек пен сот пальтосын (немесе бар жакетін) және қысқа парик киеді, ал азаматтық істерде – алтын жапсырмалары бар қара азаматтық көйлек киеді. Салтанатты шараларда олар толық парик пен алтын өрнекпен қара дамаскі көйлек киеді.

Аудандық судьялар

Аудандық судьялар "Құрметті судья" {тегі} деп аталады, мысалы, "Құрметті судья Смит". Егер бірдей тегі бар басқа аудандық судья қызмет етсе, онда ол (оған) "Құрметті судья" {аты} {тегі} деп аталады. Мысалы, "Құрметті судья Джон Смит". Аудандық судьялар Орталық қылмыстық сотта (Олд Бейли) отырғанда болмаса, "Сіздің құрметіңіз" деп сөз сөйлейді, ал Олд Бейлиде "Милорд (Леди)" деп сөз сөйлейді. Ауданның немесе қаланың құрметті тіркеушісі қызметін атқаратын аға аудандық судьялар да сотта "Милорд/Леди" деп аталуға құқылы. Заң есептерінде аудандық судьялар "HHJ Smith" немесе жай ғана "Судья Смит" деп аталады. Бұрын аудандық судьяларға тек кем дегенде он жыл тәжірибесі бар адвокаттар ғана тағайындалатын. Алайда, 2004 жылы сот жүйесіндегі әртүрлілікті арттыру туралы талаптар мойындалып, біліктілік мерзімі өзгертілді.

Аудандық судьялардың орынбасарлары

Аудандық судья ретінде жартылай штатпен жұмыс істейтін адвокат немесе барристер (ол толық уақытты аудандық судья болу жолындағы алғашқы қадамдарын басып өтуі мүмкін). Зейнеткерлікке шыққан аудандық судьялар кейде орынбасар ретінде жұмыс істейді. "Мырза" немесе "Ханым" деп сөз сөйлейді. Заң есептерінде "Аудандық судья Смит" деп көрсетіледі. Бұрын орынбасар аудандық судьяларға тек кем дегенде жеті жыл тәжірибесі бар барристерлер мен адвокаттар ғана тағайындалатын. Алайда, 2004 жылы сот жүйесіндегі әртүрлілікті арттыру қажеттігі мойндалып, біліктілік талабы өзгертілді.

Сот лауазымдарының иелері

Құқық пен басқа кәсіби салалардың арасында байланыс болатын күрделі құқықтық істерде сот жүйесіне түрлі мамандар көмектеседі. Мұндай жағдайларда, кейде құқық білімі жоқ судьялар белгілі бір сала бойынша төрағалық ету үшін тағайындалады. Ондай судьялар кейде "ақы төленетін (сот) қызметкерлері" немесе "құқықтан басқа мүшелер" деп аталады. Мысалы, Лорд-канцлер психикалық денсаулықты қарау трибуналына тағайындайтын адамдарды қарастыруға болады. Бұл трибуналда үш судья болады: біреуі – заң білімі бар юрист, ал қалған екеуі – әлеуметтік жұмыс, медбикелік іс немесе психология сияқты психикалық денсаулық салаларының мамандары, олар "арнайы сарапшы мүшелер" деп аталады. Ал үшіншісі – "Медициналық мүше" деп аталатын кеңесші психиатр. Трибуналдың барлық мүшелеріне "Мырза" немесе "Ханым" деп сөз сөйлеу қалыпты, бірақ судьялардан өзгеше, оларға қызметтері үшін ақы төленеді, әдетте бір күндік еңбекақысы төленеді. Бұған қоса, судьялардан айырмашылығы, олар Сот тағайындау комиссиясы арқылы басқа судьялармен бірдей қағида бойынша жұмысқа алынады.

Судьялар

Сот төрешілері (сонымен қатар бейбіт соттардың төрешілері деп те аталады) – жергілікті қоғамдық қауымнан тағайындалған, білікті еріктілер. Олар әдетте үш адамнан тұратын құрамда сот төрешілерінің және жастар соттарының отырыстарында үкім шығарады. Отырыстың төрағасына "Мырза" немесе "Ханым" деп, ал сот алабына "Сіздерге құрмет" деп жүгінеді.