Кіріспе

Кенияда лесбиянкалар, гейлер, бисексуалдар және трансгендерлер (ЛГБТ) ЛГБТ-ке жатпайтын азаматтарға қарағанда маңызды қиындықтарға тап болады. Кенияның қылмыстық кодексінің 162-бабына сәйкес содомия қылмыс болып саналады және 21 жылға бас бостандығынан айырылуға жазаланады, ал кез келген жыныстық қатынас (ол "адамгершілікке сыймас әрекеттер" деп аталады) сол кодекстің 165-бабында 5 жылға бас бостандығынан айырылуға жазаланады. 2019 жылдың 24 мамырында Кенияның Жоғарғы соты 162-ші және 165-ші баптарды конституцияға қайшы деп жариялау туралы өтінішті қабылдамады. Мемлекет бір жынысты адамдар арасындағы қарым-қатынасты мойындамайды; Кения Конституциясына сәйкес, бір жынысты неке 2010 жылдан бері тыйым салынған. Жыныстық бағдары мен гендерлік идентиті негізінде кемсітуге қарсы нақты қорғау шаралары жоқ. Бала асырап алуға тек гетеросексуалды жұптар ғана құқылы. Трансгендерлер тарихи түрде кемсітуге ұшыраған, және трансгендерлердің құқықтарын қорғауға қатысты заңдық ережелер жоқ. Дегенмен, трансгендерлердің құқықтарын қолдайтын бірқатар сот шешімдері болды, мысалы, заңды құжаттардағы есімдерді өзгерту құқығы. Аталған шешімдер заңды жынысты өзгерту мәселесі бойынша маңызды құқық болып табылатыны әзірге белгісіз. Кениялық қоғам өте консервативті, және көпшілік ЛГБТ адамдарына теріс көзқараспен қарайды. 2023 жылы Pew Research Center зерттеу орталығының бағалауынша, кениялықтардың 90 пайыздан астамы бір жынысты некеге қарсы. Бірақ, қоғамдық қолдау бірте-бірте артып келеді және түрлі ұйымдар ЛГБТ құқықтарын қорғау және жақсарту үшін жұмыс істеп жатыр.

Конституциялық ережелер

Кенияның 2010 жылдың 27 тамызында күшіне енген Конституциясы ЛГБТИ тұлғаларының құқықтарын тікелей қорғамайды, себебі конституцияны дайындаған сарапшылардың пікірінше, кениялықтардың көп бөлігі конституцияны қабылдауға арналған референдумда оны қолдамаған болар еді. Дегенмен, Кения заңдарының ЛГБТИ тұлғаларына қатысты кемсітушілік ережелері конституцияның азаматтық және адам құқықтарын кең ауқымда қорғауына байланысты конституцияға қайшы және жарамсыз деп санайтындар бар. Feba Radio Kenya ұлттық директоры Питер Анаминьи 2011 жылдың маусым айында 18 ай ішінде Кенияның Қылмыстық кодексінің конституциялықтығына шаку шалу болады деп болжады.

2-бап

Кения Конституциясының 2-бабы 5-тармағында «халықаралық құқықтың жалпы ережелері Кения заңнамасының бір бөлігін құрайды» делінген, ал 6-тармағында «Кения ратификациялаған кез келген шарт немесе конвенция осы Конституцияға сәйкес Кения заңнамасының бір бөлігі болып табылады» деп көрсетілген. Конституцияның 4-тармағында былай делінген: «Конституцияға қайшы келетін кез келген заң, соның ішінде әдет-ғұрыптық құқық, қайшылықтың көлемінде жарамсыз болып есептеледі, ал Конституцияны бұзатын кез келген іс-әрекет немесе іс-қимылсыздық жарамсыз». Осы баптың келесі бөлімінде Кенияның халықаралық құқық және ЛГБТИ құқықтарына қатысты шарттар бойынша міндеттемелері тізімделген. Егер Кенияның кез келген заңы халықаралық құқық бойынша Кенияның ерікті немесе міндетті түрдегі міндеттемелерін бұзса, онда ол заң 2-бап бойынша жарамсыз деп есептелуі мүмкін.

10-бап

Кения Конституциясының 10 (2)(б) бабында «Ұлттық құндылықтар мен басқару қағидалары адам қадір-қасиеті, әділдік, әлеуметтік әділдік, инклюзивтілік, теңдік, адам құқықтары, кемсітушілік және маргиналды топтарды қорғауды қамтиды» делінген. Осы ережеге қатысты, «Дәл осы жерде, адамның (ЛГБТ+ адамдарының) жынысы немесе сексуалдық бағдарына байланысты қадір-қасиетін бұзуға қарсы талас етуге берік негіз бар. Барлық адамды қамтуға, кемсітушілікке жол бермеуге және теңдікке де күресуге жеткілікті себептер бар».

24-бап

Кения Конституциясының 24(1) тармағында: «Құқықтар мен негізгі бостандықтар заңмен ғана шектелуге жатады, және де тек қана бұл шектеу ашық және демократиялық қоғамда, адамның қадір-қасиетіне, теңдігі мен бостандығына негізделгенде, барлық қатысты факторларды ескере отырып, мақұлданып, негізделген жағдайда ғана мүмкін болады» делінген.

Гомосексуализмді өлім жазасына кесу туралы заң жобасы қаралуда

Уганданың гомосексуализмге қарсы заңы үлгісімен, "Отбасыны қорғау туралы заң" деп аталатын дәл сол заң жобасы енгізілді. Бұл заң "ауыр гомосексуализмді" өлім жазасымен жазалауға мүмкіндік береді және ЛГБТ қызметін насихаттауға тыйым салады. Кенияның гейлер мен лесбияндықтар коалициясының сайтында жарияланғандай, заң жобасы 2023 жылдың 12 қыркүйегінде күшіне енбеді.

Бір жынысты ерлер мен әйелдердің арасындағы некелерді тану

Кения Конституциясының 45-бабының 2-тармағы гетеросексуалдық некеге ғана рұқсат береді, бірақ бір жынысты неке туралы ешқандай сілтеме жасамайды; "Әрбір ересек адам қарсы жынысты адаммен, тараптардың ерікті келісіміне негізделген некеге тұруға құқылы". 2009 жылдың қазан айында Чарльз Нгенги мен Дэниел Чеге атты екі кениялық азамат Ұлыбританияның Лондон қаласында азаматтық серіктестік рәсіміне қатысты. Бұл оқиға Кенияда кеңінен талқыланды, көбінесе сынға ұшырады. Чегенің туыстары оның туған ауылы Гатиру, Муранга ауданындағы адамдар тарапынан қатты мазаланды.

Мтвападағы бір жынысты адамдардың некелесуі туралы жалған хабар

2010 жылдың ақпан айында Мтвапа теңіз жағасындағы қалашығында екі кениялық ер адам жергілікті қонақ үйде үйленбекші екендігі туралы қауесет тарады. Бұл қауесет "гейлерге қарсы белсенділердің үй-үйді тінтіп қарауына, гейлерге көшеде шабуылдар жасауға, ЖҚС-қа қарсы күресетін медициналық орталықтың жабылуына және еліміздің бұқаралық ақпарат құралдарындағы ультра гомофобиялық жаңалықтардың кеңінен тарауына" әкеп соқты. Жергілікті Kaya FM радиостанциясы бұл жаңалықты көтеріп, гейлер туралы бірнеше бағдарламалар бастады, олар "гомофобиялық пікірлерге толы және зорлық-зомбылыққа ұлтасқан телефон арқылы сұрақ-жауаптарды қамтыды".

Бала асырап алу және отбасылық жоспарлау

2001 жылғы Балалар заңы гомосексуалистер мен некеде тұрмаған жұптарды бала асырауға құқылы емес деп жариялайды. Егер бұл құқықсыздық тікелей қолданылмаса да, "егер сот қандай да бір себеппен баланың мүддесі үшін олай істеу баланың әл-ауқаты үшін жақсы болмайды деп сенген жағдайда, кез келген адамға немесе адамдар тобына қатысты асырау туралы шешім қабылдаудан бас тарта алады".

Гендерлік сәйкестік және өзін-өзі көрсету

Кенияда трансгендерлерге жынысын заңды түрде өзгертуге мүмкіндік жоқ. Кенияның Ұлттық Адам Құқықтары Комиссиясы 2012 жылғы сәуір айында трансгендерлер қауымдастығы елде көптеген кемсітушілікке тап болып жатыр деген хабарлама жасады:

Кениядағы трансгендерлер қорлау мен кемсітушілікке ұшырайды және жыныс өзгерту терапиясына қол жеткізе алмайды. Тергеу кезінде куәгерлердің бірі барлық қажетті процедуралардан өткенін, бірақ Кения Ұлттық Ауруханасы оның операция жасаудан бас тартқанын және себебін айтпағанын мәлімдеді. Оның Кения Медицина және Стоматологтар Кеңесіне шағымдану әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Терапияны аяқтау мүмкіндігі болмағандықтан, трансгендерлер өзінің биологиялық жынысы – ер немесе әйел болғанымен, киім-кешек, мінез-құлық немесе басқа да әлеуметтік рөлдер арқылы өзін бір жыныста ұсынуынан идентитілік проблемаларға тап болады. Қамауға алынған кезде полиция трансгендерлерді қай камераға (ерлерге немесе әйелдерге) қамау керектігі туралы қиындықтарға кезеседі. Көңіл көтеру орындарында олар жыныстық қатынасқа қатысуға арналған дәретханаларды пайдаланудан қорқады, себебі басқа адамдар оларды жыныстық қылмыс жасау үшін дәретхананы пайдалануда деп айыптауы немесе жаңылысуы мүмкін. Куәгер кейде олармен жыныстық қатынас талап ететін қарама-қарсы жынысты серіктестермен кездесетінін айтты. Олар өздерінің әйел немесе еркек емес екенін (серіктің жынысына байланысты) анықтағанда, олар айқайлап, көпшілікті қонақ үй бөлмесіне шақырып, трансгендер адамға қоғамдық мазасыздық, қорлау және ұят келтіреді. Кенияда трансгендерлер қорлау, кемсітушілік және зорлық-зомбылыққа ұшырайды. Кемсітушілік, әсіресе, кең таралған, сондай-ақ жыныстық зорлық-зомбылық та жиі кездеседі. Бұл мәселелер үкімет тарапынан үшінші жыныстың мойындалуы, әділетке қол жеткізу, жұмыспен қамту және қоғамдық өмірдің басқа да салаларына қатысты. Трансгендерлік Білім беру және Қорғау (ТБҚ) – "трансгендерлік/транссексуал адамдарға қатысты адам құқықтарының бұзылуын тоқтатуға бағытталған адам құқықтары ұйымы. 2008 жылдың желтоқсанында құрылған ТБҚ трансгендерлік/транссексуал адамдарға қатысты қоғамдық сананы ақпараттық науқандар арқылы өзгертуге, құқықтық және саяси реформаларды қолдауға және трансгендерлік/транссексуал адамдарды күштендіруге мақсат қояды".

Интерсексуалдық құқықтар

Кенияда интерсекс адамдар қорлауға, кемсітуге және зорлық-зомбылыққа ұшырайды, оның ішінде мүше кесілуге және келісімсіз медициналық араласуларға, сондай-ақ құжат алуда қиындықтарға тап болады.

АҚШ Мемлекеттік департаментінің қысымы

АҚШ Мемлекеттік департаментінің 2011 жылғы адам құқықтары жөніндегі баяндамасында "сексуалдық бағдарына негізделген әлеуметтік дискриминация [2011 жылы] кеңінен таралған және жұмыс істеу мен білім алу мүмкіндіктерін жоғалтуға әкеп соқты. ЛГБТ қауымдастығына қарсы зорлық-зомбылық та болды, әсіресе ауылдық жерлерде және босқындар арасында. [Үкіметтік емес ұйымдар] тобы полицияның шабуылдарды тоқтатуға араласатынын, бірақ ЛГБТ адамдары мен олардың мәселелеріне көбінесе жаны ашымайтынын хабарлады". 2012 жылдың 26 маусымында АҚШ-тың Найробидегі елшілігі Кениядағы алғашқы ЛГБТ мақтаныш шарасын өткізді. Елшіліктің қоғамдық істер жөніндегі өкілі: "АҚШ үкіметі ЛГБТ адамдарының құқықтарын қорғау біздің әлемдік адам құқықтары саясатымыздың және сыртқы саясатымыздың мақсаттарына жетудің маңызды бөлігі екенін анық айтты". Осыған ұқсас іс-шаралар әлемдегі басқа да АҚШ елшіліктерінде өткізілді.

Кениядағы ЛГБТ-құқық қозғалысы

Кениядағы ЛГБТ құқықтарын қорғайтын ұйымдарға Кенияның Гейлер мен лесбиянкалар коалициясы, Гей Кения қоры, Ұлттық гейлер мен лесбиянкалардың адам құқықтары жөніндегі комиссиясы және Шығыс Африка транс денсаулығы мен әділеттілік желісі кіреді. 2019 жылдың наурыз айында Апелляциялық соттың 5 судьясының 3-і үкіметке гейлік сексуалдық белсенділікті қылмыстық қылық деп санайтын отаршылдық дәуірінің заңдарын пайдаланып, Гейлер мен лесбиянкалардың Ұлттық адам құқықтары жөніндегі комиссиясын (NGLHRC) коммерциялық емес ұйым ретінде тіркеуге кедеріс келтіруге болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, үкіметтік емес ұйымдарды үйлестіру кеңесінің оның қайырымдылық ұйымы ретінде тіркелу өтінішін гейлер мен лесбиянкалар үшін арналғандықтан қабылдамағанын ескерді. Үкімет бұл шешімге Жоғарғы Сотқа шағым жасады, бірақ сот 3:2 дауыспен шағымын қабылдамады. 2023 жылдың 3 қаңтарында Уасин-Гишу округінде өлтірілген ЛГБТҚ белсендісі және сән бизнесінің иесі Эдвин Чилобаның денесі табылды.

Жиынтық кесте

Бір жынысты жыныстық қатынас заңды. Жаза: 14 жылдан 21 жылға дейін бас бостандығынан айыру және айыппұл. 2023 жылы "ауыр гомосексуализмді" тыйым салатын, өлім жазасын көздейтін заң жобасы ұсынылды. Тең жасқа толғандық шарттары. Жұмыс орнындағы кемсітушілікке қарсы заңдар ғана. 2022 жылғы Балалар туралы заң бойынша шектеулі қорғау. Тауарлар мен қызметтер ұсынудағы кемсітушілікке қарсы заңдар. Барлық басқа салалардағы кемсітушілікке қарсы заңдар (қоса алғанда, жанама кемсітушілік, жеккөру сөздері). Бір жынысты некелер (2010 жылдан бері конституциялық тыйым). Бір жынысты жұптарды мойындау. Бір жынысты жұптардың балаларын асырап алуы. Бір жынысты жұптардың бірлесіп бала асырап алуы. ЛГБТ адамдарының әскери қызметке ашық түрде қабылдануы. Заңдық жынысты өзгерту құқығы. Лесбиянкаларға ЭКО (шешімдік көмекші репродукция) мүмкіндігі. Түрлендіру терапиясы заңсыз деп жарияланды. ЛГБТ насихаттау заңдары алынып тасталды, ЛГБТ сөз бостандығына жол берілді. Гей ерлер жұптары үшін коммерциялық аналық. ЭЖҚ (ерлерге қатысты жыныстық қатынас) жасаушыларға қан тапсыруға рұқсат етілді.