Кіріспе
Шығыс православие шіркеуінің мүшесі, талас аясындағы үміткер. Эстондық Апостольдық Православ шіркеуі (; EOC) – Константинопольдің Экуменикалық Патриархының тікелей басқаруындағы Эстониядағы православие шіркеуі. Эстония заңнамасына сәйкес, ол 1940 жылы 210 000-нан астам жаны, үш епископ, 156 приход, 131 дін қызметкері, 19 диакон, екі монастырь және теологиялық семинариясы болған Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Эстон Православ шіркеуінің заңды мұрагері. Жамағаттың көп бөлігі эстондықтардан тұрған. Шіркеудің ресми атауы – Эстония Православ шіркеуі. Қазіргі шіркеу басшысы – 1999 жылы сайланған Таллин және барлық Эстония митрополиті Стефанос.
the competing claimant
The Estonian Apostolic Orthodox Church (; EOC) is an Orthodox church in Estonia under the direct jurisdiction of the Ecumenical Patriarch of Constantinople. Under Estonian law it is the legal successor to the pre–World War II Estonian Orthodox Church, which in 1940 had over 210,000 faithful, three bishops, 156 parishes, 131 priests, 19 deacons, two monasteries, and a theological seminary; the majority of the faithful were ethnic Estonians. Its official name is the Orthodox Church of Estonia. The current primate of the church is Stephanos, Metropolitan of Tallinn and all Estonia, elected in 1999.
Тарих
XVII-XVIII ғасырларға дейін аймақтағы шіркеу тарихы туралы көп мәлімет жоқ. XVIII-XIX ғасырларда Эстония Ресей империясының құрамына кірді. 1850 жылдары православие шіркеуі православиеге өткен әрбір адамға Ресейде жер беретіні туралы қауесет тарады. Жер алу үмітімен шамамен 65 000 эстон шаруасы православие дініне ауысты, соның салдарынан көптеген православие шіркеулері салынды. Бірақ кейін бұл қауесеттің жалған екені белгілі болған соң, көптеген жаңа православие шаруалары лютеран шіркеуіне қайта оралды. XIX ғасырдың соңында Ресейлендіру толқыны басталды, оны Ресей шіркеу басшылығы қолдады, бірақ жергілікті эстон дін қызметкерлері қолдамады. Осы кезеңде Таллин қаласындағы Александр Невский соборы және Шығыс Эстониядағы Куремеедегі Пюхтица (Пухтица) монастыры да салынды.
Мәскеу патриархатының қарамағындағы автономия
1918 жылы Эстония Республикасы жарияланғаннан кейін, 1920 жылы Ресей Православ шіркеуінің Патриархы, Киелі Тихон Эстон Апостольдық Православ шіркеуін (ЭАПШ) автономиялы деп мойындады (№1780 қаулысы), оның автокефалия мәселесін кейінге шегерді. Архиепископ Александр Паулюс Таллин және Бүкіл Эстония митрополиті, ЭАПШ төрағасы болып сайланды және дәрежесіне көтерілді. Осыған дейін Кеңес Ресейі марксистік-лениндік идеологияны қабылдады, онда дінді жою және оны мемлекеттік атеизммен алмастыру идеологиялық мақсат ретінде қарастырылды. Жауап ретінде Патриарх Тихон 1918 жылы Кеңес басшылығын анафемаға ұшыратты, бұл Ресей Православ шіркеуін қатал қудалау кезеңіне алып келді. 1922 жылдың сәуір айында Тихон түрмеге қамалды, ал эстон дін қызметкерлері Мәскеу Патриархатымен байланысын жоғалтты.
Экуменикалық патриархатқа ауысу
1922 жылдың қыркүйегінде Эстон Апостольдық Православ шіркеуінің кеңесі Константинополь Патриархы Мелетий IV-ге (1) Эстон шіркеуінің басқаруын Ресей Православ шіркеуінен Константинополь Патриархатына беруді және (2) Эстон шіркеуінің каноникалық мәртебесін нақтылауды өтінді. 1923 жылы Константинополь патриархаты ЕАӨК-ні Константинопольдің юрисдикциясына енгізген және оған автономия берген, бірақ толық автокефалияны бермеген томос (шіркеу жарлығы) шығарды. 1941 жылға дейін Эстония халқының бестен бірі (олар негізінен 16 ғасырдың басындағы Реформациядан бастап, ел Тевтон орденінің билігінде болған кезде лютеран дінін ұстанды) Константинополь патриархатының қарауындағы православиелік христиандар болды. Эстонияда 158 приход және Эстон шіркеуінде 183 дін қызметкері болды. Тарту университетінің теология факультетінде православие кафедрасы да болды. Пецериде Псков-Печерск монастыры, Нарва мен Куремееде екі монастырь, Таллинде скит және Пецериде семинария орналасқан. Пецеридегі ежелгі монастырь Кеңес Ресейінде болған шіркеулердің жаппай бұзылуынан сақталды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1940 жылы Эстония Кеңес Одағы тарапынан басып алынды, оның үкіметі өз территориясындағы барлық шіркеу тәуелсіздігін таратуға бағытталған жалпы бағдарламаны іске қосты. Алайда, 1942 жылдан 1944 жылға дейін Константинопольге бағынышты автономия уақытша қайта жаңғыртылды. 1945 жылы Мәскеу патриархатының өкілі Эстонияда қалған Эстон Православие Шіркеуінің (ЭПШ) синодының мүшелерін қызметтен босатып, жаңа ұйым – Епархиялық Кеңес құрды. Осылайша, оккупацияланған Эстониядағы православие сенушілері Ресей Православие Шіркеуінің құрамындағы епархияға бағынышты болды. 1944 жылы Кеңес Одағының екінші рет басып алуына және Эстон синодының таратылуына дейін, шіркеудің бас митрополиті Александр 21 дін қызметкерімен және шамамен 8000 православие сенушісімен бірге эмиграцияға кетті. Швециядағы синодымен Эстония Православие Шіркеуі эмиграцияда канондық ережелерге сәйкес қызметін 1991 жылы Эстония тәуелсіздігі қайта орнатылғанға дейін жалғастырды. 1953 жылы қайтыс болмас бұрын митрополит Александр өз қауымын Константинопольге бағынышты экзархат ретінде бекітті. Ал қалған епископтар мен дін қызметкерлерінің көпшілігі Сібірге жер аударылды. 1958 жылы эмиграцияда жаңа синод құрылды және шіркеу Швециядан басқарылды.
Белсенді емес
1978 жылы Мәскеу патриархатының ықпалымен Экуменикалық патриарх 1923 жылы берілген шіркеу жарғысын (томосын) күшін жойды. Шіркеу Кеңес Одағының тарауына дейін жоқ болды, содан кейін Эстониядағы православие қауымы ішінде Мәскеу патриархатының Эстонияда құқығы жоқ дегендер мен Мәскеуге бағынуды қалағандар арасында бөлініс туды. Осы дау көбінесе ұлттық мәселелерге байланысты болды, себебі көптеген орыстар Кеңес оккупациясы кезінде Эстонияға қоныс аударған. Екі патриархат арасындағы ұзақ келіссөздер ешқандай нәтиже бермеді.
Қайта белсендіру
1993 жылы Эстонияның эмиграциядағы Православ шіркеуінің Синоды Эстонияның автономиялық Православ шіркеуінің заңды мұрагері ретінде қайта тіркелді, ал 1996 жылдың 20 ақпанында Бартоломей I-ші Экуменикалық Патриарх 1923 жылы ОКЕ-ге берілген томосты ресми түрде қайта жандандырып, оның Экуменикалық Патриархатқа каноникалық бағыныстылығын қалпына келтірді. Бұл әрекет эстондық шіркеуді өз аумағының бөлігі деп санайтын Мәскеу Патриархатының эстондық Патриарх Алексей II-нің наразылығын тудырды. Мәскеу Патриархы Экуменикалық Патриархтың есімін диптихтерден уақытша алып тастады. Осы қиын жағдайда Эстония Православ шіркеуі Фин Православ шіркеуінен, әсіресе Карелия және бүкіл Финляндия архиепископы Иоанн (Ринне) мен Йоэнсуудың көмекші епископы Амброзий (Ристо Яйскеляйнен) тарапынан көмек пен қолдау алды. Экуменикалық Патриархат архиепископ Иоанн, епископ Амброзий және Эспоодан пастор Хейки Хаттунен жаңадан қалпына келтірілген шіркеуді қайта құруға көмектесуге дайын болуы керек деп шешті. Архиепископ Иоанн уақытша Эстония автономиялық шіркеуінің митрополиті (1996–1999) міндетін атқарды. Жергілікті қауымдар қай юрисдикцияны таңдауға құқылы екені туралы келісімге қол жеткізілді. Эстониядағы Православ қауымы, жалпы халықтың 16,15%-ын құрайды, бөлінген күйде қалды, адалдардың көпшілігі (көбінесе этникалық орыстар) Ресей Православ шіркеуінің қарамағында қалады. 2003 жылдың қараша айында АҚШ Мемлекеттік департаменті жариялаған есепте 60 приходтағы 20 000-ға жуық сенуші (көбінесе эстондықтар) Константинополь шіркеуінің құрамында, ал 31 приходта 150 000 адал, сондай-ақ Ресей Православ шіркеуіне бағынған Пюхитса монастыры бар екені көрсетілді. 1999 жылы шіркеу Таллинн митрополиті Стефан (Хараламбид) деген тұрақты иерархты алды, ол бұрын Францияның Экуменикалық Патриархатының митрополитінің көмекші епископы болған.