Кіріспе

Түркияда әскери міндеттілік 21-ден 41 жасқа дейінгі барлық ер азаматтарға қолданылады. Білім деңгейіне қарамастан, барлық еркектер үшін мерзімі 6 айды құрайды. Шетелде тұратын түріктерге басқа ережелер қолданылады. Егер азаматтың бірнеше мемлекеттің азаматтығы болса және ол басқа елдің армиясында қызмет өткен болса, әскери міндеттіліктен босатылады. Әскерге шақырылғандар Түркия Қарулы Күштерінің барлық бөлімдерінде қызмет ете алады, бірақ олар жауынгерлік операцияларға немесе қақтығыстарға қатыстырылмайды. Мысалы, Түркияның PKK-ға қарсы операцияларында тек кәсіби әскерилер ғана қолданылады. Әйелдер әскери міндеттілікке алынбайды, бірақ олар офицерлік шен алуға құқылы.

Тарих

1919 жылы қабылданып, содан бері күшінде жүрген әскери қызметке шақыру заңының мерзімі уақыт өте келе қысқартылып келді. 1919 жыл мен 1998 жыл аралығында білімі жоқ ерлер үшін қызмет мерзімі орташа есеппен 18 ай, ал жоғары білімі барлар үшін 12 айды құрады. 1998 жылы бұл мерзім білімі жоқ шақырушылар үшін 12 айға, ал білімі барлар үшін 6 айға дейін төмендетілді. 2001 жылдан бастап қазіргі қызмет мерзімі енгізілді және 2024 жылға дейін оны одан әрі қысқартуға тыйым салынды.

Заңнама

Түркия Конституциясының 72-бабына сәйкес, әскери қызметке шақыру ережелері мен тәртібі Әскери қызмет туралы заңда белгіленген. Министрлік бұйрықтары қаржылай үлесім немесе өзге де ілгерілеу түрі арқылы әскери қызметтен босату, сондай-ақ басқа мемлекеттік органдарда жұмыс істеу шартымен әскери қызметтен босату қағидалары мен рәсімдерін анықтайды. Түркияның Әскери қызмет туралы заңының 2, 25 және 26-баптарында Түркиядағы әрбір ер адамның жиырма жасқа толған жылдың 1 қаңтарынан бастап әскери тіркеуге алынып, әскери қызметке шақырылуға тиіс екендігі көрсетілген. Әскери қызмет әйелдерге қатысты емес. Әскери қызметке шақырылған ер адам 41 жасқа толған жылдың 1 қаңтарына дейін әскери қызметте болады. Жарлық жарияланған жағдайда, ер адамдар 65 жасқа дейін әскери қызметке шақырылуы мүмкін. Шетелде заңды түрде тұратын түрік азаматтары 19 жасқа толған жылдан бастап 38 жасқа толған жылдың соңына дейін әскери қызметке тартылуға міндетті. Ерлер 18 жастан бастап өз еркімен қарулы күштерге қатыса алады. Түрік әйелдері өз еркімен түрік армиясында кіші офицерлер немесе офицерлер ретінде қызмет ете алады, және олар 41 жасқа дейін резервте болуға шақырылуы мүмкін. 2014 жылға дейін әскери міндеттіліктің мерзімі он бес айды құрады. Кейіннен, әскери міндеттіліктің ең жоғары мерзімі он екі айға дейін қысқартылды. 2019 жылғы 26 маусымдағы заңға түзетулер енгізілгенге дейін қолданылған әскери міндеттілік жүйесінде әртүрлі нұсқалар болды. Екі жылдық кәсіптік білімі немесе төмен деңгейдегі білімі бар адамдар үшін әскери міндеттіліктің ең жоғары мерзімі он екі айды құрайды. Төрт жылдық орта білімі және жоғары білімі бар әскери қызметшілерге екі нұсқа қолданылады: офицер (үшінші лейтенант) ретінде он екі ай, немесе кіші офицер ретінде алты айлық қысқартылған әскери міндеттілік.

Тіркеу және тексеру

Жыл сайын жиырма жастан асқан шамамен 300 мың ер адам әскери қызметке шақырылады. Түркия үкіметінің 2018 жылғы мәліметтері бойынша, барлығы 1,9 миллион жас ер адам оқуларына байланысты әскери қызметтен босатылған. Тағы үш миллион ер адам басқа себептермен мерзімін ұзартуды сұрады. 2017 жыл ерекше болды, ол төңкеріс талпырысынан кейінгі жыл еді, сол жылы Түркия үкіметі жаңадан шақырылғандарды тіркеуге шақырмады. Сондай-ақ, сол жылы кәсіби әскерилер де жұмысқа алынбады.

Құжаттар

Заңнамада әскери қызметке шақырылатындарға белгілі бір құжаттардың қандай уақытта берілетіні нақты көрсетілмеген. Тек әскери билет (askerlik cüzdanı) әскерге шақыру кезінде ресімделетіні айтылған. Әскери қызметке жарамды деп табылған адам әскери тіркеу бөлімінен жазбаша хабарлама алып, тіркеу және қатысу құжаттарын алуға болатынын біледі. Бұл құжаттарда қандай бөлімге жіберілгені және негізгі әскери дайындыққа қай оқу орталығына бару керектігі де көрсетіледі. Әскери билет – Түркия Қарулы Күштерінің әскери қызметшілерінің ресми куәлігі. Қарулы күштердің әскери қызметшілері әскери билеттерін үнемі, тіпті азаматтық киімде жүрген кезде де алып жүруге міндетті. Әскери міндеттілер әскери қызметке кіріскен кезде әскери билет алады. Жалпы ақпарат жинау жүйесі паспорттарды беруге уәкілетті органдармен, сондай-ақ полиция сияқты басқа да органдармен байланысты. Осының салдарынан, әскерден қашушылар мен дезертирлер шекарада немесе жол бақылауы кезінде ұсталуы мүмкін. 2010 жылғы конституциялық түзетулер әскери міндеттілердің заңды түрде елден шығуына рұқсат берді. Бұл Түркия азаматтарының елден кету еркіндігі тек қылмыстық тергеу немесе қудалаудан кейін сот шешімімен ғана шектелуі мүмкін дегенді білдіреді. Түрік азаматтығынан айырылған жағдайда, азаматтықтан да айырылып, әскерде қызмет ете алмайды.

Индукция және орналастыру

Қорғаныс министрлігінің Бас жоспарлау қызметі (ASAL) шақыру жоспарлауға жауапты. Шақыру орны мен күні сияқты ақпаратты әскерге шақырылғандар әскери округтердегі тіркеу бөлімдерінен көре алады, сондай-ақ қазір eGov электрондық үкімет порталы арқылы да сұрауға болады. Әскерге шақырылғандар тек денсаулық себептерімен орналасуына қарсылық білдіре алады.

Қарулы қақтығыстарда әскери міндеттілердің орналасуы

Түрік заңдарында әр түрлі ұлттық және діни топқа жататын адамдар арасында ешқандай кемсітушілік көрініс жоқ. Бұл әскерге шақыру және қабылдау қағидаларына да қатысты. Әскер бірнеше жыл бұрын жауынгерлік операцияларда мерзімді қызметшілерді пайдалануды тоқтатты. Қазіргі әскери операциялар Түркияның оңтүстік-шығысында, Ирак және Сирияда тек кәсіби әскерилердің күштерімен жүргізіледі. Бұл 1990-шы жылдар мен 2000-шы жылдардың басында басқаша болғанымен, мерзімді қызметшілер енді белсенді қақтығыстарға немесе әскери операцияларға, оның ішінде терроризмге қарсы операцияларға жіберілмейді.

Түрік әскери ұйымының құрамдас бөліктері

Түрік қарулы күштері (ТҚК) – армия (Түрік Қара Күштері), теңіз күштері (Түрік Дениз Күштері; теңіз әуе күштері мен жаяу әскерін қоса алғанда) және әуе күштерінен (Түрік Хава Күштері) тұрады. Түркия НАТО-дағы АҚШ-тан кейін ең ірі армияға ие, оның құрамында 615 000-нан астам әскер қызметте немесе резервте тұр. 1990 жылдардың соңынан бері қарулы күштердегі кәсіби сарбаздар мен мамандардың үлесі, белсенді қызметтегілердің жалпы санының шамамен елу пайызына дейін күрт өсті. Әскерге шақырылушылар ТҚК-ның барлық бөлімдерінде, оның ішінде жандармерия және жағалау күзетінде қызмет етеді, бірақ элиталық бөлімшелерде емес. Қарулы топтарға, мысалы, ПКК-ға қарсы операцияларға тек кәсіби әскерилер жұмылдырылады. Бас штабтың 2017 жылдың соңындағы мәлімдемесіне сәйкес, армия шамамен 355 000 әскерден тұрады, оның ішінде шамамен 197 000 әскерге шақырылғандар бар, және ол Түркияның ең ірі әскери құрамы болып табылады. Армия төрт армиядан (орду) құралады: Бірінші армия (Стамбулда орналасқан), Екінші армия (Оңтүстік-Шығыста, штаб-пәтері Малатьяда), Үшінші армия (Солтүстік-Шығыста, штаб-пәтері Ерзинжанда) және Төртінші армия (сонымен қатар Егей армиясы деп те аталады, батыс жағалауда, штаб-пәтері Измирде). Қорғаныс министрлігіне бағынатын Қарулы Күштерден басқа, жандармерия да бар. Әскерге шақырылғандар жандармерияға да жіберілуі мүмкін. Жандармерия (Jandarma Genel Komutanlığı) оқу және білім беру мәселелерінде Қорғаныс министрлігіне бағынады.

Ерекшелік

Әскери қызмет туралы заңда дене және психикалық денсаулығы бойынша әскери қызметке жарамсыз деп танылған адамдар әскери міндеттен босатылуы мүмкін екені көрсетілген. Осы босатуды алу үшін медициналық қорытынды ұсыну қажет. Егер денсаулық жағдайына байланысты толыққанды босатуға келісім берілмесе, адам қызмет ету кезеңінде әр екі жыл сайын қайтадан тексерілуден өтуі керек, осылайша оның әскери қызметке тұруға жарамсыз екені расталады. Соғыста қаза болған шақырылған азаматтардың бауырлары автоматты түрде әскери қызметтен босатылады. Әскери қызметте террористік шабуылдың салдарынан қаза тапқан азаматтардың ағалары мен ұлдары да осы ережеге сәйкес босатылады. Табиғи жолмен Түркия азаматтығын алған және өз елдерінде әскери қызметін өткерген Түркия азаматтары өтініш білдірген жағдайда Түркияның әскери қызметінен босатылуы мүмкін. Сондай-ақ, өзінің гомосексуал екенін мәлімдеу арқылы әскери қызметтен босатуға да мүмкіндік бар.

Сатып алу

2019 жылдың 25 маусымында Түркия Парламенті Үкіметтің әскери қызмет туралы заңға түзетулер енгізу жөніндегі ұсынысын бекітті. Салдаты мен сержанттар үшін мерзімді әскери қызмет мерзімі он екі айдан алты айға дейін қысқартылды. Резервтегі офицерлер он екі ай бойы қызметте қалады. Түркияда тұратын барлық түрік азаматтары бір айлық негізгі әскери дайындықтан өтуге міндетті. Осы айдан кейін, азаматтар белгілі бір сома төлеп, қалған мерзімдік әскери қызметтен босатылуы мүмкін. Алты ай әскери қызметтен кейін, егер жарамды деп табылса, азаматтар тағы алты ай бойы ақылы әскери қызметке қалуға құқылы. Газиантеп, Шырнақ және Хаккари сияқты оңтүстік-шығыс және шығыс аймақтарында алты ай ақылы әскери қызмет өткерген сарбаздар ай сайын қосымша төлем алады. Бұл төлемдер инфляцияға байланысты жарты жылда бір рет түзетілуі мүмкін. Шетелде тұратын азаматтар мерзімді әскери қызметтен босатылғаннан кейін бір айлық әскери дайындықтан өтуге міндетті емес. Дегенмен, әскери қызметтен бас тарту алдында, олар Түркия Қорғаныс министрлігінің онлайн курсын орындауы керек.

Ар-ожданға қарсылық

Израиль мен Оңтүстік Корея сияқты Түркия да ар-ожданға қарсы тұру құқығын мойындамайды (vicdani retçi). Түркия заңында діни себептерге дейін, ар-ождандық себептермен әскери қызметтен босату мүмкіндігі жоқ. Әскери қызметке барудан бас тарту заңсыз. Түркияда балама әскери қызмет қарастырылмаған.

Әскерге шақыру, әскер және әскерге шақырылушылар (алдын ала шақырылушылар) туралы көзқарастар

Көптеген компаниялар жұмысқа қабылдау үшін ер адамдардың әскери қызметін аяқтауын талап етеді. Дәстүр бойынша, отбасылар қыздарының әскери қызмет мерзімін өтпеген ер адамдарға үйленуіне келісім бермейді. Бұл талаптың себебі – жұмыс күшінің үзіліссіз жоғалуы; компаниялар заң бойынша осы талапты орындамағандарды жұмыстан босатуға міндетті, олардың қаншалықты құнды екеніне қарамастан, заңдық жазадан қашынбайды. Түрік халқының көпшілігі үшін әскери қызметтің аяқталуы символдық маңызға ие деп есептеледі. Бұл еркекке айналудың дәстүрлі жолы саналады, және көптеген ер адамдар осы қызметке қатысуды асыға күте өседі. Алайда, бұл жақсы білім алған жас мамандардың елден кетуіне себеп болатын маңызды факторлардың бірі болып табылады.

Әскерге шақырудың экономикалық салдары

Түрік экономикасының профессоры Севдет Акчай кез келген ел үшін әскери шақырудың әрқашан жалпы байлықтың жоғалуына алып келетінін, ал саясаткерлердің әскери шақыру тақырыбын объективті және логикалық аргументтер негізінде талқыламайтынын айтты. Акчай: "Бір жақ, міндетті әскери қызмет экономикамыз үшін зиянды, сондықтан мен оны қолдамаймын дей алады. Ал екінші жақ экономикаға тигізетін әсеріне қарамастан, оны қолдап, себебін түсіндіре алады, бірақ біздің елде мұндай пікір алмасу болып жатқан жоқ" деді.