Кіріспе

Тұтынушы немесе пайдаланушы санатын білдіретін жекеленген ойдан шығарылған кейіпкерлер. Пайдаланушыға бағытталған дизайн мен маркетингте персона (сондай-ақ пайдаланушы персонасы, пайдаланушы тұлғасы, тұтынушы персонасы, сатып алушы персонасы) – сайтты, брендті немесе өнімді ұқсас тәсілмен пайдаланатын пайдаланушы типін бейнелеу үшін жасалған жекеленген ойдан шығарылған кейіпкер. Персоналар тұтынушылар тобының немесе сегменттерінің ортақ белгілерін көрсетеді. Олар пайдаланушылардан алынған демографиялық және мінез-құлықтық жеке ақпаратқа, сапалық сұхбаттарға және қатысушылардың байқауларына негізделген. Персоналар – нарықты сегменттеудің нәтижелерінің бірі, онда маркетологтар статистикалық талдау мен сапалық байқаулардың нәтижелерін пайдаланып, профильдер құрастырады, оларға нақты өмірде болуы мүмкін адамның бейнесін жасау үшін есімдер мен мінез-құлық ерекшеліктерін береді. Персона термині онлайн және технологиялық қолданбаларда, сондай-ақ жарнамада кеңінен қолданылады, онда «қалам портреті» сияқты басқа терминдер де қолданылуы мүмкін. Персоналар брендтің сатып алушылары мен пайдаланушыларының мақсаттарын, тілектерін және шектеулерін қарастыруда, қызметтің, өнімнің немесе өзара әрекеттесу кеңістігінің (мысалы, веб-сайттың мүмкіндіктері, өзара әрекеттері және визуалды дизайны) туралы шешімдерді қабылдауға көмектеседі. Персоналар бағдарламалық құралды жобалау процесінде пайдаланушыға бағытталған дизайн құралы ретінде қолданылуы мүмкін. Олар өнеркәсіптік дизайн мен онлайн маркетинг сияқты салаларға өзара әрекеттесу дизайнының принциптерін енгізе алады. Пайдаланушы персонасы – гипотезалық пайдаланушылар тобының мақсаттары мен мінез-құлқының бейнесі. Көбінесе персоналар пайдаланушылармен жүргізілген сұхбаттар немесе сауалнамалардан алынған деректерден жасалады. Олар қысқаша сипаттамаларда жазылады, онда мінез-құлық үлгілері, мақсаттары, дағдылары, көзқарастары және кейіпкерді шынайы ету үшін бірнеше ойдан шығарылған жеке деректер қамтылады. Адам-компьютерлік өзара әрекеттесуден (HCI) басқа, персоналар сату, жарнама, маркетинг және жүйелік жобалауда да кеңінен қолданылады. Персоналар белгілі бір персонаға сәйкес келетін адамдардың ортақ мінез-құлқы, көзқарасы және болуы мүмкін қарсылықтары туралы ақпарат береді.

Тарих

Бағдарламалық жасақтаманы жобалау саласында белгілі бағдарламалық жасақтаманы әзірлеуші Алан Купер пайдаланушы персонасы деген ұғымды ұсынды. 1983 жылдан бастап ол жеті-сегіз пайдаланушымен жүргізілген бейресми әңгімелерден алынған деректерді пайдалана отырып, персонаның болашақ прототипін жасауды бастады. 1995 жылдан бастап ол жалпылама емес, нақты бір пайдаланушының бағдарламалық жасақтаманы қалай қолданатынымен және оның интерфейсімен айналысты. Бұл техника 1999 жылы жарық көрген «The Inmates are Running the Asylum» кітабы арқылы онлайн бизнес және технология қауымдастығында кеңінен танымал болды. Осы кітапта Купер персоналарды құрудың негізгі ерекшеліктерін, қолданылуын және ең жақсы тәжірибелерін сипаттайды, сондай-ақ бағдарламалық жасақтаманы бір ғана архетиптік пайдаланушы үшін жобалауды ұсынады. Тұтынушы сегменттерін біртұтас сәйкестігі бар қауымдастықтар ретінде қарастыру тұжырымы 1993 жылы Ангус Дженкинсон тарапынан әзірленді және OgilvyOne компаниясымен халықаралық деңгейде қолданылып, клиенттер бұл тұжырымды CustomerPrints деп атап, «күнделікті өмірдегі сипаттамалар» ретінде пайдаланды. Осы тұтынушы сегменттерін немесе қауымдастықтарды бейнелеу үшін ойдағы немесе қиялдан туған кейіпкерлер жасалды. Дженкинсонның тәсілі – ойдағы кейіпкерді брендпен байланыстағы нақты интерфейсі, мінез-құлқы және көзқарасы арқылы сипаттаудан тұрды. Бұл идея алғаш рет Майкл Джейкобспен бірлескен бірнеше зерттеулерде іске асырылды. 1997 жылы Ogilvy компаниясының Truffles атты жаһандық білімді басқару жүйесі бұл тұжырымды былайша сипаттады: «Кез келген күшті брендтің бренд құндылықтарымен үндесетін адамдар тобы болады. Бұл кеңістік әдетте бірнеше түрлі қауымдастықтарға бөлінеді, олардың ішінде бірдей немесе өте ұқсас сатып алу мінез-құлқы байқалады, ал брендке (өнімге немесе қызметке) қатысты олардың тұлғасы мен ерекшеліктерін ортақ құндылықтар, көзқарастар және болжамдар тұрғысынан түсінуге болады. CustomerPrints – бұл осы ерекше тұтынушылар тобының өмірлік мәнін бейнелейтін сипаттамалар».

Сын

Персоналарды сынау үш негізгі санатқа бөлінеді: жатқызу логикасын талдау, практикалық іске асыру туралы алаңдаушылықтар және эмпирикалық нәтижелер. Ғылыми логика тұрғысынан алғанда, персоналар ойдан шығарылғандықтан, олардың нақты тұтынушы деректерімен байланысы анық емес, сондықтан ғылыми деп қарастырылмайды делінеді. Чэпмен мен Милхэм персоналарды ғылыми зерттеу әдісі ретінде қарастырудағы кемшіліктерді сипаттады. Олар берілген деректерден нақты персоналарға сенімді түрде жұмыс істеуге арналған процедура жоқ екенін, демек, мұндай процесс қайталанатын зерттеулердің ғылыми әдісіне бағынбайтынын айтты. Басқа сыншылар персоналардың редуктивті немесе стереотиптік болуы мүмкін екенін, бұл ұйымның өз пайдаланушылары туралы біліміне қате сенімділік сезімін тудыруы мүмкін екенін айтады. Стив Портигал сияқты сыншылар персоналардың «тартымдылығы шындықтың тазартылған түріне құмарлықтан туындайды» дейді, онда тұтынушы деректері үнемі қысқартылып, абстракцияланады, тіпті стереотиптен басқа ештеңе қалмайды. Сыншылар персона құру дизайнерлерге, маркетологтарға және пайдаланушыларды зерттеушілерге көптеген адамдардың пікірлерін және көзқарастарын алдын ала белгіленген сегменттерге сыйыстыру міндетін жүктейді, бұл интерпретацияға жеке пікірлерді енгізуі мүмкін. Сонымен қатар, персоналарда көбінесе гендерлік және нәсілдік бейнелер кездеседі, олардың кейбіреулері қажет емес деп санайды және персоналардың мақсатты аудиториясын нақты тұтынушылық мінез-құлықтан алаңдатып, тек қана субъективті көзқарастарды күшейтеді. Соңында, протоперсоналар мен персоналар көбінесе бірдей ресурс ретінде қарастырылатынын мойындау керек, бірақ протоперсоналар – бұл команданың мақсатты пайдаланушылары туралы болжамдарын анықтауға арналған генеративтік құрал. Ал персоналар тұтынушы деректері мен зерттеулеріне негізделуі керек және оларды белгілі бір сегменттер туралы түсініктерді жинақтау тәсілі ретінде пайдалану керек.

Ғылыми зерттеулер

Эмпирикалық нәтижелердегі қазіргі зерттеулер персоналардың табыстылығын бағалау үшін жұмсақ көрсеткіштерді ұсынды, мысалы, мүдделі тараптардан алынған жеке пікірлер. Ронкко командалық саясат және басқа ұйымдық мәселелердің бірнеше жобада персоналар әдісінің шектеулеріне қалай әкелгенін сипаттады. Чэпмен, Лав, Милхэм, Эльриф және Альфорд жүргізген сауалнама деректері бірнеше қасиеттері бар сипаттамалардың (мысалы, персона) нақты адамдарды сипаттау үшін жеткіліксіз екенін көрсетті. Олар персоналардың нақты клиенттерді бейнелеуі деп есептелмейді деп мәлімдеді. Лонг жүргізген зерттеу Купер, Пруит және басқалардың персоналарды қолдануын қолдады. Ішінара бақыланатын зерттеуде студенттерден дизайн тапсырмасын орындау сұралды; екі топ персоналарды пайдаланды, ал бір топ пайдаланбады. Персоналарды қолданған студенттерге, оларды қолданбаған топқа қарағанда жоғары баға берілді. Персоналарды қолданған студенттердің дизайны, персоналарды қолданбаған студенттерге қарағанда, жақсы пайдалану қасиеттерімен сипатталды. Зерттеу сонымен қатар персоналарды қолдану дизайн командалары арасындағы байланысты жақсартатынын және пайдаланушыға бағытталған дизайн талқылауын жеңілдететінін көрсетті. Зерттеуде бірнеше шектеулер болды: нәтижелерді гипотезбен таныс профессор мен студенттер бағалады, студенттер кездейсоқ емес түрде топтарға бөлінді, нәтижелер қайталанбады және басқа да ықпал ететін факторлар немесе күту әсерлері (мысалы, Хоторн эффектісі немесе Пигмалион эффектісі) бақыланбады.

Деректерге негізделген тұлға

Мәліметтерге негізделген персоналар (кейде сандық персоналар деп те аталады) МакГинн мен Котамраджу ұсынған. Бұл персоналар сапалық персоналар жасаудың кемшіліктерін жоюға арналған (Сынға қараңыз). Академиялық ғалымдар деректерге негізделген персоналарды дамыту үшін бірнеше әдіс ұсынды, мысалы, кластерлеу, факторлық талдау, бас компоненттік талдау, жасырын семантикалық талдау және теріс емес матрицалық факторлау. Бұл әдістер әдетте сандық кіріс деректерін қабылдап, оның өлшемділігін төмендетіп, деректегі үлгілерді сипаттайтын жоғары деңгейдегі абстракцияларды (мысалы, кластерлер, компоненттер, факторлар) шығарады. Бұл үлгілер көбінесе "қаңқа" персоналар ретінде түсіндіріліп, жекелендірілген ақпаратпен (мысалы, есім, портрет) толықтырылады. Сандық персоналарды аралас әдіс персоналарын (немесе гибридті персоналар) жасау үшін сапалық түсініктермен де байытуға болады.