Кіріспе

Мароккодағы құлдардың әскери контингенті – Қара гвардия немесе Абид әл-Бухари (عبيد البخاري; сондай-ақ Абид әл-Диван "диван құлдары", Жейш әл-Абид "құл әскері" және Абид әл-Сұлтан "сұлтан құлдары") – Марокконың әлауи сұлтаны Исмаил ибн Шариф (1672–1727 жылдары билеген) жинаған қара африкалық құлдар мен Харатин құл сарбаздарының корпусы. Бұл әскери корпус, тек сұлтанға ғана адал болған, Исмаилдің Мароккода тұрақты және абсолютті билікті орнатуға ұмтылған күшінің негізгі тіректерінің бірі болды.

Құралым және оқыту

Қара гвардия Мароккоға Батыс Африкадан әкелінген қара тұтқындардың ұрпақтарынан құралды, олар отбасыларымен бірге Махра әл-Рамльдегі арнайы колонияларда қоныстанды, балалары болсын және келісімшарт бойынша жұмыс істейтін қызметшілер ретінде еңбек етсін. (Кейбір авторлар 15 немесе 18 жастағыларын айтады. Тарихи деректерге сәйкес, Исмаил қара солдаттары мен басшыларына: «Енді сендер мен мен Мұхаммед пайғамбардың сүннетіне қызмет етеміз» деп жариялаған. Осы мақсатта ол оларға Мұхаммед әл-Бухаридің хадистер жинағын («сөздері» немесе дәстүрлер) жинаған Сахих әл-Бухаридің көшірмелерін берді және оларды сақтауға және оқып үйренуге бұйырды. Олар осы кітапқа сұлтанға адалдық серт беруге міндетті болды және тіпті соғысқа бара жатқанда оның көшірмесін алып жүруге ынталандырылды. Осының нәтижесінде олар «Абид әл-Бухари» немесе «Әл-Бухари құлдары» деп белгілі болды. Мекнес қаласын жаңа астана етіп алған ол, Мароккодағы ешқандай топқа тәуелсіз, абсолютті билікке ие біртұтас Марокко мемлекетін құруды қалаған билеуші ретінде көзге түсті – бұл бұрынғы әулеттерге қарасты, белгілі бір тайпаларға немесе аймақтарға сүйенген билеушілерден өзгеше. Ол, тек оған адал құлдардан құралған жаңа әскер құру арқылы, осы мақсатына ішінара жетті. Осы оқиғаларды зерттеген ғалым Шоуки Эль Хамель, Исмаилдің осы әрекеттерін ақтауға жасаған тырабы аймақта қара африкалықтарды құлдықпен байланыстыратын жаңа түрдегі нәсілшілдік көзқарастың пайда болуына әкелді деп санайды. Сұлтанға ғана адал құлдардан құралған кәсіптік армия идеясы, басқа да Таяу Шығыс және Солтүстік Африка әскери құрамаларының құлдардан жиналған тарихи мысалдарынан шабыт алды. Исмаилдің әскері, әсіресе Осман империясындағы янычарлардың үлгісімен құрылды және кейде олармен салыстырылады. «Абид әл-Бухари» немесе Қара гвардия, негізінен салық жинау және Марокконың тұрақсыз ауылдық аймақтарын патрульдеумен айналысты; олар Исмаилдың билігіне қарсы диссидент тайпалардың да, сондай-ақ Исмаилдың өзінің провинциялық губернаторлары қызметінен бас тартып, оның тағына таласқан ұлдарының да көтерілістерін жаншып тастады. Қара гвардия – сұлтан Исмаилдың жеке күзетшісі және қызметшілері болды, олар оның империясының жағалауындағы еуропалықтар бақылауындағы бекіністерге қарсы жорықтарға қатысқан болуы мүмкін (мысалы, 1684 жылы ағылшыздар одан бас тартып, қиратқаннан кейін басып алынған Танжер), бірақ мұндай тапсырмалар көбінесе еуропалық құлдарға (ақ христиан құлы, «алуж العلوج», көпше түрі «алж») және әскери және атты әскерге қабілетті деп есептелген адал марокколық тайпалық сарбаздарға жүктелді. Олар өте құрметті, жақсы жалақы алатын және саяси жағынан ықпалды болды. 1697-1698 жылдары оларға тіпті мүлікке ие болу құқығы да берілді.

Исмаилдің өлімінен кейін

1727 жылы Исмаил қайтыс болғаннан кейін, Әбид Марокконы қамтыған саяси дауылда маңызды рөл атқарды, жиі түрлі тақ талапкерлері арасында адалдығын ауыстырып тұрды. Бұл құлшыну негізінен 1727 мен 1757 жылдар аралығында болды, осы кезеңде Исмаилдың ұлдары сұлтандыққа ие болу үшін күресті, олардың көпшілігі билікті ұзақ уақыт сақтап тұра алмады. Исмаилдың Әбидтері орасан зор билікке ие болып, осы кезеңде өз мүдделеріне сәйкес сұлтандарды тағайындап немесе қызметтен шеттетуге қабілетті болды, бірақ олар сұлтандар да сенім артқан гуиш тайпаларымен және кейбір амазиг (бербер) тайпаларымен де бәсекелесуге мәжбүр болды. Көптеген Әбидтер сол кезде өз отрядтарынан бас тартып, елдің қарапайым халқына қосылды, ал Мұхаммед III қалғандарын өзінің элиталық әскери корпусына қайта ұйымдастыра алды. Кейін, 1775 жылы, ол Әбидті биліктен алшақтатуға тырысып, оларды Мекнестен солтүстікке, Танжерге көшіруге бұйрық берді. Әбид оған қарсылық көрсетіп, оның ұлы Язидті (кейінірек Мулай Язид) сұлтан деп жариялауға тырысты, бірақ соңғысы ойын өзгертіп, әкесімен келісті. Осыдан кейін Мұхаммед III Әбид отрядарын Танжер, Лараш, Рабат, Марракеш және Сус қалаларындағы гарнизондарға таратып жіберді, олар 1782 жылға дейін проблема туғыза берді. Әбид ұрпақтары Мулай Слиманның (1792-1822 жж.) тұсында да күшті әскери контингент болып қала берді, бірақ енді олар сұлтанның әскери күшінің жалғыз тірегі емес еді. Слиман олардың билігін шектеу үшін шаралар қабылдады, мысалы, Исмаилдың билігінен бұрынғыдай тайпалық жұмылдыруды (әскери жиын) қарсы салмақ ретінде пайдаланды. Кейбір Әбид орталық және жергілікті билік органдарында ықпалды лауазымдарды иеленді. Бұл кезеңде Мекнес олардың негізгі базаларының бірі болды. Билік құрған жылдарының соңында, көтерілістер мен дағдарыстардың күшеюіне тап болған Слиман Исмаилдың әскери саясатын қайта жаңғыртуға және харатиндарды (бос қара нәсілділерді) армияға қайта қабылдауға тырысты. Алайда саяси тұрақсыздық бұл міндетті қиын етіп, қабылдаған харатиндардың саны айтарлықтай болған жоқ. Слиманның мұрагері Абд ар-Рахман да 1830 жылы басталған француз Алжирін басып алуға жауап ретінде қара солдаттарды қайта жұмылдыруға тырысты. 19 ғасырдың басында да құл саудасы белсенді болды, ал Абд ар-Рахман құл саудасын тоқтату туралы британдық дипломатиялық өтініштерін қабылдамады. Алайда, Исли шайқасында (1844) жеңілгеннен кейін және ғасырдың қалған бөлігінде Еуропамен байланыс күшейген сайын, кейінірек Алауи сұлтандары әскерді дәстүрлі тайпалық жұмылдырудың орнына жалақы алатын тұрақты армияға қайта құруға тырысты. Осы процесте қара нәсілді Әбид сарбаздарының саны да азайды. Мүлей Хасанның (1873-1894) тұсында олардың шамамен 5000-і ғана сұлтанның тұрақты армиясында, көбінесе атты әскер ретінде қызмет етті. 1880 жылдары Мароккоға келген француз ғалымы соғыс кезінде бұл сан артатынын мәлімдеді. Уақыт өте келе бұрынғы Әбидтер мен олардың ұрпақтарының көпшілігі армияны тастап, бостандыққа қол жеткізді. Олар елге таралып, қоныстанды. Бұрын құл болғандықтан, олардың бостандығы кейде күмәндалғанмен, Марокконың діни ғалымдары олардың бос екенін растады. Кейбір қара нәсілді адамдар мен отбасылар Марокко үкіметінде ықпалды лауазымдарды иелене берді. Ең танымал мысал - Ахмад ибн Муса, сондай-ақ Ба Ахмет деп аталды, оның отбасы 19 ғасырда бірнеше сұлтан тұсында сұлтанның хажиб (камергер және везир) лауазымын монополиялады. Ба Ахмет өзі Абд әл-Азиздің (1894-1908) билігінің алғашқы төрт жылында Марокконың де-факто билеушісі болды, оны таққа отырғызуға көмектесті. Сахарадан тыс құл саудасы 19 ғасыр бойы, тіпті еуропалық құл құлды жоюшылардың қысымына қарамастан жалғасты, бірақ 1900 жылға қарай ол айтарлықтай азайды. 1912 жылы Мароккода құлдық ресми түрде жойылды, бұл француз отаршылдық билігі орнағаннан кейін болды. Кейбір Әбид ұрпақтары кейіннен түрлі лауазымдарда үкіметте қызмет етуді жалғастырды.