Кіріспе
1964 жылы Эрик Берн жазған "Адамдар ойнайтын ойындар: Адам қарым-қатынастары психологиясы" кітабы 1964 жылы жарық көрді. Кітап жарияланған кезде көп сатылыммен көзге түсті, бірақ ұсынған кейбір психоаналитикалық теориялары үшін ғалымдар тарапынан сынға ұшырады. Ол Берннің транзакциялық талдау моделін кең жұртшылыққа таныстырып, халық арасында кең таралған психологиялық кітаптардың бірі саналды.
Games People Play: The Psychology of Human Relationships is a 1964 book by psychiatrist Eric Berne. The book was a bestseller at the time of its publication, despite drawing academic criticism for some of the psychoanalytic theories it presented. It popularized Berne's model of transactional analysis among a wide audience, and has been considered one of the first pop psychology books.
Өмірбаян
Эрик Берн – психотерапияға маманданған психиатр, ол 1950 жылдары адамдар аралық қарым-қатынас динамикасының баламалы теорияларын әзірлеуді бастады. Ол өзінің байқаған қайталанатын адамдар аралық қақтығыстардың үлгілерін түсіндіруге тырысты, олар ақырында транзакциялық талдаудың негізіне айналды. Жергілікті психоаналитикалық институттан бас тартқаннан кейін, ол өзінің теориялары мен идеялары туралы жазуға көңіл бөлді. 1961 жылы ол «Психотерапиядағы транзакциялық талдау» деген еңбегін жариялады. Осы кітаптан кейін 1964 жылы «Games People Play» басылымы жарық көрді. Берн «Games People Play» транзакциялық талдаудың барлық жақтарын зерттейтін деп ойламады, керісінше оны өзі анықтаған кейбір түсініктер мен үлгілерге кіріспе ретінде қарастырды.
Қорытынды
Кітаптың бірінші жартысында Берн әлеуметтік өзара әрекеттесуді түсіндіру тәсілі ретінде транзакциялық талдау теориясын ұсынады. Оның пікірінше, әрбір адам үш рөлді немесе эголық күйді – Ата-ана, Ересек және Бала – камтиды және олардың арасында ауысып отырады. Ол, Ересектер арасындағы қарым-қатынас көбінесе денсаулы болғанымен, адамдар Ата-ана мен Бала немесе Бала мен Ересек сияқты үйлесімсіз рөлдерді қабылдағанда бұзылған қарым-қатынастар туындауы мүмкін деп тұжырымдайды. Кітаптың екінші жартысында Берн анықтаған "ойын-сауықтар" тізімі келтірілген, онда адамдар осы үйлесімсіз рөлдерге негізделген "мәмілелер" тізбегі арқылы өзара әрекеттеседі. Ол, осы өзара әрекеттесулердің ықтимал көрінуіне қарамастан, олардың шын мәнінде алдын ала жоспарланған нәтижемен жасырын ниеттерді жасырудың бір жолы екенін айтады. Кітапта әр ойынды қысқаша сипаттау үшін "Міне, сен мені не істеуге мәжбүр еттің", "Неге сен істемейсің?" "Иә, бірақ" және "Бұл қаншалықты қорқынышты?" сияқты қарапайым, көбінесе әзіл-қалжыңға толы тіркестер қолданылады. Берн осы ойын-сауықтардың "жеңімпазын" ересек эголық күйіне бірінші оралған адам деп сипаттайды.
Коммерциялық өнімділік
Кітап коммерциялық сәттілікке қол жеткізді және 1966 жылдың наурыз айында The New York Times ең сатылатын кітаптар тізімінде бесінші орынға ие болды. Ол алғашқы "поп-психология" кітаптарының бірі деп есептеледі. 1965 жылға дейін алғашқы 3000 данадан кейін тағы сегіз рет қайта басылып, барлығы 83000 дана жарық көрді. "Time" журналының "Ойындардың есімдері" деген мақаласында кітаптың танымалдылығының себебі өзін-өзі жетілдіруге және "әңгіме айтуға" пайдалы болғандығымен байланысты деген болжам жасалды. Кэрол М. Тейлор Флорида коммуникация журналында транзакциялық талдаудан алынған көптеген ұғымдар мен терминдер күнделікті тілге енгенін айтты.
Сыни қабылдау
Оқырмандар арасында танымал болғанына қарамастан, Берннің жеке қарым-қатынастар моделі ғалымдардан сыни пікірлер алды. Роджер У. Хайттің 1974 жылы "Спич-тренер" журналында жариялаған мақаласында оның теориялық негізі көптеген келесі зерттемелерге ықпал еткенімен, оны қолдайтын ғылыми зерттеулер мен дәлелдер жеткіліксіз екені айтылды. Бен Л. Гланси "Quarterly Journal of Speech" журналындағы шолуында Берннің еңбегін "қабылдау бөлмесіндегі психиатрия және кешкі той психоанализі" деп сипаттады. Ол кітаптың жеке қарым-қатынастарды тым әдіссіз бейнелегенін және қазіргі психологиялық зерттеулерге "қарсы" екенін жазды. Кейбір ғалымдар, транзакциялық талдауды қолдайтындардың ішінде, психологиялық тұжырымдамаларды оңайлатып, өзін-өзі дамыту әдістері ретінде кең таратқанға алаңдаушылық білдірді. Питер Хартлидің "Жеке қарым-қатынас" еңбегінде транзакциялық талдауды қарастырғанда, физикалық денсаулыққа қарағанда психикалық денсаулыққа қатысты зерттеулерге академиялық қызығушылықтың және шолудың аздығын атап көрсетті.