Османлы империясының әйгілі шаңдарлысы Халил паша

Кіріспе

1439-1453 жылдар аралығында Осман империясының ұлы визирі болған Чандарлы Халил-паша (10 шілде 1453 жылы қайтыс болды), «Жас» деген лақап атымен белгілі, солтан Мурад II және Мехмед II-нің билігінің алғашқы жылдарында (1439 жылдан 1 маусым 1453 жылға дейін) қызмет етті. Ол Осман империясындағы аса ықпалды саяси отбасы – Чандарлы отбасының мүшесі болды. Оның әкесі және аты-жөнімен ортақ, Чандарлы Кара Халил Хайреддин паша («Ақсақал» Чандарлы Халил Паша), бұрын Мурад I кезінде ұлы визир болып қызмет еткен.

Өмірбаян

Халил паша – Осман империясының ұлы везірі лауазымын атқарған Чандарлы әулетінің төртінші және соңғы мүшесі еді. Оның әкесі, Ақсақал Чандарлы Ибрагим паша, ағасы, Ақсақал Чандарлы Әли паша және әкесінің әкесі, Ақсақал Чандарлы Халил паша бұрын осы лауазымды иеленген. Оның ұлы, Кіші Чандарлы Ибрагим паша да болашақта ұлы везир болады еді. Өкіметтік кезеңінде екі рет саясаттан гөрі дін мен өнерге қызығушылық танытқан сұлтан Мұрад II Маниса қаласына демалуға кетті. Сұлтанның қауіпсіздігі үшін Халил паша жақын жердегі қалаға сарай салдырып, оны өз әулетінің құрметіне Чандарлы деп атады (бұл сарай бүгінгі күнге дейін Чандарлыдағы ең танымал орын болып табылады). Мұрад II зейнетке шыққан кезде Халил паша, сол кезде бала болған Мехмед II-ні номиналды сұлтан ретінде тағайындап, империяның елордасы Эдирнеде іс жүзінде билік жүргізді. Екі жағдайда да одақтас еуропалық әскерлердің Осман территорияларына жасаған шабуылдарынан туған қауіптің алдын алу үшін Чандарлы Мұрад II-ні қайта шақырып, жасөспірім Мехмед II-ні оның орнына қабілетті әкесімен ауыстырды. Осы екі оқиға Мехмед II-нің Чандарлыға деген наразылығына себеп болды. Чандарлы әулетінің империядағы бір ғасырдан астам ықпалының арқасында зор байлыққа ие болғаны, тіпті билеуші Осман әулетінен де басым болғаны Мехмед II мен Халил паша, Чандарлы әулетінің ұрпағы арасындағы шиеленісті одан әрі күшейте түсті. Мехмед II сұлтан болған кезде Византия императоры Константин XI Осман империясына елші жіберіп, Мехмед II-нің туысы Орханға берілетін жылдық күтімді арттыруды немесе оны босатуды сұрады. Орхан Осман әулетінің алыс туысы болғандықтан, ол өзін таққа талапкер деп жариялап, азаматтық соғыс бастауы мүмкін еді. Осылайша Мехмед II Осман империясындағы Чандарлы дәуірін аяқтады, ал әулеттің кейінгі мүшелері тек Изниктегі провинциялық беделді тұлғаларға айналды, бірақ 15 ғасырдың соңында Осман империясына тағы бір қысқа мерзімді ұлы везир (Халилдің ұлы, Кіші Чандарлы Ибрагим паша) тағайындауға мүмкіндік алды. Чандарлы Халил паша – солтанның жазасына ұшыраған алғашқы Осман ұлы везірі болды.

Halil Pasha was the fourth and penultimate member of the Çandarlı family to hold the position of grand vizier in the Ottoman Empire. His father, Çandarlı Ibrahim Pasha the Elder, his uncle, Çandarlı Ali Pasha, and his grandfather Çandarlı Halil Pasha the Elder had also held the position in the past. His own son, Çandarlı Ibrahim Pasha the Younger, would also become grand vizier in the future. Twice during his reign, sultan Murad II, a man more interested in religion and the arts than politics, retired to the city of Manisa. For the sultan's protection, Halil Pasha had a castle built in a nearby town, renaming it Çandarlı after his own family (the castle is still the most famous landmark in Çandarlı today). During these times of Murad II's retirement, Halil Pasha held effective control of the empire in the capital Edirne with Mehmed II, then still a child, as the nominal sultan. On both occasions, with the dangers presented by allied European armies attacking Ottoman territories, Çandarlı called back Murad II and deposed the teenaged Mehmed II to replace him with his more capable father. These two incidents led to lasting resentment by Mehmed II towards Çandarlı. The fact that the Çandarlı family had become extremely wealthy from their influence in the empire for over a century, possibly more so than even the ruling Ottoman family itself, further strained tensions between Mehmed II and Halil Pasha, the scion of the Çandarlı family. When Mehmed II became sultan, the Byzantine emperor Constantine XI sent a messenger to the Ottomans, asking for an increase of the annuity of Mehmed II's cousin Orhan or otherwise to release him. Orhan was a distant Ottoman family member and could claim himself as pretender for the throne and potentially start a civil war. Mehmed II thus ended the Çandarlı era in the Ottoman Empire, and the later members of the family became no more than provincial notables based in İznik, although they were to give yet another, short term, grand vizier to the Ottoman Empire at the end of the 15th century (Halil's son Çandarlı Ibrahim Pasha the Younger). Çandarlı Halil Pasha was, as such, the first Ottoman grand vizier to be executed by the sultan.