Кіріспе

1931-1933 жылдар аралығында Норвегия Гренландияның шығысындағы Эрик Қызылдың жері (Eirik Raudes Land) деп аталатын аймаққа талап етті. Бұл аймақ 1930 жылдардың басында Норвегия басып алған шығыс Гренландияның жағалауындағы жер еді. Атау 10 ғасырда Гренландиядағы алғашқы норвегиялық немесе викингтердің қоныстарын құрған Эрик Қызылдың құрметіне берілген. 1933 жылы Халықаралық Әділет соты Норвегияның талаптарын қабылдамады, содан кейін ел өз талаптарынан бас тартты. Бұл аймақта бұрын инуиттер тұрған, бірақ соңғы өкілі 1823 жылы Дуглас Клаверинг Клаверинг аралында көріпті. 1931 жылға қарай Гренландияның бұл бөлігі адам қоныстанбаған, тек үш негізгі норвегиялық станция (Джонсбу, Миггбухта және Антарктика гавані) және көптеген кішігірім станциялардан тұрды.

Дәлелдің шығу тегі

Гренландияда алғашқы еуропалық елді мекенді 1000 жыл шамасында Исландиядан келген норвегиялық отаршылар құрды. Гренландияда екі негізгі норвегиялық қоныс болды, бірақ екеуі де аралдың оңтүстік-батыс жағалауында, кейін Эрик Қызылдың жері деп аталған аймақтан алыс орналасқан. 1260 жылдардан бастап Гренландиядағы норвегиялық колония Норвегия королін өзінің жоғары тұрған билігі ретінде мойындады. Норвегия 1537 жылдан 1814 жылға дейін Данияның бір бөлігі болған кезде, ресми құжаттар Гренландияның Норвегияның құрамында екенін нақты көрсетті. Алайда, орта ғасырдың соңында сол елді мекендермен байланыс үзіліп, норвегиялықтар халқы шамамен 1500 жылы жойылып кетті. Бірнеше ғасырдан кейін, дания-норвегиялық уағызшы Ханс Эгеде Гренландиядағы норвегиялық колония туралы естіді. Ол Дания-Норвегия королі Фредерик IV-тен ұзақ уақыттан бері жоғалған колонияны табуға тырысуға және, егер олар тірі қалған болса, халықты католик дінінен немесе христиан дінінен толығымен айырылған күйінен протестанттық христиандыққа көшіру үшін миссия құруға рұқсат сұрады. Эгеде 1721 жылы Гренландияға жетіп, норвегиялықтарды таппай, инуиттер арасында миссиялық қызметін бастады. Бұл оның «Гренландия елшісі» деп танылуына және Гренландия епискобы болып тағайындалуына әкелді. Ол қазіргі Гренландия астанасы Нуук (бұрынғы Годтааб) қаласын құрды. 1723 жылы Берген Гренландия компаниясы (Det Bergenske Grønlandskompani) Гренландиямен барлық саудаға концессия алды. Норвегия мен Дания арасындағы одақтың қалған кезеңінде Гренландия мен мемлекет арасындағы қарым-қатынас әртүрлі жолдармен ұйымдастырылды. Қазіргі тарихшылар Гренландияның норвегиялық иеліктен даниялық иелікке қашан өткені туралы пікірде келіспейді. Алайда, 1814 жылы қол қойылған Киль шарты Гренландияның кем дегенде саяси жағынан норвегиялық иелікте болғанын көрсетеді: «Норвегия Корольдігі, сондай-ақ тәуелділіктер (Гренландия, Фарер аралдары және Исландия кірмейді) болашақта оның Ұлылықтары Швеция Короліне тиесілі болады». Норвегия Киль шартының заңдылығын ешқашан мойындаған емес.

Тарих

1919 жылы Дания Норвегияның келісімімен Гренландияның бүкіл аумағын өзінің аумағы деп жариялады (Ihlen декларациясын қараңыз). Бірақ 1921 жылы Дания Гренландиядан барлық шетелдіктерді шығаруды ұсынды, бұл 1924 жылдың шілдесіне дейін дипломатиялық шиеленіске әкелді, содан кейін Дания норвегиялықтардың 60°27' солтүстік енінде аңшылық және ғылыми елді мекендер құруына келісті. 1931 жылдың маусымында Норвегияның Арктикалық сауда компаниясының негізін қалаушылардың бірі Халлвард Девольд Мюггбуктада Норвегия туын көтерді, ал 1931 жылдың 10 шілдесінде Норвегияның патшалық жарлығы шығыс Гренландияны Норвегияның аумағы деп жариялады. Норвегия бұл аймақты «бос жер» (terra nullius) деп мәлімдеді: онда тұрақты тұрғындар болмаған және оны көбінесе норвегиялық аңшылар мен балықшылар пайдаланған. Аймақ «оңтүстікте Карлсберг фиордысы мен солтүстікте Бессель фиордысы арасында орналасқан» деп белгіленді, ол 71°30' ендік градусынан 75°40' солтүстік ендік градусына дейін созылды. Жарлықта нақты айтылмаса да, аймақ тек шығыс жағалаумен шектелген деп есептелді, сондықтан ішкі мұз оның батыс шекарасын құрады. (Гренландияның ішкі мұзы жалпы аумағының бес алты бөлігін құрайды, сондықтан жағалау бойындағы тар жолақ ғана тұрақты мұздан бос.) Норвегия мен Дания 1933 жылы Халықаралық Әділет сотында «Гренландия ісі» (Grønlandssaken/Grønlandssagen) деп белгілі болған шығыс Гренландиядағы дауларын шешуге келісті. Норвегия істі ұтып, сот шешімінен кейін талабынан бас тартты. 1940-1945 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыста Германияның Норвегияны басып алу кезінде, аумақтық талапты қуыршақ Квислинг режимі қысқа мерзімге қайта жаңғыртты, ол АҚШ басып алған Гренландияның барлық бөлігін қамтыды. Видкун Квислинг Норвегия үшін аралды «қайта басып алу» үшін кішкентай шабуыл ұсынды, бірақ немістер бұл Атлантика шайқасының аясында орындалуы мүмкін емес деп шекті. 1941 жылдың жазында SS Buskø атты бір кеме метеостанция құру үшін сол жерге барды, бірақ АҚШ оны тартып алды.