Кіріспе
Италиядағы Пальманова қаласы – Италияның солтүстік-шығысындағы Фриули Венеция Джулия аймағындағы Удине аймақтық децентрализациялық бірлігінде орналасқан қала және коммуна (муниципалитет). Бұл қала 1593 жылы Венеция Республикасы салған кешкі Ренессанс дәуіріндегі жұлдыз тәрізді бекіністің көрнекті мысалы. 2017 жылы қамау қабырғалары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне «16-17 ғасырлардағы Венеция қорғаныс құрылыстары: құрлықтағы Stato da Terra және теңіздегі батыс Stato da Mar» бөлігі ретінде енгізілді. Пальманова – «Италияның ең әдемі елді мекендері» (I Borghi più belli d'Italia) тізіміне кіретін қалалардың бірі.
Palmanova is a town and comune (municipality) in the Regional decentralization entity of Udine in Friuli Venezia Giulia, northeast Italy. The town is an example of a star fort of the late Renaissance, built up by the Venetian Republic in 1593. The fortifications were included in UNESCO's World Heritage Site list as part of Venetian Works of Defence between the 16th and 17th centuries: Stato da Terra – western Stato da Mar in 2017. Palmanova is one of I Borghi più belli d'Italia ("The most beautiful villages of Italy").
География
Фриули Венеция Джулия автономды аймағының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Удине, Гориция және Триест қалаларынан, A23 және A4 тас жолдарының тоғысында жақын жерде орналасқан.
Тарих
1593 жылы 7 қазанда Венеция Республикасы революциялық жаңа елді мекенді құрды: Пальманова. Қаланың құрылған күні 1571 жылы Кипр соғысы кезінде Лепанто шайқасында Осман түріктері үстінен христиан күштерінің (негізінен итальян мемлекеттері мен испан корольдығы қамтамасыз еткен) жеңісін еске түсірді. 7 қазанда қаланың қамқоршысы ретінде таңдалған Әулие Юстина да құрметке бөленді. 16 ғасырғы соңғы әскери жаңалықтарды пайдаланып, бұл шағын қала Винченцо Скамоцци жобалаған тоғыз қабырғалы жұлдыз тәрізді бекініс болды. Жұлдыздың қабырғаларының арасында қорғандар орналасқан, осылайша қабырғалар бір-бірін қорғай алды. Қаланың айналасын қамал қоршап, үш үлкен, күзетілген қақпа арқылы кіруге болатын. Жалпы шеңбері - 2 мың метр болатын алғашқы шеңберді салуға 30 жыл кетті. Маркантонио Барбаро қала құрылысына жауапты венециялық дворяндар тобын басқарды, Маркантонио Мартинего құрылыс жұмыстарын басқарды, ал Джулио Саворгнан кеңесші ретінде тағайындалды. Құрылыстың екінші кезеңі 1658 және 1690 жылдар аралығында жүргізілді, ал бекіністердің сыртқы шебі 1806 және 1813 жылдар аралығында Наполеон билігі кезінде аяқталды. Соңғы бекініс: тоғыз равелин, тоғыз бастион, тоғыз лунет және он сегіз кавалерден тұрады. 1815 жылы қала 1866 жылға дейін Австрия билігіне көшті, содан кейін Венето және батыс Фриулимен бірге Италияға қосылды. 1918 жылға дейін ол итальяндық-австро-венгер шекарасындағы ең шығысқа орналасқан қалалардың бірі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала әскери аймақ ретінде жұмыс істеді, тіпті патша әскері үшін аурухана да орналастырылды. 1960 жылы Пальманова ұлттық ескерткіш деп жарияланды. Америкалық профессор Эдвард Уоллес Мьюр Пальманова туралы былай деді: "Идеал қаланың гуманистік теориялары қағаз бетінде қызықты көрінетін, бірақ тұруға ыңғайлы кеңістіктер ретінде аса сәтті болмаған көптеген жоспарланған қалаларды жобалады. 1593 жылы өздерінің құрлықтағы империясының солтүстік-шығыс шекарасында венециялықтар Ренессанс дәуіріндегі жоспарланған қаланың ең жақсы үлгісін салуға кірісті: Пальманова, Босниядағы Османдықтардың шабуылынан қорғану үшін салынған қамал-қала. Гуманистік және әскери талаптарға сәйкес ex nihilo салынған Пальмановада өзін-өзі қамтамасыз ететін саудагерлер, шеберлер және шаруалар тұруы тиіс болды. Алайда, жаңа қаланың тазалығына және әдемі жоспарына қарамастан, ешкім оған көшуді қаламады, ал 1622 жылы Венеция қылмыскерлерді кешіруге және қалада тұруға келіскен жағдайда оларға тегін жер участағы мен құрылыс материалдарын ұсынуға мәжбүр болды."
Қайта өрлеу дәуірінің идеалдық қаласы
Пальманова утопиялық идеалдарға негіздеме жасап салынған. Бұл жұлдыз тәрізді концентрлі қала, үш тоғыз қабырғалы айналма жолы негізгі әскери сәулелі көшелерде қиылысады. Ол 16 ғасырдың соңында, сол кезде маңызды сауда орталығы болған Венеция Республикасымен салынды. Шын мәнінде, бұл форт немесе цитадель саналады, себебі әскери сәулетші Джулио Саворгнан оны Осман империясынан қорғау үшін шығыс шебіндегі Венеция әскери бекеті ретінде жобалаған. Ренессанс кезеңінде утопия идеясы, қоғам ретінде де, қала ретінде де, кеңінен таралды. Утопия – қоғамның барлық жағынан жетілгендікке жеткен орын деп есептелді. Бұл идеяны Томас Мор «Утопия» атты кітабында алғаш көтерді. Кітапта қаланың сыртқы түрі мен онда тұратын адамдардың өмірі суреттелген. Оның кітабы әдеби ортада үлкен қызығушылық тудырды. Ұқсас тақырыпта көптеген кітаптар жазылды. Олардың барлығының ортақ тақырыбы – теңдік болды. Барлығының байлығы, құрметі және өмірлік тәжірибесі бірдей болды. Қоғамда әртүрліліктің жойылғаны және монотонды орта басым болды. Олар тұратын қала әрқашан геометриялық пішінде болды және қабырғамен қоршалған. Бұл қабырғалар әскери күшті қамтамасыз етті, сонымен қатар адам білімін сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу арқылы қаланы қорғады. Білім, оқу және ғылым қабырғалардың ішінде өмір сүретін адамдардың күнделікті өмірін қалыптастырды. Әр адамның білімі бүкіл қоғаммен бөлісілді, ал сыртқа немесе ішке ақпараттың өтуіне мүмкіндік болмады. Томас Мор кітабында айтқандай: «Бірін білген, барлығын біледі, олар бір-біріне соншалықты ұқсайды». Альберти, одан кейін Филарете, утопия идеясын қала жоспарына енгізген алғашқылар болды. Филарете концентрлі қаланы жобалап, оның шыңдарын және сәулелі көшелерін Сфорцинда деп атады. Оның геометриясы – жұмысты бейнелейтін схеманың көшірмесі. Ол екі қабатталған шаршыдан шыққан деп саналады. Сфорцинда кейін Пальманова дизайнындағы ең ықпалды жоспарға айналды. Пальманова ренессанс кезеңінде салынғандықтан, геометриялық үйлесімділікті қалыптастырды және әдемілік қоғамдың әл-ауқатын арттырады деген идеяны қолдады. Әрбір жол мен қимыл мұқият есептелді, жоспардың әр бөлігінің себебі болды. Әр адам бірдей жауапкершілікке және жерге ие болды, және әр адам белгілі бір мақсатқа қызмет етуі керек болды. Концентрлі пішін – дизайнның ең маңызды ерекшелігі болды және оның көптеген себептері болды. Пальманованың дөңгелек пішініне оның бекініс болу қажеттілігі үлкен әсер етті. Салынысымен бірге, көптеген қала теориялықтары шахмат тәрізді жоспардың тиімдірек екенін анықтады, бірақ ол әскери сәулетшілерге қажетті қорғанысты қамтамасыз ете алмады. Практикалық форттың қабырғалары бұрыштармен орнатылған, сондықтан жау әскерлеріне оған жақындасу қиын болды, себебі бұрыштар өзара келісетін атыс алаңдарын құруға мүмкіндік берді.
Дуомо
Дуомо Палманова қала әкімдігінің алдында (бұрынғы Проведиторе сарайы) орналасқан. 1603 жылы тапсырыс берілген, құрылысы сол жылы инспектор Джироламо Каппелло басшылығымен басталып, 1636 жылы аяқталды. Архитекторлардың кімдері белгісіз, бірақ Винченцо Скамоцци мен Балдассаре Лонгена болған болуы мүмкін. Дуомо 1777 жылы қала Удине архиепископтығының құрамына енгеннен кейін ғана қасиеттендірілді. 1776 жылы салынған Дуомоның қоңырау мұнарасы қасақана қысқа етіп жасалған, себебі қалаға шабуыл жасаушы жаулар Дуомоны қала қабырғасының сыртынан көре алмауы тиіс еді. Фасадтағы нишаларда Падуаның қасиетті қамқоршыларының бірі – Падуалық Юстина, Марк және Мәсіхтің мүсіні орналасқан. Фасадтың өзі Истрия тасынан жасалған және 2000 жылы қайта жаңартылған.
Көлік
Пальмановаға жақын магістральдық жолдар – A23 (Удин-Тарвизио) және A4 (Турин-Триест) арқылы, сондай-ақ Удин мен Сервиньяно қалалары арасындағы темір жолмен келуге болады. Автобус қатынасы да бар.