Кіріспе
Грекия мифологиясында Лете (/l//iː//θ//iː/; Ежелгі грекше: Λήθη Lḗthē; ), сондай-ақ Лесмосин деп те аталады, Хадестің жер асты әлемінің өзендерінің бірі. Амелес-потамос (есте болмау өзені) деп белгілі Лете, Гипнос үңгірінің төңірегімен және Артық Көрініс арқылы ағып, одан ішкендер толық ұмытылуды бастан кешіретін. Лете – гректердегі ұмыту және ұмытылу рухының есімі, және осы рух көбінесе осы өзенмен байланыстырылады. Ежелгі грек тілінде "лете" (λήθη) сөзі тікелей "ұмытылу", "есте сақтамау" немесе "жасыру" дегенді білдіреді. Бұл сөз грек тіліндегі "ақиқат" – "алетиа" (ἀλήθεια) сөзімен байланысты, ол "алмау" мағынасын беретін префикс арқылы "ұмытылмау" немесе "жасырылмау" дегенді білдіреді.
In Greek mythology, Lethe ('/l//iː//θ//iː/; Ancient Greek: Λήθη Lḗthē; , ), also referred to as Lesmosyne, was one of the rivers of the underworld of Hades. Also known as the Amelēs potamos (river of unmindfulness), the Lethe flowed around the cave of Hypnos and through the Underworld where all those who drank from it experienced complete forgetfulness. Lethe was also the name of the Greek spirit of forgetfulness and oblivion, with whom the river was often identified. In Classical Greek, the word lethe (λήθη) literally means "oblivion", "forgetfulness", or "concealment". It is related to the Greek word for "truth", aletheia (ἀλήθεια), which through the privative alpha literally means "un forgetfulness" or "un concealment".
Тозақ өзені
Лете, ұмыту өзені, грек жер асты әлемінің бес өзенінің бірі; қалған төртеуі – Ахерон (қайғы өзені), Кокит (аулау өзені), Флегетон (от өзені) және Стикс (Жер мен Жер асты әлемін бөліп тұратын өзен). Стацийдың айтуынша, Лете Елисеймен шектесіп жатқан, ізгілердің соңғы тоқтаған жері. Овидий өзеннің ұйқы құдайы Гипностың үңгірі арқылы ағып өткенін, оның шуы ұйқыға жетелегенін жазған. Өлгендердің көлеңкелері жердегі өмірін ұмыту үшін Лете суын ішуге міндетті болған. Энеидада (VI.703-751) Вергилий өлгендердің естеліктері Лете арқылы жойылғанда ғана қайта туатынын жазған. Лете өзені Аид сарайының жанында, кипарис ағашының астында орналасқан деседі. Орфей кейбір көлеңкелерге (грекше рухтар немесе әуестер) Аидтың қызметшілеріне айтуға пароль берген, бұл оларға тобылғы ағашының астында орналасқан Мнемосинадан (есте сақтау алабы) су ішуге мүмкіндік берген. Біздің заманымызға дейінгі екінші және үшінші ғасырлар аралығында жазылған Орфей жазуы оқырмандарға Летеден аулақ болып, оның орнына Мнемосинаны іздеуді ескертеді. Лете суын ішкендер шөлдеу сезімі басылмағандықтан, қажетінен артық іше бастаған. Лете жиі есте сақтау құдайы Мнемосинамен салыстырылады. Роджер Брук 1999 жылы жазған «Юнгиандық әлемге жолдар: феноменология және талдамалық психология» кітабында олардың қарым-қатынасын былай сипаттады: «Лете апат пен қараңғылықты ғана емес, сонымен қатар олардың жойылуын ұсынады – өмірдің тоқтауы сияқты».
Дін мен философиядағы рөлі
Кейбір ежелгі гректер, жаңадан өмірге келгенде бұрынғы өмірлерін есіне алмауы үшін, қайта туудан бұрын өзеннен су ішуге мәжбүр ететіндігіне сенді. Платонның "Мемлекет" кітабының X кітабындағы Ер туралы мифте, өлгендер "Лете жазығы" деп аталатын шөлейтті далаға келеді, одан "Амелес" ("сақтықсыз") өзені ағып өтеді. "Олардың барлығы белгілі бір мөлшерде су ішуге тиіс болды", - деп жазды Платон, "ал даналықпен құтқарылмағандар қажетті мөлшерден артық ішті, және әрбір адам ішкен сайын бәрін ұмытып қалды". Кейбір құпия діндер тағы бір өзеннің, Мнемосиннің бар екендігін үйретті; Мнемосинадан су ішкендер бәрін есінде сақтап, толық білімге ие болады. Жаңадан кірушілерге өлімнен кейін су ішу үшін өзенді таңдау мүмкіндігі берілетіні және Лете орнына Мнемосинадан ішу керектігі айтылды. Бұл екі өзен туралы б.з.д. 4 ғасырдан бастап Оңтүстік Италиядағы Тюрий және грек әлемінің басқа жерлерінен табылған алтын тақташалардағы бірнеше өлең жазуларында айтылған. Беотиядағы Трофонийдің қасиетті орнында Лете және Мнемосина өзендері болды, онда діншілер құдаймен болжамдар алу алдында су ішті. Соңғы кезде Мартин Хайдеггер "lēthē" сөзін "Болудың жасырылуы" немесе "Болуды ұмыту" ғана емес, сонымен қатар "жасырылудың жасырылуы" деп атады, оны қазіргі философияның маңызды мәселесі деп қарады. Мысалдарды оның Ницшеге арналған еңбегінде (1-том, 194-бет) және Парменид туралы кітабында кездестіруге болады. Одан кейін Уильям Ричардсон сияқты философтар осы ойлау мектебін кеңейтті. Лете қасиеті қытай мифологиясындағы Мэн По қасиетімен салыстырылады, ол ұмытылу көпірінде өлген жандарға қайта туудан бұрын естеліктерін жоятын сорпа ұсынады.
Нағыз өзендер
Ежелгі авторлар арасында Португалияның Норте аймағы мен Испанияның Галисия аралығындағы кішкентай Лима өзенінің есте сақтау қабілетін жоғалту қасиеттері, аңызға айналған Лете өзенінің қасиеттерімен бірдей болғандықтан, оны осымен шатастырған. 138 жылға дейін б.з.д. римдік генерал Децимус Юниус Брут Каллаикус бұл мифтен құтылуға тырысты, себебі ол аймақтағы әскери науқандарына кедергі келтірді. Ол жеке өзі Лима өзенінен өтіп, содан кейін өзеннің екінші жағындағы әскерлерін бірінен соң бірін атымен шақырды. Әскерлер, генералдың өздерінің есімдерін есінде сақтап қалғанына таңғалып, қорқынышсыз өзеннен өтті. Бұл іс Лиманың жергілікті мифтерде сипатталғандай қауіпті емес екенін көрсетті. Испанияның Кадис қаласында Гуадалете өзеніне бастапқыда жергілікті грек және финикиялық отарлаушылар "Лете" деп ат қойған. Соғысқа дайындалып жатқан олар, ескі дауларын дипломатиялық жолмен шешіп, бұрынғы келіспеушіліктерін мәңгілікке ұмыту үшін өзенге Лете деген ат берді. Арабтар бұл аймақты көп уақыттан кейін басып алғанда, өзеннің аты араб тіліндегі "Уади Лакка" (Wadi lakath) фразасынан – "Ұмытылу өзені" деген мағынаны білдіретін Гуадалете деп өзгерді. Аляскада Он Мың Түтін аңғары арқылы өтетін өзен Лете өзені деп аталады. Ол Алясканың оңтүстік-батысындағы Катмай ұлттық паркі мен қорығында орналасқан.
Бейнелеу өнеріндегі сілтемелер
1880 жылы Джон Роддам Спенсер Стэнхоп «Элизий жазықтарының жанында Лете өзенінің сулары» атты суретін салды, онда Лете өзеніне саяхат жасап бара жатқан қажылар бейнеленген. Ромен Брукстің 1930 жылғы «Лете» эскизінде естен шығару өзеніне аяғын малып жатқан әйелді қоршаған жынысы анықталмаған тұлғалар көрсетілген. Сайрус Даллиннің 1903 жылғы «Лете» гипстен жасалған мүсіні Лете құдайының мақ жапырақтарынан жасалған төсек пен қиылған ағаш түбінде ұйықтаған күйін бейнелейді.