Кіріспе
Фрейдо-марксизм – Карл Маркстің марксистік философиясы мен Зигмунд Фрейдтің психоаналитикалық теориясының ықпалымен қалыптасқан философиялық көзқарастардың жиынтығы. Оның континенттік философиядағы тарихы 1920-1930 жылдары басталды және сындық теория, Лаканиялық психоанализ және постструктурализм арқылы бүгінге дейін жалғасып келеді.
Freudo Marxism is a loose designation for philosophical perspectives informed by both the Marxist philosophy of Karl Marx and the psychoanalytic theory of Sigmund Freud. Its history within continental philosophy began in the 1920s and '30s and running since through critical theory, Lacanian psychoanalysis, and post structuralism.
Зигмунд Фрейд
Зигмунд Фрейд 1932 жылы жаңа психоанализ кіріспе лекцияларында марксизммен қарым-қатынас жасайды, онда ол марксистік тарих көзқарасына тартыншақпен қарсы шығады. Фрейдтің пікірінше, Маркс қоғамның даму бағытын қажетті "табиғи заңға немесе тұжырымдамалық [диалектикалық] эволюцияға" дұрыс емеспен байланыстырады; керісінше, Фрейд оны жағдайға байланысты факторларға: "конституциялық агрессия деңгейі сияқты психологиялық факторларға", "топтың ішіндегі ұйымның тұрақтылығына" және "жоғары сапалы қару-жараққа ие болу сияқты материалдық факторларға" байланыстыруға болады деп санайды. Дегенмен, Фрейд марксизмді толығымен жоққа шығармайды: "Марксизмнің күші оның тарихқа деген көзқарасында немесе оған негіделген болашақ туралы болжамдарында емес, адамдардың экономикалық жағдайының олардың интеллектуалдық, этикалық және көркем көзқарастарына тигізетін шешуші әсерін білгіштікпен көрсетуінде".
Шығу
Фрейдтік-марксистік теорияның бастауы 1920 жылдары Германия мен Кеңес Одағында қаланды. Кеңес педагогы Арон Залкинд – Кеңес Одағындағы марксистік психоанализдің ең белгілі жақтаушысы болды. Кеңес философы В. Юринец және фрейдистік талдаушы Зигфрид Бернфельд бұл тақырыпты талқылады. Бахтин айналымының мүшесі, кеңес тіл білімі маманы Валентин Волошинов 1925 жылы жарияланған «Әлеуметтік шеңберден тыс» атты мақаласында психоанализге марксистік сынды жолдады, осы идеяны 1927 жылғы «Фрейдизм: Марксистік сын» кітабында одан әрі дамытты. 1929 жылы Вильгельм Райхтың «Диалектикалық материализм және психоанализ» еңбегі неміс және орыс тілдерінде, «Марксизм туы астында» атты екі тілді коммунистік теория журналында жарық көрді. Бұл ойдың логикалық аяқталуы ретінде Отто Фенихельдің 1934 жылғы «Психоанализ – болашақ диалектикалық материалистік психологияның ядросы» атты мақаласын қарастыруға болады, ол Райхтің «Саяси психология және сексуалдық экономика» журналында жарияланды. Райхтің төңірегіндегі марксистік психоанализшілердің берлиндық тобының мүшесі Эрих Фромм болды, ол кейіннен Фрейд-марксистік идеяларды Макс Хоркхаймер мен Теодор В. Адорно басқарған эмигранттық Франкфурт мектебіне әкелді.
Вильгельм Рейх
Вильгельм Райх – австриялық психоаналитик, Фрейдтен кейінгі психоаналитиктердің екінші буынының мүшесі және радикалды психиатр. Ол көптеген ықпалды кітаптар мен мақалалардың авторы, ең белгілілері – «Характерді талдау» (1933), «Фашизмнің жаппай психологиясы» (1933). Оның мінез туралы жұмысы Анна Фрейдтің «Эго және қорғаныс механизмдері» (1936) еңбегінің қалыптасуына үлкен үлес қосты, ал оның «бұлшықеттік қауырсын» – дене қозғалысы арқылы жекеліктің көрінісі – дене психотерапиясы, Фриц Перлстің гештальт-терапиясы, Александр Лоуэннің биоэнергетикалық талдауы және Артур Яновтың прималды терапиясы сияқты жаңалықтарға негіз болды. Оның жазбалары зиялылардың бірнеше буынына әсер етті: 1968 жылғы Париж мен Берлиндегі студенттік көтерілістерде студенттер оның есімін қабырғаларға жазып, «Фашизмнің жаппай психологиясы» кітабының даналарын полицияға лақтырып тастады.
Франкфурт мектебі
Франкфурт мектебі, әлеуметтік зерттеулер институтынан шыққан, Маркс өзі көре алмаған әлеуметтік жағдайларды түсіндіруге қызмет ететін Маркс ойларының қай бөліктерін таңдау міндетін қолына алды. Олар Маркстің жетіспей қалған жерлерін толықтыру үшін басқа да ойлау мектептеріне жүгінді. Макс Вебер және Фрейд ерекше ықпал етті. Институттың кең ауқымды "Ауторитет және отбасы туралы зерттеулер" (ред. Макс Хоркхаймер, Париж 1936) еңбегінде Эрих Фромм әлеуметтік-психологиялық бөлімді жазды. Институттың тағы бір жаңа мүшесі Герберт Маркузе болды, ол 1950-ші жылдары АҚШ-та кеңінен танылды.
Герберт Маркуз
Эрос және өркениет – Маркузедің ең белгілі ерте туындыларының бірі. 1955 жылы жазылған бұл еңбек Маркс пен Фрейдтің диалектикалық синтезін жасауға талпыныс болып табылады, ал атауы Фрейдтің «Өркениет және оның құштарлықтары» еңбегіне сілтеме жасайды. Маркузедің Маркс пен Фрейдке негізделген, репрессиясыз қоғам туралы көзқарасы (Фрейдтің қоғамды табиғи және қажетті түрде репрессивті деп санауына қайшы келеді), 1960-шы жылдардағы контрмәдени әлеуметтік қозғалыстардың құндылықтарын болжады. Осы кітапта Маркузе биологияның әлеуметтік мағынасы туралы жазады – тарихты таптық күрес ретінде емес, біздің инстинкттеріміздің репрессиясына қарсы күрес ретінде қарастыру қажет. Ол капитализм (аталып көрсетілмесе де) «болудың түбірінен өзгеше тәжірибесіне, адам мен табиғат арасындағы түбірінен өзгеше қатынасқа және түбірінен өзгеше экзистенциалдық қарым-қатынастарға» негізделген репрессиясыз қоғамға жетуімізге кедергі келтіреді деп санайды.
Эрих Фромм
Эрих Фромм, бір кездері Франкфурт мектебінің мүшесі, 1930-жылдардың соңында топтан шығып кетті. Фроммның әлеуметтік және саяси философиясының шыңы – 1955 жылы жарық көрген «Саналы қоғам» кітабы болды, ол гуманистік, демократиялық социализмді қолдады. Фромм негізінен Маркс еңбектеріне сүйене отырып, совет марксизмінде жоқ, бірақ классикалық либералдардың жазбаларында жиі кездесетін жеке бостандық идеясын қайтадан күшейтуге тырысты. Фроммның социализмінің түрі батыс капитализмін де, кеңес коммунизмін де қабылдамады, оларды адамгершіліктен безген және бюрократиялық әлеуметтік құрылымдар деп қарады, бұл бүкіл әлемде кездесетін шеттену құбылысына әкелді.
Франц Фанон
Француздық Батыс Үндістан психиатры және философы Франц Фанон отаршылдықты сынауда психоанализ және марксизм теорияларын пайдаланды. Оның осы саладағы маңызды еңбектері: "Қара тері, ақ маскалар" (1952) және "Жердің зұлымдықтары" (1961).
Пол Рикоур
1965 жылы жарық көрген «Фрейд және философия: Түсіндіру туралы эссе» кітабында француз философы Поль Рикер оларды (Фридрих Ницшемен бірге) салыстырып, олардың ортақ әдісін «күдік герменевтикасы» деп атады.
Лаканизм
Жак Лакан – философиялық көзқарастағы француз психоаналитигі, оның тұжырымдамасы француз психиатриясы мен психологиясына кеңінен таралды. Лакан өзін Фрейд мұрасын сақтап, оған адал деп есептеді. 16-шы семинарында «Басқадан басқаға» (D'un Autre à l'autre) Лакан марксистік артық құн ұғымы мен өзінің артық қуаныш/[[Objet petit a]] ұғымы арасындағы гомологияны ұсынады және дамытады. Лакан өзі марксист болмаса да, көптеген марксистер (әсіресе маоистер) оның идеяларын пайдаланды.
Луис Альтюссер
Француз марксистік философы Луи Альтхассер идеологияның теоретигі ретінде кеңінен танымал, ал оның ең белгілі эссесі – «Идеология және идеологиялық мемлекеттік аппараттар: зерттеуге қатысты жазбалар». Эссе идеология тұжырымдамасын қалыптастырады, бұл Грамшидің гегемония теориясына да негізделген. Гегемония саяси күштермен толықтай анықталады, ал идеология Фрейдтің және Лаканның тиянаусыздық және айна фазасы туралы ұғымдарын пайдаланады және өзімізді түсінуге мүмкіндік беретін құрылымдар мен жүйелерді сипаттайды. Альтхассер үшін бұл құрылымдар – репрессия құралдары және олардан қашу мүмкін емес, идеологияның ықпалынан тыс қалуға болмайды. Эпистемологиялық үзіліс (Гастон Бачелардтан алынған термин) идеология мен ғылым немесе философия арасындағы айырмашылықты біржола қамтамасыз етпейді: бұл «үзіліс» – хронологиялық оқиға емес, процесс. Идеологияға қарсы күрес үздіксіз: «Идеологияның тарихы жоқ». Оның «Қарсылық және шамадан тыс анықталу» атты эссесі психоанализден шамадан тыс анықталу тұжырымдамасын қарызға алып, саяси жағдайлардағы көп себептіліктің күрделі моделімен «қарсылық» идеясын алмастырады (бұл идея Грамшидің гегемония тұжырымдамасына жақын).
Корнелиус Касториадис
Грек-француз философы, психоаналитик және әлеуметтік сыншы Корнелиус Касториадис Лаканның еңбектерін де дамытты.
Славой Жижек
Словениялық философ Славой Жижек Лаканиялық психоанализ және Гегель философиясымен күшті түрде өзгертілген марксизмнің бір түрін жақтайды. Жижек Альтюссердің идеология туралы түсіндірмесімен келіспейді, себебі ол субъективтіліктің маңызды рөлін ескермейді.
Постқұрылымдық
Францияның көрнекті философтары, постструктурализм, постмодернизм және/немесе деконструкциямен байланысты, оның ішінде Жан Франсуа Лиотар, Мишель Фуко және Жак Деррида, марксизм мен психоанализбен тығыз байланыста болды. Ең әйгілісі, Жиль Делез және Феликс Гуатари «Капитализм және шизофрения» атты теориялық еңбекті екі томдық түрінде жарыққа шығарды: «Anti Oedipus» (1972) және «A Thousand Plateaus» (1980).