Кіріспе

Мезоамерикан тілдерінің туысқан тобы Сапотек тілдері – Мексиканың оңтүстік-батыс орталық таулы аймағындағы сапотек халқының сөйлейтін, Ото-Мангуэ тілдер отбасының негізгі тармағын құрайтын 50-ге жуық жақын туысқан Мезоамерикан тілдерінің тобы. 2020 жылғы халық санауы жарты миллионға жуық тіл сөйлейтін адамды тіркеді, мысалы, Митлада – Didxsaj, Зоогочода – Diža'xon, Коатек сапотек тілінде – Di'zhke', Миауатек сапотек тілінде – Dí'zdéh және Санта-Катарина Киоквитаниде – Tiits Së. Бұл сөздердің бірінші бөлігі «сөз» мағынасын білдіреді (бәлкім, күрделі сөздің бөлігі ретінде сәл қысқартылған).

Классификация

Сыртқы

Сапотек және туысқан шатино тілдері бірге Ото-Мангуэ тілдер отбасының сапотек кіші тобын құрайды. Сапотек тілдері (барлық Ото-Мангуэ тілдерімен бірге) Мезоамерика тілдік аймағының бір бөлігін құрайды, бұл Мезоамерика халықтарының мыңжылдықтар бойындағы өзара әрекеттесуінен пайда болған тілдік конвергенция аймағы. Нәтижесінде, тілдер аймақтың генетикалық жағынан туыс емес тілдерінен ерекшеліктерді қабылдады.

Ішкі

Географиялық ауқым және диалектілік айырмашылықтар

Көбінесе тіл ретінде сипатталса да, сапотек тілі – өте кең, бірақ тығыз байланысты тілдер отбасы. Уақыттың тереңдігі роман тілдерімен салыстыруға болады. Сапотек тілінде сөйлейтін қауымдастықтар арасындағы диалектілік айырмашылықтар кең және күрделі. Сапотек тілінің көптеген түрлері бір-бірімен түсініспейді. Географиялық жағынан жақын қауымдастықтар арасында түсініктілікте айқын секірулер бар, сондықтан түрлері қатаң мағынада диалектілік континуумды құрамайды, бірақ түрлер топтары арасында нақты бөліністер де жоқ. Нәтижесінде, Мексика үкіметі алпыс сапотек тілін ресми түрде мойындады. Сапотек тілдері төрт негізгі географиялық бөлімге бөлінеді: Солтүстік Сапотек (Zapoteco de la Sierra Norte), Долина Сапотек, Оңтүстік Сапотек (Zapoteco de la Sierra Sur) және Истмус Сапотек. Солтүстік сапотек тілдері Оахаканың таулы аймағында, Солтүстік Сьерра-Мадре тауларында; Оңтүстік сапотек тілдері Оахаканың таулы аймағында, Оңтүстік Сьерра-Мадре тауларында; Долина Сапотек тілдері Оахака алқабында, ал Истмус Сапотек тілдері Техуантепек бұғазында сөйленеді. Алайда, Долина Сапотек және Истмус Сапотек (Орталық Сапотек ретінде) бірігіп, бұл Папабуко және Батыс Сапотек түрлерін ескермейді.

Консервативті және инновациялық ерекшеліктер

Кейбір ерекшеліктер сапотек түрлерін географиялық бөліністерді қиып өтетін тәсілдермен жіктеуге мүмкіндік береді. Солардың бірі – дисиллабикалық және моносиллабикалық түбірлер арасындағы айырмашылық. Прото-сапотек тілінде дисиллабикалық түбірлер болған; екінші буынның дауыстысы дауыстылар тізіміне кіретін кез келген дауысты болуы мүмкін. Көптеген сапотек түрлерінің жаңалықтары – екінші буынның дауыстысының жоғалуы (немесе ішінара жоғалуы). Бұл сөздің мағынасы «су» деген сөзбен түсіндіріледі. Консервативті түрлерде екінші буынның дауыстысы сақталады: мысалы, Истмус сапотек және Сьерра-де-Хуарес сапотек тілінде. Жаңа түрлерде екінші буынның дауыстысы жоғалды: мысалы, Аматлан сапотек және Митла сапотек тілінде. Дауыстының жоғалуы көбінесе палатализацияланған дауыссыз дауыстарға, ал дауыстың жоғалуы лабиализацияланған дауыссыз дауыстарға әкелді. «Ит» деген сөзді консервативті түрлерде (Истмус, Сьерра-де-Хуарес) және инновациялық түрлерде (Аматлан, Митла) салыстырып көрейік. Бұл сөзде Аматланның соңында лабиализацияланған дауыссыз дауыссыз жоқ, ал Яцачидің инновациялық түрі соңғы дауыстыны сақтайды.

Сапотек түрлерін жіктейтін тағы бір ерекшелік – альвеопалаттық фрикативтер мен ретрофлекстік фрикативтер арасындағы қарама-қайшылықтың болуы немесе болмауы. Инновациялық түрлер контрастты енгізген, ал консервативті түрлер жоқ.

Филогенетикалық жіктеу

Сапотек тілдерінің ең ықпалды жіктелуі Томас Смит Старкқа байланысты, ол сапотек тілдерінің келесі жалпы жіктелуін ұсынды.

Жалпы туыстық ағаш және Орталық сапотек тармағы

Тілдер отбасының ең көп тілін қамтитын тармағы – Орталық сапотек, оған Оахака алқабы мен Техуантепек бұғазының сапотек тілдерінің көпшілігі кіреді. Келесі суретте Смит Старк (2007) ұсынған жіктеу көрсетілген.

Солтүстік сапотек тармағы

Солтүстік тармақ төменде егжей-тегжейлі көрсетілген, тағы да Смит Старк (2007) бойынша.

Өзара түсініктілік және аймақтық жіктеу

Түсініктілік зерттеулеріне, алдыңғы жіктемелерге және сауаттылықты дамыту қажеттіліктеріне негізделген Меррил (2008) түрлерді келесідей жіктейді: бірнеше түрлер (жақшада) көбінесе кішкентай және жоғалуға жақын болғандықтан, негізгі тізімге енбеді:

Орталық Сапотек

Истмус Гуэва, Истмус сапотек (Хучитан), Лачигуири, Пэтапа, Киавикузас

Долина

Киатони–Митла, Альбаррадас, Гуэлавиа–Гуила–?Чичикапан, Сан-Антонио Окотлан?–Тилквипан–Ятзече (Загаче)–, ?Айокеско

Мазальтепек Сапотек?

Солтүстік Сьерра

Вилья-Альта Чоапан, Ринкон, Табаа, Ятее, Кахонос–Ялалаг–Зоогочо–Яцачи

Истлан

Ярени–Атепек–Истлан–Сьерра-Хуарес, Явесия,

Оңтүстік Сьерра

Миауатлан Аматлан, Коатекас-Альтас, Коатлан, Лохича, Сан-Бальтазар Лохича–, Миауатлан (Куистла), Озолотепек,

Яутепек

Сан-Агустин Миштепек, Сан-Хуан Миштепек–Сан-Хосе Лачигуири, Киеголани, Киоквитани, Сан-Педро Леапи, Ханагуа, Ханика,

Батыс Сапотек

Папабуко Тексмелукан, Заниза,

Солтеко Солтеко†, Лачиксио–Сан-Мигель Миштепек–,

Жоғалуға жақын екі түр, Асунсьон Миштепек және Сан-Бартоло Яутепек (ISO «Яутепек») айқын түрде ерекшеленеді. Санта-Катарина Альбаррадас сапотек тілі тізімде жоқ, және шамамен Альбаррадас сапотек тіліне енгізілген, бірақ түсініктілік бір жолмен жүзеге асырылады.

Басқа жіктемелер

Жеке дұғалардың формаларына негізделген Операйн (2003) тілдерді келесідей топтастырады:

Прото-сапотек

Оңтүстік Сапотек

Папабуко

(атаусыз)

Солтеко

Солтүстік Сапотек

Орталық Сапотек

Долина Сапотек

Истмус Сапотек

Прото-сапотек *tty/*ty және *ttz/*tz дамуына негізделген Операйн (2012) сапотек тілдерін келесідей топтастырады.

Прото-сапотек

Батыс

Папабуко

Коатек

Негізгі Сапотек

Оңтүстік

Орталық

Солтүстік

Фонетика және фонология

Фортис және ленис

Сапотек тілдерінде фортис әдетте кедергілерде дауыссыздыққа және қосымша ұзақтыққа, сонорларда қосымша ұзақтыққа сәйкес келеді. Ленис кедергілерде дауысталуға және ұзақтықтың аздығына сәйкес келеді. Сонымен қатар, ленис дауыссыз дауыстардың алдындағы дыбысты дауыссыз дауыстардың алдындағыдан ұзағырақ болуы мүмкін.

Ретрофлексті дауыссыз дауыстар

Сапотек түрлерінің кейбірінде альвеопалаттық фрикативтер мен ретрофлекстік фрикативтер арасында қарама-қайшылық бар. Басқа түрлерде бұл айырмашылық жойылды және тек біреуі ғана қалды.

Тон

Сапотек тілдері, Отомангуэ тілдері сияқты, тоналы болып табылады. Өкінішке орай, сапотек тілдері туралы материалдар тональды сипаттама мен талдау сапасы бойынша әртүрлі. Сапотек халқы отарлаушыларынан анықталмайтын тәсілмен байланысу үшін сыбызғыны қолданды. Көптеген Солтүстік Сапотек тілдері, мысалы, Сьерра-Хуарес (Нэллис және Нэллис 1983, Бикмор және Бродвелл 1998, Техада 2010) үш деңгейлі тон (L, M, H) және екі контурды көрсетеді. Потенциалдық аспект және бірінші жеке тұлға жоғары тонды қамтиды. Мысалы, Тексмелукан сапотек тілінде төрт контрастты тон бар: үш контурлы тон және бір деңгейлі тон, суретте көрсетілгендей. Бұл тонды «сөз ойындары» үшін жиі қолданады. Сан-Лукас Киавинидегі (Чавес Пеон 2010) сияқты Орталық Сапотек тілінің әдеттегі жүйесінде екі деңгейлі тон және контурлар бар, бірақ тон, стресс және фонотип арасында күрделі өзара әрекеттесулер бар.

Фонотип

Сапотек тілдерінің барлығында дауыстылардың контрастты фонотиптік айырмашылықтары бар. Ең кем дегені...

Морфология мен синтаксиске қатысты

Блэк, Шерил А.; Х. Эндрю Блэк; Стивен А. Марлетт (ред.) Сапотек грамматикалық жинағы. Бродвелл, Джордж А. 2001 ж. «Сан-Дионисио-Запотек тіліндегі оптималды рет пен қосымша элементтер». Питер Селлс (ред.), Оптималдылық теориясының синтаксисіндегі формальды және эмпирикалық мәселелер, 197–231 бб. Стенфорд: CSLI Publications. Бродвелл, Джордж А. 2005 ж. Сапотек тіліндегі прономиналдық клитикалардың морфологиясы. Розмари Бим де Азкона және Мэри Пастер (ред.), Калифорния және басқа да үнді тілдері туралы зерттеулер, 13-есеп: Отомангуэ және Оахака тілдері жөніндегі конференция, 15–35 бб. Берклидегі Калифорния университеті. Бродвелл, Джордж А. 2015 ж. Орталық Запотек тіліндегі прогрессивтік аспектінің тарихи дамуы. Халықаралық американдық лингвистика журналы 81:151–185. Батлер, Инес М. 1976 ж. «Яцачи Запотек тілінің рефлекстік конструкциялары». Халықаралық американдық лингвистика журналы 42: 331–37. Батлер, Инес М. 1976 ж. «Яцачи Запотек тілінің етістік жіктелуі». SIL Mexico жұмыс қағаздары 2: 74–84. Эрл, Роберт. 1968 ж. «Ринкон Запотек тілінің сөйлемдері». Халықаралық американдық лингвистика журналы 34: 269–74. Джонс, Тед Е. және Энн Д. Черч. 1985 ж. «Гелавиа Запотек тіліндегі жеке есімдіктер». S. I. L. Mexico жұмыс қағаздары 7: 1–15. Ли, Фелисия А. Баспаға дайындалып жатыр. «Сан-Лукас Квиавини Запотек тіліндегі сандық анықтауыштардың болмауы туралы». Л. Мэтьюсон (ред.), Сандық анықтау: Универсалдар мен вариациялар. Эльзевье. Ли, Фелисия А. н. д. «Запотек тіліндегі модальдық және уақыт құрылымы». Б. Брунинг (ред.), SCIL іс жүргізуі 8. Кембридж: MITWPL. Ли, Фелисия А. н. д. «Иелік есімдердегі псевдо-сандық бағалау». C. Пайе (ред.), Орталық Америка лингвистика конференциясының хаттамасы. Канзас университеті. Ли, Фелисия А. н. д. «Сан-Лукас Киавини Запотек тіліндегі фокус және үкім түрі». М. Джуг және Дж. Моксли (ред.), БЛС іс жүргізуі 23. Беркли: Беркли тілдік қоғамы. Ли, Фелисия А. н. д. «Сырлардың болжау сипаты: Запотек тілінен дәлелдер». К. Сингер, Р. Эггерт және Г. Андерсон (ред.), CLS 33 іс жүргізуі. Чикаго: Чикаго тілдік қоғамы. Ли, Фелисия А. н. д. «Сан-Лукас Киавини Запотек тіліндегі үш сұрақ белгісі». «Антропологиялық лингвистика» журналында жарияланады. Ли, Фелисия А. 1995 ж. «Аспект, теріс және Запотек тіліндегі уақыт полярлығы». Б. Агбаяни және С. В. Тан (ред.), WCCFL іс жүргізуі 15. Стенфорд: CSLI. Ли, Фелисия А. 1996 ж. «Болашаққа назар аудару және тетиктік/категориялық айырмашылық». В. Самиян (ред.), WECOL іс жүргізуі 96. Фресно: Калифорния мемлекеттік университеті, Фресно. Ли, Фелисия А. 1997 ж. «Тензистік емес тілдегі тензистікке дәлел». П. Тамаги, М. Хиротани және Н. Холл (ред.), NELS іс жүргізуі 29. ГЛСА. Ли, Фелисия А. 2000 ж. «Квиавини Запотек тіліндегі VP Remnant Movement және VSO». А. Карни және Э. Гилфойл (ред.), «Етістіктің бастапқы тілдерінің синтаксисі», Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. Ли, Фелисия А. 2000 ж. «Нұрлылық шарттарын Wh қозғалысысыз». М. Ким және У. Штраус (ред.), NELS іс жүргізуі 31. ГЛСА. Ли, Фелисия А. 2001 ж. «WH және фокус бір проекция емес». К. Мегердомиан және Л. Бар-Эль (ред.), WCCFL іс жүргізуі 20. Сомервилл: Каскадилла баспасы. Ли, Фелисия А. 2001 ж. «Анафоралық R өрнектері: Байланысты өзгергіштер ретінде байланған атаулар». М. Хиротани (ред.), NELS іс жүргізуі 32. ГЛСА. Ли, Фелисия А. 2002 ж. «Анафорикалық R өрнектері шектелген айнымалылар ретінде». БЛС 28 іс жүргізуі. Ли, Фелисия А. 2003 ж. «Анафорикалық R өрнектері шектелген айнымалылар ретінде». Синтаксис. 6, 1: 84–114. Блэкуэлл баспасы. Ли, Фелисия А. 2005 ж. «Сан-Лукас Киавини Запотек тіліндегі сөйлемнің алдыңғы бөлігі мен сөйлемнің түрленуі». Эндрю Карни, Хайди Харли, Шила Дули Коллберг (ред.), Verb First, Джон Бенджаминс Publishers, Филадельфия/Амстердам. Ли, Фелисия А. 2006 ж. Қалған қалдықтар мен VSO клаузалды архитектурасы: Сан-Лукас Киавини Запотектегі жағдайды зерттеу. Спрингер. Лиллехауген, Брук Дэниелл. 2003 ж. «Өзендегі сапотек тілдеріндегі дене мүшелерінің препозицияларының пайда болуы». Латын Америкасының жергілікті тілдері жөніндегі бірінші конференциясының құжаттары, Техас университеті, Остин. Лиллехауген, Брук Дэниелл. 2004 ж. «Далалық сапотек тілдеріндегі дене мүшелерінің препозицияларының синтаксистік және семантикалық дамуы», 69–92 бб., Американың жергілікті тілдері жөніндегі алтыншы семинардың іс қағаздары, Санта-Барбара тіл білімі жөніндегі мақалалар, 14 том, Жанни Кастильо (ред.). Мунро, Памела. 2002 ж. «Сөйлеудегі иерархиялық сын есімдер: Сан-Лукас Квиавини сапотектіктердегі үшінші тұлға сын есімдері». Оңтүстік-батыстағы тіл білімі журналы 21: 37–66. Лайман, Ларри. 1964 ж. Шоапан Запотек тілінің етістіктер синтагмесі. Тіл білімі 7: 16–41. Марлетт, Стивен А. 1993 ж. Запотек есімдік жіктелуі. Халықаралық американдық лингвистика журналы 59: 82–101. Марлетт, Стивен А. 1987 ж. Истмус Запотек тілінің буын құрылымы және аспект морфологиясы. Халықаралық американдық лингвистика журналы 53: 398–422. Марлетт, Стивен А. және Велма Б. Пиккет. 1996 ж. Истмус Запотек тіліндегі естілмейтін есімдік. Зарина Эстрада Фернандес, Макс Фигероа Эстева және Херардо Лопес Крус (ред.), III Лингвистикалық кездесу Солтүстік-Батыста, 119–150 бб. Эрмосильо, Сонора: Editorial Unison. Операйн, Натали. 2002 ж. «Позициялық етістіктер және Заниза Запотек тіліндегі байланысты есімдер», 60–70 бб. Американың жергілікті тілдері жөніндегі төртінші семинардың құжаттары, Санта-Барбара тіл білімі жөніндегі мақалалар, 11 том. Операйн, Натали. 2016 ж. Запотек тіліндегі валенттілік өзгерістері: синхрония, диахрония, типология. Амстердам: Джон Бенджаминс. Рохас, Роса Мария. Жариялануға дайындалып жатыр. «Оахака, Санта-Ана-дель-Валье Запотек тіліндегі екінші дәрежелі предикация». Мексика, INAH «Леонардо Манрике» бірінші симпозиумының құжаттарында жарияланады. Рохас, Роса Мария. 2001 ж. «Запотек тілдеріндегі мазмұн тұрғысынан сөз құрамы: өзгеріс және даму». Dimensión Antropológica, 21 том. Спек, Чарльз Х. 1994 ж. Тексмелукан Запотек етістіктері. Жазғы тіл институтының жұмыс қағаздары, Солтүстік Дакота университетінің 38 сессиясы: 125–29. Спек, Чарльз Х. 1994 ж. Тексмелукан Запотек тіліндегі позициялық етістіктердің экзистенциалды қолданылуы. Жазғы тіл институтының жұмыс қағаздары, Солтүстік Дакота университетінің 38 сессиясы: 75–86. Спек, Чарльз Х. және Велма Б. Пиккет. 1976 ж. Тексмелукан Запотек етістіктерінің кейбір қасиеттері: бару, келу және келген. Халықаралық американдық лингвистика журналы 42: 58–64.

Дискурсты талдаумен байланысты

Бентон, Джозеф П. 1987 жыл. Чичикапан сапотек тіліндегі ауызша баяндамадағы сөздердің реті және сөйлем стратегиясы. SIL Mexico жұмыс қағаздары 9: 72–84. Бентон, Джозеф П. 1997 жыл. Чичикапан сапотек тіліндегі баяндамадағы аспектінің өзгеруі. SIL Mexico жұмыс қағаздары 12: 34–46. Хопкинс, Мэри Л. 1995 жыл. "Xanaguía Zapotec тіліндегі баяндаманың биік нүктесі". SIL Mexico жұмыс қағаздары 11: 17–36. Крейкебаум, Вольфрам. 1987 жыл. Санто-Доминго Альбаррадас сапотек тіліндегі алға жылжу және оған байланысты ерекшеліктер. SIL Mexico жұмыс қағаздары 9: 33–71. Лонг, Ребекка. 1985 жыл. Zoogocho сапотек тіліндегі тақырыптық айту. SIL Mexico жұмыс қағаздары 7: 61–100. Лайман, Розмари. 1977 жыл. Choapan сапотек тіліндегі қатысушыны анықтау. Лингвистика институтының жазғы мектебінің жұмыс қағаздары, Солтүстік Дакота университеті 21: 115–31. (де) Мартинес, Валери. 1995 жыл. Quiatoni сапотек тіліндегі әңгімелердегі кім кім. SIL Mexico жұмыс қағаздары 11: 37–46. Ньюберг, Рональд. 1987 жыл. Yalálag сапотек тіліндегі қатысушыларға қолжетімділік. SIL Mexico жұмыс қағаздары 9: 12–25. Олив, Джули Нэн. 1995 жыл. Xanaguía сапотек тіліндегі баяндамадағы сөйлеу етістіктері. SIL Mexico жұмыс қағаздары 11: 47–52. Пайпер, Майкл Дж. 1995 жыл. Xanica сапотек тіліндегі ‘lëë’ функциялары және салыстырмалы сапотек тіліне қатысты кейбір ойлар. SIL Mexico жұмыс қағаздары 11: 67–78. Риггс, Дэвид Б. 1987 жыл. Аматлан сапотек тілі үшін абзац талдауы. SIL Mexico жұмыс қағаздары 9: 1–11. Сиколи, Марк А. 2010 жыл. Қатысушы рөлдерімен дауыстың өзгеруі: Мезоамерикадағы дауыстық сапалар мен сөйлеу тіркелгілері. Қоғамдағы тіл 39(4). Тиессен, Грейс. 1987 жыл. Батыс Икстлан сапотек тіліндегі ‘ha’ клитикасының функциялары. SIL Mexico жұмыс қағаздары 9: 85–100. Уорд, Майкл. 1987 жыл. Quioquitani сапотек тіліндегі назар аудару бөлшегі. SIL Mexico жұмыс қағаздары 9: 26–32.

Жалпы және әртүрлі

Бродвелл, Джордж А. 2005 жыл. Сапотек тілдері. Тіл және лингвистика энциклопедиясы, 2-ші басылым. Elsevier. Батлер, Инес М. 1985. "Зоогочо сапотек тіліндегі баяндама мәтіндегі оқиғаның маңыздылығы". SIL Mexico жұмыс қағаздары 7: 16–60. Лопес, Фелипе Х., және Памела Мунро. 1998 жыл. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларациясы Сан-Лукас Куиавини сапотек тіліне аударылды. Лопес, Фелипе Х., және Памела Мунро. 1999 жыл. "Сапотек иммиграциясы: Сан-Лукас Куиавини тәжірибесі". Aztlan. 24, 1: 129–149. Мунро, Памела. 1996 жыл. "Сапотек сөздігін жасау". Dictionaries 17: 131–55. Мунро, Памела. 2003 жыл. Өзендік сапотектер тілін сақтау: орфография мәселесі. Франция мен АҚШ-тағы Тіл және иммиграция: әлеуметтік-лингвистикалық перспективалар тақырыбындағы конференцияда таныстырылды. Техас университеті. Неллис, Джейн Г. 1947 жыл. Сиерра-сапотек тіліндегі сөздер. Халықаралық американдық лингвистика журналы 13: 231–32. Персонс, Ян А. 1997 жыл. Лачисио сапотек тілінде құрмет белгісі ретінде жоғары тон. Солтүстік Дакота университетінің Жазғы лингвистика институтының жұмыс қағаздары 41: 59–60. Робинсон, Дау Ф. 1963 жыл. Коатлан сапотек тілі бойынша далалық жазбалар. Хартфорд, CN: Хартфорд семинариясы қоры.