Кіріспе

Клитофоннан Сократқа арналған диалог, Платонға жатқызылған (wikt:Κλειτοφῶν (Κλειτοφῶν]]), сонымен қатар Клейтофон деп транслитерацияланады; Клитофо) – дәстүрлі түрде Платонға еңбегі жатқызылған, бірақ оның нақтылығы күмәнді. Бұл Платонның дәстүрлі жинағындағы ең қысқа диалог. Диалог Клитофон мен Сократ арасындағы әңгімеге арналған, онда Сократ көбінесе үнсіз қалады. Соңғы уақытқа дейін ғалымдардың көп бөлігі Клитофонның мазмұны мен мағынасына қарағанда, оның нақтылығын зерттеген. Диалогта Клитофон Сократқа Сократтың сөздерінің тек ынталандыру ғана екенін айтады; олар әділдік пен ізгілікке ұмтылыс тудырады, бірақ әділ болудың жолын немесе әділдіктің мәнін көрсетпейді. Диалог барысында Клитофон әділдікке қатысты өзгерген көзқарастарын, Сократты сахнадағы құдай ретінде қарап, әділдік пен ізгілікке жету үмітімен болған сенімдерінен күмәндікке, көңілі тоңуға және Сократқа наразылық білдіруге дейінгі өзгерістерін баяндайды. Клитофон протрептикалық, яғни ынталандыру сөздеріне деген жек көрушілігін білдіреді. Бұл Сократтың біліміндегі кемшіліктерді көрсетеді және Марк Кремердің айтуынша, Сократтың философиясы мен Клитофонның ақылсыздығы арасындағы қақтығысты бейнелейді.

Клитофонның сыртындағы клитофон

Клитофон туралы көп мәлімет белгілі емес. Платоннан басқа, оның Аристофанның «Құрбақтар» және Аристотельдің «Афиналықтардың Конституциясы» шығармаларында кездесетіні мәлім. Аристофан Клитофонды Еврипидтің шәкірті ретінде бейнелейді, ал екі еңбекте де ол афиналық саясаткер Теременмен байланысты айтылады. Дегенмен, бұл еңбектер Теременді Клитофонның серігі ретінде көрсетсе де, Боу «Құрбақтар» мен «Афина Конституциясы» тарихи Клитофонды толыққанды бейнелемейді дейді, себебі еңбектерде тек Теремен туралы айтылады және Клитофонның кейіпкері тек оның Теременмен байланысына сүйене отырып анықталмайды. Платонның «Республикасы» мен «Клитофон» шығармаларынан көрініп тұрғандай, Клитофон – б.з.д. 411–405 жылдар аралығында белсенділік танытқан Афина саясаткері, ата заңды жақтаған және Трасимахтың серігі болған. «Республикада» Клитофон Трасимахтың билік иесі үшін әділдік – дұрыс нәрсе деген пікірін қорғайды. Клитофон Трасимахтың шегінуіне қарамастан (340a 340b) бұл ұстанымынан мойын бұрмайды. Клитофон қайта айтса да, Сократтың сөздері Платонның құндылықтардың трихотомиясының үлгісіне сәйкес келмейтін, өзара байланыссыз үш насихаттан тұрады. Клитофон осы үлгіні басқа да диалогтардағы насихаттау мотивтерімен қолданады. Диалогтың басы Платонның «Кешірім сұрауында» (29d9 e3) кездесетін айыптаушы протрептикамен басталады. Слингтің айыптаушы протрептикасының мысалы: «Сіз x, y псевдо-құндылықтарына, емес p, q нақты құндылықтарына қызығасыз». Клитофонның Сократтың сөзінің алғашқы мысалы Платонның «Эутидем» шығармасындағы байлық мотивтерін көрсетеді: байлықты қалай пайдалануды білмейінше оны табудың қажеті жоқ (280b8 d7), балаларыңызға ақшадан гөрі даналықты қалдыру жақсы (282a7 8, 301e1 3), балаларды ғана емес, өзіңізді де даналыққа тәрбиелеу керек (307c3 4). Құлдық мотиві Сократтың сөздерінің екінші мысалында кездеседі, оның түрлері Платонның «Эутидем» (280e3 281e2) және «Алкибиад I» (117c6 e5), Ксенофонттың «Естеліктері» (4.2.25 29), Аристотельдің «Протрептик» (62 66) шығармаларында да кездеседі. Өзіңіздің күшіңізге келмейтін нәрсені басқаларға қалдыру керек немесе оны жалғыз қалдыру керек. «Клитофонда» протрептика мен протрептикалық мотивтерді қолданудың мақсаты – эксплицитті протрептика тиімді емес екенін және оның орнына имплицитті протрептикаға басымдық беру керектігін дәлелдеу болып табылады.

Әділет

Слингс айтқандай, әділдік «Клитофонда» екінші дәрежелі тақырып болып табылады; әділдік, ең алдымен, Клитофонның білмейтіндігін көрсету үшін қолданылады. «Клитофон» әділдіктің нәтижелерінің концентрлі анықтамаларын бейнелейді, ондағы соңғы анықтама ізделіп отырған нысанға жақындағанша және апорияға, яғни шатасуға немесе қыңырсуға жеткенше, бұрынғы анықтаманы кеңейтеді. Дегенмен, «Клитофонда» Сократ өзінің анықтамасын беруге үлкермес бұрын апория ертерек туындайды. Әділдіктің нәтижесі туралы анықтамалардың бірінші жиынтығы, кейбір айырмашылықтарымен, «Республика I»-ден алынған; «Клитофонда» «пайдалы» деген сөз жоқ, ал «тиімді» тізімнің соңында емес, басында тұрады. «Қалалардағы достық» екінші анықтамасы 4-ші ғасыр философиялық әдебиетінде жиі кездесетін ұғым, бірақ Слингс достықты әділдіктің нәтижесі ретінде қарастыруға болмайтынын айтады, себебі ол әділдікке параллель. Аристотельдің «Никомах этикасында» әділдік пен достықтың нысаны мен объектісі бірдей; сондықтан олар бір-біріне пропорционалды түрде артады (1159ab25 26, 1160a7 8). Үшінші анықтамаға келсек, Платон әділ болудің жауға зиян келтіріп, досқа пайда келтіру дегенді бірінші болып жоққа шығарды. Оның бас тартуы Сократтың әділдік – баршаға пайда әкелетін нәрсе деген басқа анықтамасымен байланысты; алайда, бұл анықтама толыққанды дамытылмаған. Нәтижесінде, бұл анықтамалар екі нәтиже беретін өнердің критерийлеріне сай келмеді.

Клитофонның білімсіздігі

Клитофон диалог бойында өзінің білімсіздігін, қасақана ма, жоқ әдейі емес, көрсетеді. Диалогты түсіну үшін оның Сократтың сөздерін, әдістемесін және өзінің білімсіздігін білмеуі аса маңызды. Мур атап көрсеткендей, Клитофон Сократтың сөздерін түсінбейді. Ол оларды қайталайды, контекстен шығарып алады және сөздерді тыңдаған адамдардың саны шын мәнінде болғаннан әлдеқайда көп екенін айтады. Сократтың протрептикалық сөздерін қолдануының себебі, әділ болуды әділ болуға құштарлықпен байланыстыруы болуы мүмкін; демек, әділдік сөз арқылы қол жеткізіледі. Клитофон болса, іс-қимылдар мен амалдар өзгеріс әкеліп, адамды әділ етуі керек деп санайды. Осы әділдікті дұрыс түсінбеуі, Клитофон Сократтың сөздерін қалай дұрыс түсінбейтінінің бір мысалы, себебі Клитофонға әділдікке қалай қол жеткізуге болатынының жауабы бұрыннан берілген. Оның сөздерін түсінбегендіктен, Клитофон Сократтың әдістерін де түсінбейді. Клитофон Сократтың протрептикалық сөздерін тиімді етуге тырысады, бірақ олардың мақсаты тек адамдарды әділдікке құштар ету және оған ұмтылуға шақыру. Клитофон Сократтың эленхус әдісін, яғни сұхбаттасушылардың жауаптарын тексеруді дұрыс түсінбейді. Ол Сократтың серіктерінен сұрақ қою арқылы эленхусты қолдануға тырысады, бірақ оның әңгімені Сократқа баяндауындағы әдісі тек оның жауаптарына баса назар аударумен және басқалардың сөздерін қайталаумен шектеледі. Осыдан Брайан Клитофонды псевдо-эленхусты пайдаланғаны үшін псевдо-диалог деп атайды. Сократпен әділдік тақырыбында сөйлескеннен кейін, Клитофон Сократтың эленхусын қабылдамаған немесе оған әділдікке қалай жетуге болатынының жауабы берілгенін түсінбегені анық. Клитофон нені ойлау керектігін естігісі келгендіктен, ол эленхус үшін лайықты сұхбаттасушы бола алмайды. Клитофонның ең үлкен кедергісі және ең маңызды мысалы – өзінің білімсіздігін білмеуі. Слингс Клитофонның мінезінің деңгейлерін сипаттағанда, оны өте қайратты, оятылғанда қорғанышқа шығатын жас жігіт деп сипаттайды; бұл оның Сократтың сөздері мен әдістерін білетінін және Сократқа шабуыл жасағанын көрсетеді. Саяси билікке жеткізіп, әділдікке қалай қол жеткізуді білуді қалайтын Клитофон, өзіне қажетті жауапты алу үшін апорияны талап етуі керек екенін түсінеді.

Тарихи және әдеби Сократ

Диалогтағы Сократтың кейіпкері диалогты түсіндіруде және Сократтың үнсіздігіне қатысты қиындықтар тудырады. Клитофон ішіндегі Сократ, міндетті түрде тарихи Сократпен бірдей деп есептелмейді. 4-ші ғасыр философиялық мәтіндеріндегі "логос Сократикос" жанрында Сократтың әдеби кейіпкері басты рөлде болды. Оқырман өзін бөліп алып, Клитофонды көркем шығарма ретінде қарастыруы керек. Сократ протрептиканың символы ретінде пайдаланылады, бұл диалогты қате түсінуге және Сократтың үнсіздігінің мәнін дұрыс анықтамауға себеп болады. Диалогтағы Сократтың кейіпкері тарихи Сократтың нақты бейнесі емес, протрептиканың құралы ретінде түсінілуі тиіс.

Сократтың үндемеуі

Диалогтың ең қызықты аспектілерінің бірі – Сократтың үнсіздігі. Клитофон оған шабуыл жасағандай көрінеді, бірақ Клитофонның сөздеріне қарсылық білдірілмейді. Оның үнсіздігі диалогқа қандай мағына береді? Хейден Аусланд оның үнсіздігінің проторептикалық жанрдың мәнді ерекшелігі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл үнсіздік диалогты аяқталмаған қалпында қалдырады, оқырманды не болғанын ойлауға және айтылғандар туралы тереңдетіп ойлануға итермелейді. Сократтың үнсіздігінің себебі Клитофонды оқытуға одан әрі мүмкіндік таппауы болуы мүмкін. Бұрын айтқандай, Клитофон өзінің кемшіліктерін білмейді және Сократтың жұмыс істеу әдістеріне хабардар емес. Сократ оған көп көмектесе алмайды. Сократ пен Клитофон арасындағы қашықтық айқын көрінеді және сөздің Клитофонға Сократтың үйретімдерін түсінуге көмектеспеуінің әлсіздігін көрсетеді. Тағы бір стильдік себеп ретінде, үнсіздік – Платонға тән ерекшелік, Сократтың қандай екенін оның қандай еместігі арқылы көрсету үшін қолданылады. Сократ Клитофонның білімсіздігінің фонында көрсетіледі және екеуінің арасындағы айырмашылықтар көзге түседі. Кремер Клитофонды Сократтың антипоэтикалық қарсы тұрушысы деп атап көрсетеді. Диалог Сократтың өзін және Клитофонды үшінші жақта атап сөйлеуімен басталады, бұл заңдық мәлімдемемен салыстыруға болады. Одан кейін Клитофонды қорғау басталады. Маңыздысы, Сократ жауап беретінін уәделеген, өйткені ол Клитофонның шағымдарын тыңдайтынын және олардан үйренуге тырысатынын айтқан. Осыған орай, Сократ адамдардың өзі және оның ілімдері туралы пікірлерінің шындығын іздеп табуда. Платондық диалогтардың мәнді ерекшелігі – Сократтың тыңдауға дайындығы. Клитофонда ол Клитофон үшін көрермен рөлінде әрекет етеді, ал Клитофон ашық сөйлейтін адам рөлін қосады. Сократ сонымен қатар біреу сөйлеген кезде дұрыс мінез-құлықтың үлгісін орнатуда, бұл Клитофонның өзі жақсы орындай алмайтын нәрсе.

Аутентиктілігі

Көптеген көне авторлар, мысалы, Диоген Лаерций, Клитофонды Платонның өзінен алынғанын айтқан. 1491 жылғы Фичино аудармалары мен 1513 жылғы Альдин баспасының Платон шығармаларында Клитофон Платонға жатпайды делінген. Бұл мәлімдемелер грек қолжазбаларына негізделген, онда Клитофонның авторы анық көрсетілмеген. 19 ғасырда ғалымдар Клитофонды теңсіз деп санап, оны Платонның шығармаларының критерийлеріне сай емес деп таныды. Оның шынайылығын қорғауға тырысқандар болды, бірақ олардың арасында бұл еңбек фрагментті, толыққанды және тәуелсіз, әлде Республикамен байланысты ма деген мәселеде пікір келіспеушіліктер сақталып қалды.

Жалған

Клитофонның қабылданбауы тақырыптық және филологиялық себептерге байланысты. Хайдель және басқалар Клитофонда қолданылған лексика Платон пайдаланбаған деді; алайда, Бруннеке, Кестер және Грубе бұл аргументті жоққа шығарды. Платонның тіл қолданысы тым алуан түрлі, ал стильді түсіндірулердің субъективтілігі Клитофонды нақты емес деп санау үшін тілді негіз ретінде пайдалануға мүмкіндік бермейді. Тағы бір аргумент антисократтық көңіл-күйге негізделген. Сократтың өзінің шәкірттері мен ізбастарынан неге сынға ілігетінін түсіну қиын. Шлейермахер Клитофонды жалған деп сипаттауға бастағандардың бірі болды; ол оның Платон корпусына енгенін мойындаса да, Сократтық емес сезімталдықпен келісе алмады. Егер Клитофон жалған болса, онда бұл диалогті кім жазған? Слингс бастапқыда жазу стилі Платонның жазуына ұқсас болғандықтан, оны Платонның шәкірті жазған болуы керек деп атап өткен. Шлейермахер бұл диалогты Сократқа қарсы шабуыл ретінде жазған риторика мектебінің бірі жазған деп санайды.

Платонның шынайы шығармасы

Иксэм 1513 жылғы Альдин басылымдарындағы Клитофонның орналасуын бірінші болып сұраққа салды. Бұған дейін айтылғандай, Клитофонды келтірген және оның түпнұсқалығына күмән келтірмеген ежелгі авторлар да бар. Грот бұл шығарманы Платонға жатқызу, басқа біреуге жатқызудан гөрі қауіпсіз деп сарптады.

Платонның Антистенге шабуыл жасауы

Брунэке, Кестер және Суйльхе бұл диалогты Антистенге жасалған шабуыл деп есептейді. Диоген Лаерций өзінің "Ең батыл философтардың өмірі мен пікірлері" атты еңбегінде Антистеннің үш кітаптан тұратын протрептикалық шығармалардың авторы екенін айтқандықтан, Клитофон Антистенді сынауға бағытталған болуы мүмкін. Клитофонның авторы Антистеннің протрептикалық шығармаларының бірін пайдаланып, оның мазмұнын түйіндейді. Клитофон шығармасының барлық бөлімінде Платон протрептикалық сөздерді жоққа шығарады. Бұл Платонның неге антисократтық көрінетініне оңай түсіндірме болуы мүмкін; ол Антистенді Сократ арқылы тікелей айыптауды көздейді.

Платонның үзіндісі немесе жобасы

Көптеген адамдар Клитофонды Платонның үзіндісі немесе жазба жобасы деп санайды. Грубе Клитофонды Платонның бұрынғы әдістеріне наразылығын көрсететін жазба жобасы деп есептейді, бұл Платонның еңбектерінің орта шағындағы тонға ұқсас, бірақ түзетілмегендігіне байланысты тоқтап қалған. Бьюри, егер оны Платон жазған болса, Клитофон Республиканың үзінді алғы сөзі болар деген пікірде болды, бұл пікірді Шори мен Гроут та қолдайды. Дегенмен, Слингс ешбір көне автор Клитофонның толық еместігі немесе аяқталмағандығын көрсеткенін атап өтеді. "Параллель өмірлер" еңбегінде Плутарх, Клитофонды жақсы білгендігін айта келе, Платонның өмірі жұмысын аяқтамай тұрып аяқталғанын (32.2) көрсетеді, атап айтқанда Критиас, ал емес Клитофон; бұл көне авторлардың пікірінше Клитофонның аяқталғанын көрсетеді.

Платонның Республикаға қатысты аяқталған шығармасы

Бұрын талқыланғандай, Грубе Клитофонды аяқталған туынды емес, «Республикамен» байланысты жұмыс деп есептеді. Тиберийдің астрологы Трасил Мендес Клитофонды Платонның туындыларының құрамына, оның ішінде «Республика», «Тимей» және «Критиас» кітаптарымен бірге қосты. Грубе оны «Республиканың» бірінші бөліміне жасалған сын ретінде қарастырды, ал «Республиканың» қалған бөлігі Клитофонға жауап болды. «Республикада» Клитофон мен Сократ арасындағы келіспеушіліктерге ешқандай түсіндірме берілмегендіктен, Орвин Клитофон Сократ пен Клитофон арасындағы жоғалған пікір қақтығысы болуы мүмкін екенін атап көрсетті. Клитофон «Республикадан» кейін жазылған болуы да мүмкін, және Клитофон тек «Республикадан» берілген анықтамаларды пайдаланған. Бірақ ол қашан жазылғанына қарамастан, оны «Республикаға» кіріспе ретінде қарастырып, оның толықтырылуын осы кітап арқылы ғана түсінуге болады.

Платонның өз бетінше аяқтаған еңбегі

Әділдік туралы пікірсайыстар тұрғысынан Республикамен анық тақырыптық байланыстары болғанымен, Клитофон философиялық әдістерге қатысты мүлдем басқаша тақырыптарды қамтиды, осы себепті ол дербес туынды ретінде қарастырылады. Жоғарыда Клитофонды басқа диалогтармен байланысы жоқ заңдық зерттеу ретінде қарастыру туралы айтылған болатын. Ал, Слингс Клитофонды Мюллердің өлшемшарты бойынша қысқа диалог деп атайды. Осы көзқарас бойынша Клитофон протрепсисті сынау үшін пайдаланылады, себебі Сократтың ізбасарлары әділдікті толық түсінудің орнына оның ұрандары мен мотивтерін ғана меңгерген. Клитофон – протрептикалық диалогтарды қалай оқымау керектігі және оларға сенудің қауіптері туралы ескерту де. Клитофон өзіндік ойлауды қаламай, Сократтың не ойлау керектігін айтуын күткен. Протрептикалық сөзге балама ретінде Слингс Клитофонның эленхус арқылы апорияға жетіп, ізгілік пен әділдікке қол жеткізуді жақтағанын ұсынады.