Кіріспе

Оңтүстік Африканың мета этносы – сото-цвана, сото немесе басото деп те аталады, бірақ бұл термин қазір Оңтүстік сото халықтарымен тығыз байланысты. Олар сото-цвана тілдерінде сөйлейтін ірі және әртүрлі топ. Бұл топ көбінесе Ботсвана, Лесото, Оңтүстік Африка және Замбияның батыс бөлігінде кездеседі. Намибия мен Зимбабведе де шағын топтар табылады. Сото-цвана халқы 2-ші мыңжылдық ішінде қазіргі күйіне жеткен, бірақ оларды Оңтүстік Африканың басқа банту тілдес халықтарынан ерекшелейтін бірқатар тілдік және мәдени ерекшеліктерін сақтап қалды. Мұндай ерекшеліктерге тотемизм/дибоко, ер адамдардың аналық тарапынан туған әпкесінің/інісінің қыздарына үйленуге алдын ала құқығы, және сыртында ағаш тіреулермен бекітілген конустық сабаннан жасалған шатыры бар дөңгелек үйлерден тұратын сәулет стилі жатады. Басқа да маңызды ерекшеліктері – теріден тігілген киімдерді таңдауы, тығыз орналасқан елді мекендерді ұнатуы, сондай-ақ тастан ірі құрылыстар салу дәстүрі. Көбінесе бесінші топ Шығыс сото деп аталады және Пулана, Кголокве, Пай және басқаларынан құралады. Сото-цвананың құрамында 20%-дан астам хоесандық тегі бар деген пікір бар.

Этноним

Сото-цвана этносы өз атын Оңтүстік Африкадағы әртүрлі сото және цвана руларына жататын халықтан алады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл топтың барлық мүшелері сото деп аталған; қазір бұл атау негізінен Лесото мен Оңтүстік Африканың Еркін Мемлекет провинциясында тұратын Оңтүстік сото тілінде сөйлейтіндерге ғана қолданылады, ал Солтүстік сото – Оңтүстік Африканың солтүстік-шығысында, көбінесе Лимпопо аймағында тұратын сото тілінде сөйлейтіндерге арналған.

Суазилік шығу тегі

Басото термині 1400 жылдары суазилердің педилерді атау үшін қолданған қарапайым сөз болуы мүмкін. Суазилер педилерді "Абашунту" деп атаған, себебі олар жануар терісінен жасалған, түйінделген шалбар киетін, олар арқа жағын жабатын. "Абашунту" сөзі "уку шунта" етістігінен туындаған, ол "түйін жасау" дегенді білдіреді. Бұл терминнің бастапқыда қарапайым болғанына қарамастан, педилер оны мақтанышпен қабылдады. Олар оны өз тәуелсіздігінің және суази үстемдігінен құтылудың белгісі деп қарастырды. Басқа сото тілдес топтар да осылай шалбар кигендіктен, бұл терминді қабылдады, соңында ол барлық сото халқына қатысты қолданылатын атауға айналды.

Терінің түсі

Басото атауы "суто" сөзінен, "қоңыр" деген сөзден шыққан деп есептеледі, ол қараңғы / қоңыр түсті теріні білдіреді. "Ба-суто" тікелей аудармада "Олар қоңыр" деген мағынаны береді. Бұл сөз сото-тсвана ұлтының сөздік қорында әрдайым болған. Аймақтық қақтығыстар салдарынан бұл сөз нақты бір халыққа қатысты қолданыла бастады: түрлі банту рулары өз ата-бабаларынан бөлініп, жетекшілерінің есімін өздерінің танылған аты ретінде алды, бірақ табиғатында әр Бату/Банту халқы – Мосото болып табылады. Басото термині қазір сото халқының мақтаныш пен бірлігінің символы ретінде қолданылады. Ол олардың ортақ тарихы мен мәдениетін, сондай-ақ қанаушылыққа қарсы күресудегі нығайып келе жатқан бейінбеттерін еске салады.

Цвана этнонимдері

Батсвана этнонимі сото-цвана тіліндегі "тсва" сөзінен шыққан анатоним деп саналады, ол "шығу" дегенді білдіреді. Бұл атау бастапқыда "Ба ба тсванг" деген сөзден туындаған, кейін "Сепаратистер" немесе "бірге тұра алмайтын халық" деген мағынаны білдіретін Батсвана сөзіне қысқартылған. Сото-цвана руларының ерекше қасиеттерінің бірі – олардың үнемі бөлініп, жаңа топтар құруға бейімділігі.

Ерте тарих

Сото-цвана – Ботсвана мен Оңтүстік Африкаға шамамен 200-500 жылдары келген мәдени және этникалық топ, соңғы Банту көші-қоны кезінде олар Ұлы көлдер аймағынан оңтүстікке қарай, басқа оңтүстік Банту топтарынан бөлек қозғалыста қозғалған топтан тараған, қазіргі Зимбабве аумағының батыс бөлігі арқылы өткен. 15 ғасырға қарай сото-цвана халқы Трансваальдің оңтүстік жоталарында тарала бастады. Келесі бірнеше ғасырларда сото-цвана халқы таралып, жаңа басшылықтар құрды. Жағалау аймақтарында негізінен қоныстанған нгуни тайпаларынан айырмашылығы, сото-цвана халқы Оңтүстік Африканың жоталы жерлерінде, атап айтқанда, Жота (Highveld) деп аталатын аймақта мекен етті. Бұл аймақ шығыс және оңтүстік жағалаудың жазықтары мен батыстағы Калахари шөлі арасында орналасқан. Сото-цвана халқы негізінен жоталы жерлерде және далаларда қоныстанған, нәтижесінде халық тығыздығы нгуни тайпаларына қарағанда салыстырмалы түрде төмен болды. Олар ауыл шаруашылығына көп тәуелді болмады, оның орнына егіншілік, мал шаруашылығы және аң аулаудың аралас экономикасын жүзеге асырды.

Дифакан

19 ғасыр сото-цвана аймақтары үшін нгуни халқының Мфекане деп аталатын кеңеюі салдарынан маңызды өзгерістер кезеңі болды. Бұл кеңею жергілікті топтарды біріктіріп, аймақтағы алғашқы мемлекеттердің құрылуына әкелді. Осы пайда болған мемлекеттердің ішінде Басото, Бапеди және Цвана ерекше көзге түсті. Басото халқының Кололо тайпасына жататын бір тобы солтүстікке қарай кең көшіп, қазіргі Замбияда өз мемлекетін құрды. Олар билік құрған кезеңде Замбияда жаулап алушылардың лози тілі басымдыққа ие болды.

Қазіргі тарих

XIX ғасыр бойы және XX ғасырдың ортасына дейін әртүрлі африкалық топтар Сото-Цвана аймақтарына біртіндеп көшіп келіп, елді мекендер мен мемлекеттер құрды. Олардың ішінде Трансваль және Оранж еркін мемлекеті ерекше көзге түсті. Кейіннен Британ империясы осы аймақтарға құқық талап етіп, жергілікті халықтармен қақтығыстарға себеп болды. Нәтижесінде, британдықтар жергілікті африкалық топтарды жеңіп, олар бақылаған аймақтар түрлі территорияларға бөлінді. Оңтүстік Африка, Бечуаналэнд (қазіргі Ботсвана), Баротсленд (қазіргі Замбия) және Басутоленд (қазіргі Лесото) ерекше геосаяси бірліктер ретінде қалыптасты. Бұл күрделі тарихи процесс Сото-Цвана аймақтарының мәдени және саяси ландшафтын қалыптастырып, түрлі мемлекеттердің құрылуына және әртүрлі этникалық топтардың өзара әрекеттесуіне үлкен үлес қосты.

Тотемизм

Сото-цвана қоғамында әрбір мүшенің тотемі болады, ол көбінесе жануар болып келеді. Тотемдер әкеден мұраға өтеді және ағылшын тіліндегі тег сияқты беріледі. Дәстүрлі түрде тотемдік жануарға құрмет көрсетіліп, одан аулақ жүрілген; әсіресе, өз тотеміңізді жемеу маңызды болған. Қазіргі сото-цвана қоғамында бұл ереже бұрынғыдай қатаң сақталмайды. Әр морафе немесе сечабаның өз тотемі болған. Руға ат қойғанда, негізін қалаушының атын немесе олар құрметтейтін жануардың атын қолдануға болады. Мысалы, Бахурутше – негізін қалаушы Мохурутшеден кейін аталған; сондай-ақ, оларды құрметтейтін швен (бабион) атымен Батшвенг деп те атай беруге болады; ұқсас түрде, Батлхако – негізін қалаушыдан кейін, немесе Батлунг – тотемнен кейін аталған. Кейбір руларда негізін қалаушының аты мен тотемі бірдей, мысалы, Бакуэна мен Батаунг, олардың негізін қалаушылары тиісінше Квена (крокодил) және Тау (арыстан) деп аталған.

Кланның құрылымы

Сото-цвана кландарын талқылау кезінде ерекше назар қойылатын маңызды айырмашылық – әртүрлі кландар мен олардың төменгі буындағы әртүрлі тармақтарын ажырату. Бұл крокодил сияқты бір тотемді бөлісетін, бірақ Бапо, Баквена, Бангвакеце және Фокенгтің Бафокенгі сияқты ерекше кландарды ажыратуды білдіреді. Тармақтарды ажырату мысалы ретінде Бақатла кланы келтіріледі, олар кімнің кланға басшылық етуі керек деген мәселе бойынша Бақатла ба Кгафела және Бақатла ба га Ммакау болып екіге бөлінді. Бір топ әдеттегі еркек басшылар дәстүріне қарсы шығып, Ммакауды өздерінің қосы ретінде мойындады. Ал Кгафеланы қолдағандар бөлініп кетті. Бақатладан таралған тағы бір тармақтар – Бақатла ба Мманаана, Бақатла ба Ммакау және Бақатла ба Моша, олардың барлығында тотем ретінде кхабо бар. Бақатла ба Ммакау кейін Бапеди, Бахолокое, Батлоква, Бапути және Басиа кландарының пайда болуына себеп болды. Егер Басиа мен Бапути сияқты тармақтар арасында дау туындаса, онда оны шешу міндеті Ммакау басшысына жүктеледі, өйткені ол олардың үлкені болып саналады.

Кланның ағалығы

Сана мен үлкендік мәселесі сото-цвана халқы үшін өте маңызды. Ол көп нәрсені анықтайды, отбасылық қарым-қатынастардан бастап, ауылдық мәселелерге дейін, рулар арасындағы және түрлі тайпалық топтар арасындағы қарым-қатынастарға дейін. Отбасы ішінде сананың мәселесі ұлдың қашан құда түсу рәсімінен өтетінін немесе мүлікті қашан алатынын анықтайды. Егер ер адам көп әйелге үйленген болса, онда үлкен әйел мен кіші әйел арасында айырма жасалады. Сото-цвана халқы үлкен ауылдарда өмір сүргендіктен, үлкендік пен сана да маңызды рөл атқарды. Басшының үйі ауылдың ортасында орналасқан, содан кейін басқа азаматтар сана деңгейіне сәйкес топтастырылады, ал ең кіші мүшелер ауыл орталығынан ең алыс тұрады. Мохурутше мен Квенаның ізбасарлары арасындағы жарылыстан бері сото-цвана халқын рулар аралық және ру ішіндегі қарым-қатынастар мазалап келеді. Хурутше руының ең үлкен ру екені жалпыға мәлім, бірақ басқа рулар, әсіресе Бафокенг, Баролонг және Бакгатла бұл пікірге қарсы шықты. Баролонг пен Бакгатланың талаптары көбінесе қабылданбады; мысалы, Бакгатланың кейбір тармақтары, мысалы, Бакгатла ба ГаМмакау, Бахурутшелерді үлкен деп мойындайды, ал БаКагатла ба га Кгафела мойындамайды. Баролонгтың бір тармағы болып табылатын Батлхапингтер Бахурутшелерді Баролонгтан үлкен деп санайды, ал Баролонгтар олай ойламайды. Бафокенгтер өздерінің негізгі сото-цвана халқынан бөлінулері Мохурутше мен Квена арасындағы жарылыстан бұрын болғанын және сондықтан олар Бахурутшелермен тең, тіпті олардан үлкен деп санайды. Бұл үлкендік пен сана дауларының себебі артықшылықтар мен тәуелсіздікке ұмтылыс болды. Үлкен басшы (kgosi) кіші басшыдан салық талап ете алатын, сондай-ақ кіші басшыны немесе оның руының мүшесін тыңдау үшін kgotla-ға шақыра алатын. Егер екі кіші басшы арасында дау туындаса, оларды шешу үшін ең үлкен және жақын басшы шақырылатын. Тағы бір маңызды фактор – үлкен басшыны немесе оның руының мүшесін кіші басшы немесе ру мүшесі kgotla-ға шақыра алмайтын. Бұл мәселедегі тағы бір фактор – сана мен үлкендік туған кезде анықталады және оны өзгертуге болмайды; яғни, кіші дәрежеде туған басшы басқа басшыларға қатысты өзінің орнын өзгерте алмайды. Бұл, негізінен, рулардың қосымша тармақтарға бөлінуін және жаулап алу мен соғыс арқылы руларды кеңейтуді болдырмау үшін жасалды.