Томас Де Квинси: Өмір және шығармалары

Кіріспе

Ағылшын эссеші, аудармашы және саяси экономист (1785–1859), Technotronic жазушысы және продюсері Томас Пенсон Де Квинси (/d//ə// /'/k//w//ɪ//n//s//i///; Thomas Penson Quincey; 15 тамыз 1785 – 8 желтоқсан 1859) – ағылшын жазушысы, эссеші және әдеби сыншысы, ең белгілі "Ағылшын опиум жеушісінің құпиясы" (1821) еңбегімен танымал. Көптеген ғалымдар осы туындыны жариялау арқылы Де Квинси Батыста нашақорлық әдебиеті дәстүрін қалыптастырды деген пікірде.

Бала және оқушы

Томас Пенсон Квинси Манчестер, Ланкашир, Кросс-стрит, 86 мекенжайында дүниеге келді. Әкесі әдебиетке қызығушылық танытқан, табысты саудагер болған. Томас туылғаннан кейін көп ұзамай отбасы Фермаға, содан кейін Манчестердің жанындағы Медлоктағы Чорлтондағы үлкен ауылдық үйге көшіп келді. 1796 жылы, әкесі Томас Квинси қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен соң, анасы – бұрынғы Элизабет Пенсон – Де Квинси есімін қабылдады. Сол жылы анасы Бат қаласына көшіп, оны Король Эдуард мектебіне орналастырды. Ол әлсіз және дені нашар бала еді. Жастық шағын жалғыздықпен өткізді, ал үлкен ағасы Уильям үйге келгенде, тыныш ортаны бұзып, жағдайды қиындатты. Де Квинсидің анасы күшті мінезді және зиялы әйел болған, бірақ балаларында сүйіспеншілікке қарағанда құрмет пен қорқыныш сезімін тудырған сияқты. Ол оларды қатаң тәрбиеледі, үш жылдан кейін Де Квинсиді мектептен алып, «басы көтеріліп» кетеді деп қорқып, Уилтширдегі Уингфилдтегі нашар мектепке жіберді. Осы кезде, 1799 жылы, Де Квинси алғаш рет Уильям Вордсворт пен Кольридждің «Лирикалық балладаларын» оқыды. Ол Манчестер грамматикалық мектебіне жіберілді, үш жылдан кейін Оксфордтың Брассенос колледжіне стипендия алу үшін, бірақ 19 айдан кейін қашып кетті. Оның алғашқы жоспары Вордсвортқа жету болды, оның 1798 жылғы «Лирикалық балладалары» күйзеліс кезінде оны жұбатқан және ақынға деген терең құрметті оятқан еді. Бірақ Де Квинси тым ұялды, сондықтан анасы тұратын Честерге, апасын көру үмітімен жол тартты. Оны отбасының үлкендері ұстап алды, бірақ полковник Пенсонның араласуы арқасында Уэльс арқылы жалғыз саяхаттау жобасын жүзеге асыру үшін аптасына гинея (1801 жылы 1,05 фунт стерлинг, қазіргі шақта <есептелген сомаға> тең) алуға уәде алды. 1802 жылдың шілдесінен қарашасына дейін Де Квинси жолшыбай өмір сүрді. Тезірек отбасына қайда екенін хабарламағандықтан, ақшасы бітіп, өмірін асырау қиын болды. Дегенмен, қудалаудан қорқып, ақша қарыздап, Лондонға барып, одан да көп ақша алуға тырысты. Сәттілік болмағандықтан, отбасына қайтудың орнына аштықтан өлуге дайын болды. Достарының кездейсоқ кездесуі арқасында үйге қайтарылып, ақыры Оксфордтың Вурчестер колледжіне кішігірім стипендиямен оқуға жіберілді. Мұнда оны «ешкіммен араласпайтын, ерекше адам» деп есептеді. 1804 жылы Оксфордта оқып жүргенде ол опиумды кейде қолдана бастады. Лондонда Чарльз Лэмбпен танысып, содан кейін Кольридж мен Вордсвортпен жақындасты. Вордсвортпен танысуы 1809 жылы Лейк-Дистрикттегі Грасмирге қоныстануына әкелді. Ол он жыл бойы Вордсворт тұрған, қазір танымал туристік орынға айналған Dove Cottage үйінде, ал тағы бес жыл Foxghyll Country House, Ambleside үйінде өмір сүрді. Де Квинси 1816 жылы үйленді, көп ұзамай ақшасы бітіп, әдебиетпен кәсіби түрде айналыса бастады. Әйелі Маргарет 1837 жылы қайтыс болғанға дейін сегіз бала туды. Ұлдарының бірі Пол Фредерик де Квинси (1828–1894) Жаңа Зеландияға эмиграциялады.

Thomas Penson Quincey was born at 86 Cross Street, Manchester, Lancashire. His father was a successful merchant with an interest in literature. Soon after Thomas's birth, the family moved to The Farm and then later to Greenheys, a larger country house in Chorlton on Medlock near Manchester. In 1796, three years after the death of his father, Thomas Quincey, his mother – the erstwhile Elizabeth Penson – took the name De Quincey. That same year, his mother moved to Bath and enrolled him at King Edward's School. He was a weak and sickly child. His youth was spent in solitude, and when his elder brother, William, came home, he wrought havoc in the quiet surroundings. De Quincey's mother was a woman of strong character and intelligence but seems to have inspired more awe than affection in her children. She brought them up strictly, taking De Quincey out of school after three years because she was afraid he would become big headed, and sending him to an inferior school at Wingfield, Wiltshire. Around this time, in 1799, De Quincey first read Lyrical Ballads by William Wordsworth and Coleridge. He was sent to Manchester Grammar School, in order that after three years' stay he might obtain a scholarship to Brasenose College, Oxford, but he took flight after 19 months. His first plan had been to reach Wordsworth, whose Lyrical Ballads (1798) had consoled him in fits of depression and had awakened in him a deep reverence for the poet. But for that De Quincey was too timid, so he made his way to Chester, where his mother dwelt, in the hope of seeing a sister; he was caught by the older members of the family, but through the efforts of his uncle, Colonel Penson, he received the promise of a guinea (1.05 in 1801 is equivalent to about <calculated amount> in recent years) a week to carry out his later project of a solitary tramp through Wales. From July to November 1802, De Quincey lived as a wayfarer. He soon lost his guinea by ceasing to keep his family informed of his whereabouts and had difficulty sustaining himself. Still, apparently fearing pursuit, he borrowed some money and travelled to London, where he tried to borrow more. Having failed, he lived close to starvation rather than return to his family. Discovered by chance by his friends, De Quincey was brought home and finally allowed to go to Worcester College, Oxford, on a reduced income. Here, we are told, "he came to be looked upon as a strange being who associated with no one." In 1804, while at Oxford, he began the occasional use of opium. He became an acquaintance of Coleridge and Wordsworth, having already sought out Charles Lamb in London. His acquaintance with Wordsworth led to his settling in 1809 at Grasmere in the Lake District. He lived for ten years in Dove Cottage, which Wordsworth had occupied and which is now a popular tourist attraction, and for another five years at Foxghyll Country House, Ambleside. De Quincey was married in 1816, and soon after, having no money left, he took up literary work in earnest. His wife, Margaret, bore him eight children before her death in 1837. One of his sons, Paul Frederick de Quincey (1828–1894), emigrated to New Zealand.

Журналист

1818 жылғы шілдеде де Квинси Кендал қаласында шығарылатын «Вестморленд Газеті» газетінің редакторы болды, бұл лагерьтік газеттің алғашқы редакторы қызметтен босатылғаннан кейін болды. Алайда, ол тапсырылған мерзімдерді сақтауда сенімсіз болды, ал 1819 жылғы маусымда газет иелері «Редактор мен баспагер арасындағы тұрақты байланыс жоқтығына» наразылық білдірді, содан кейін ол 1819 жылғы қарашада қызметтен кетті. Оның саяси көзқарастары оңшыл бағытта болды. Ол «аристократиялық жеңілдіктердің жақтаушысы» және «якобиндікті ең жоғары жек көру сезімі ретінде сақтаған» еді. Сонымен қатар, ол Питерлудегі қырғынды және Сепой көтерілісін, католиктердің эмансипациясын және қарапайым халықтың құқықтарын реакциялық тұрғысынан қарастырды. Де Квинси британ империализмін де қолдады, оның құны қандай болмасын, оны табиғи түрде әділ деп санады. Опиумға тәуелділігі мен күресінен туындаған жеке тұлға мен бостандыққа идеологиялық берілгендігіне және құлдыққа қарсылығына қарамастан, 1827 және 1828 жылдары «Эдинбург Пост» газетінде жариялаған мақалаларында ол құлдыққа қарсы күресшілерді «жеке пайда табу схемаларын» жүзеге асыруда айыптады және аболиция Британ империясының негізін шайқап, отаршылдыққа қарсы Гаити революциясы сияқты көтерілістерге әкелуі мүмкін деп қорқыныш білдірді. Оның орнына, құл иелері бастаған кезеңдік реформа жасауды ұсынды. Де Квинси сол кезде бірнеше жаңа әдеби таныс алды. Томас Худ кішірейген авторын «неміс әдебиетінің мұхитында, дауылда, еденді, үстелдерді және орындықтарды су басуда – кітаптардың толқындары» деп сипаттады. Де Квинси әңгімелесу өнерімен танымал болды; Ричард Вудхаус «оның білімінің тереңдігі мен шынайылығы, мен оны солай атауға болады» деп жазды. Оның сөздері «табыс көзінің кенішін зерттеу сияқты» көрінді.

Осы уақыттан бастап Де Квинси әртүрлі журналдарға үнемі материалдар жазып өмір сүрді. Бірақ ол Лондон мен Көмдерді Эдинбург, оның жанындағы Полтон ауылы және Глазгомен алмастырды, және өмірінің соңына дейін Шотландияда тұрды. 1830 жылдары ол Эдинбургтегі Морей иелігінің шетіндегі, Форрес көшесі, 1 мекенжайындағы үлкен қалалық үйінде тұрғандығы тіркелді. «Блэквудтың Эдинбург журналы» және оның бәсекелесі «Тейт журналы» көптеген материалдарды қабылдады. «Suspiria de Profundis» (1845) «Blackwood's» журналында, ал «The English Mail Coach» (1849) жарияланды. «Жанна д'Арк» (1847) «Тейт» журналында жарық көрді. 1835 және 1849 жылдар аралығында «Тейт» Вордсворт, Колридж, Роберт Саути және Көмдер поэзиясының басқа да өкілдері туралы Де Квинсидің естеліктерін жариялады, бұл сериялар оның ең маңызды туындыларының бірі болып табылады.

Қаржылық қысым

Опиумға тәуелділігімен қатар, қарыздар Де Квинсидің ересек өміріндегі басты шектеулердің бірі болды. Де Квинси 21 жасында әкесінен қалған мұрасын алды, ол 2000 фунт стерлингті (1806 жылғы 2000 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) құрады. Ол ақшасына ақылсыздықпен жомарт болды, қайтарылмаған немесе қайтарылмауы мүмкін қарыздар берді, соның ішінде 1807 жылы Колриджге 300 фунт стерлинг қарыз берді. Оксфордты дипломсыз тастағаннан кейін заң оқуға тырысты, бірақ нәтижесіз және үзіліс-үзіліс болды; ол тұрақты табысы болмады және кітаптарға көп ақша жұмсады (өмірі бойы кітаптарды жинады). 1820 жылдары ол үнемі қаржылық қиындықтарға тап болды. Өмірінің соңғы жылдары Де Квинси қамаудан қорғану үшін Эдинбургтағы Холирудтың борышкерлерге арналған панасына бірнеше рет жүгінуге мәжбүр болды. (Ол кезде Холируд паркі борышкерлердің панасы болып саналды; адамдар сол аумақта қарыз үшін тұтқындала алмады. Пана тапқан борышкерлер тек жексенбі күндері шыға алатын, себебі сол күні қарыз үшін тұтқындауға рұқсат берілмейтін.) Де Квинсидің ақша мәселелері одан әрі уақыт өте келе де жалғасты; ол панада алған қарыздары үшін де қиындықтарға тап болды. Оның қаржылық жағдайы тек өмірінің кейінгі кезеңінде жақсарды. 1846 жылы анасының қайтысы оған жылына 200 фунт стерлинг кіріс әкелді. Оның қыздары жетілген кезде, олар оның қаржысын өзінен де жақсы басқарды.

Медициналық мәселелер

Де Квинси беттегі невроздық аурудан, "тригеминальды невральгиядан" – "бетте тесіп ауыртатын, қатты қылауға дейін жететін ауру, кейде ол адамды өзін-өзі өлтіруге итермелейді" – зардап шекті. Ол алғаш рет 1804 жылы невральгиясын басу үшін опиум қолданғанын айтады. Осылайша, көптеген тәуелділер сияқты, оның опиумға құмарлығы нақты физикалық сырқаттарды емдеудің, сондай-ақ психологиялық себептердің нәтижесі болуы мүмкін. Де Квинсидің өзінің мәлімдемесіне сәйкес, ол 1804 жылы алғаш рет опиумды невральгияны жеңілдету үшін қолданды; ол оны ләззат үшін де пайдаланды, бірақ 1812 жылға дейін аптасына бір реттен аспады. 1813 жылы Вордсворттың кішкентай қызы Кэтриннің қазасына байланысты қайғы мен ауруға байланысты ол күнделікті қолдануға көшті. 1813–1819 жылдары оның күнделікті дозасы өте жоғары болды, нәтижесінде оның "Өзімнің мойындауларым" кітабының соңғы бөлімдерінде сипатталған азаптарға ұшырады. Өмірінің соңына дейін оның опиумды пайдалануы ауытқып отырды; ол 1843 жылы "өлшеусіз мөлшерде" қолданды, бірақ 1848 жылдың соңында 61 күн бойы мүлдем қолданбады. Опиумның әдеби шығармашылыққа тигізетін әсері туралы көптеген теориялар бар, және ерекше айта келерлік жайт, оның аз қолданған кезеңдері әдеби тұрғыдан сәтті болмады. 1842 жылдан 1859 жылға дейін ол Лассвайдтен оңтүстікке қарай Мидфилд Хаусқа жақын коттеджде көп уақыт өткізіп, жазғандарын ауылдың тыныштығында жинады.

Өлім

Ол Эдинбургтің оңтүстігіндегі Лотиан көшесіндегі бөлмелерінде қайтыс болды және Принц көшесінің батыс жағындағы Сент-Кутберт шіркеуінің қорымында жерленді. Шіркеу қорымының оңтүстік-батыс бөлігіндегі, батысқа қараған қабырғадағы тасы оның еңбектері туралы ештеңе айтпайды. Оның Лотиан көшесіндегі үйі 1970 жылдары Бристо алаңының абаттандырылуы және студенттік орталықтың ішкі екі қатарлы жолы үшін бұзылды.

Жинақталған шығармалары

Өмірінің соңғы онжылдығында Де Квинси өзінің шығармаларының жинақталған басылымын дайындаумен айналысты. Бостондық «Тикнор және Филдс» баспа үйі мұндай жинақтың идеясын бірінші болып ұсынды және Де Квинсидің келісімін мен ынтымақтастығын сұрады. Де Квинси, мінегі бойынша кешігіп отыратын адам болғандықтан, Джеймс Томас Филдстің қайталап жазған хаттарына жауап бермеген соң ғана американдық баспагер өздігінен әрекет етіп, автордың шығармаларын алғашқы журналдарда жарияланған түрінде қайта басып шығарды. 1851 жылдан 1859 жылға дейін Де Квинсидің «Жазуларының» жиырма екі томы жарық көрді. Америкалық басылымның болуы британдық басылымның да шығуына себеп болды. 1850 жылдың көктемінен бастап Де Квинси Эдинбургтік «Хоггтың апталық нұсқаушысы» журналына тұрақты үлес қоса бастады, ал оның баспагері Джеймс Хогг Томас Де Квинсидің жарық көрген және жарық көрмеген жазбаларынан «Selections Grave and Gay» (Соғымды және көңілді таңдаулар) жинағын шығаруға бел буды. Де Квинси Хогг басылымы үшін өзінің шығармаларын өңдеді және қайта қарады; «Конфессиялардың» 1856 жылғы екінші басылымы «Selections Grave and Gay» жинағына енгізу үшін дайындалды. Бұл басылымның бірінші томы 1853 жылдың мамырында, ал он төртінші және соңғы томы 1860 жылдың қаңтарында, автордың қайтысынан бір ай өткен соң жарық көрді. Бұл екеуі де көп томдық жинақтар болғанымен, толықтығына таласпады. Ғалым және редактор Дэвид Массон одан да толық жинақ жасауға тырысты: «Томас Де Квинсидің еңбектері» 1889 және 1890 жылдары он төрт томдық болып жарық көрді. Де Квинсидің жазбалары өте көп көлемді және кеңінен таралған болғандықтан, одан кейін де жинақтар шығарылды: екі томдық «Жиналмаған жазбалар» (1890) және екі томдық «Өлімнен кейінгі еңбектер» (1891–93). Де Квинсидің 1803 жылғы күнделігі 1927 жылы жарық көрді. 1966 жылы тағы бір том, «Де Квинсидің жаңа очерктері» жарық көрді.

Ықпал

Оның тікелей әсері Эдгар Аллан По, Фитц Хью Людлоу, Чарльз Бодлер және Николай Гогольге дейін жетті, бірақ ХХ ғасырдың тіпті Хорхе Луис Борхес сияқты көрнекті жазушылары да оның шығармаларына әсерленгенін мойындады. Берлиоз өзінің "Фантастикалық симфониясын" "Ағылшын опиум жеушісінің жасырын сырларынан" шабыт алып жазды, ішкі күрестің тақырыбын пайдаланды. Дарио Арженто Де Квинсидің "Суспирия" туындысын, әсіресе "Левана және қайғылы аналар" бөлімін, "Үш ана" трилогиясы – "Суспирия", "Инферно" және "Көз жасы анасы" фильмдеріне шабыт ретінде пайдаланды. Бұл әсер Лука Гуадагниноның 2018 жылғы "Суспирия" фильміне де көшті. Шелби Хьюз Де Квинсиге сілтеме жасай отырып, стеклянды героин пакеттеріндегі мөрлердің онлайн архивін "Jynxies Natural Habitat" деп, "Dequincey Jinxey" псевдонимімен құрды. Ол мұрағатқа қатысты сұхбаттарында да осы псевдонимді қолданды. Де Квинсидің грек тіліндегі шеберлігі 1800 жылдары кеңінен танылып, құрметке ие болды. Бостон қаласындағы Сент-Пол шіркеуінің діни қызметкері және ректоры Тредвелл Уолден, Де Квинсидің "Автобиографиялық эскиздерінен" алынған хатты, 1881 жылғы "Метаноя" сөзінің "тәубе" деп қате аударылғаны туралы трактатын қолдау үшін келтірді.