Кіріспе

1843 жылы жазылған Сорен Кьеркегордың кітабы. «Қайталау» (Gjentagelsen) – Сорен Кьеркегордың 1843 жылы жазылған кітабы. Ол Constantin Constantius деген псевдониммен шығарылған, кітаптың тақырыптық мәнін көрсетеді. Константин қайталанудың мүмкін еместігін зерттейді, кітапта оның тәжірибелері мен белгісіз науқасы – тек Жас жігітпен қарым-қатынасы баяндалады. Жас жігіт бір қызға ғашық болып, үйленуге ұсыныс жасайды, ұсыныс қабылданады, бірақ ол кейін ойын өзгертеді. Константин жас жігіттің сенімді серігіне айналады. Қызығы, Жас жігіттің басынан өткен проблема Кьеркегордың Реджине Олсенмен болған мәселесімен ұқсас. Ол оған ұсыныс жасаған, Реджине келіскен, бірақ Кьеркегор ойын өзгертіпті. Кьеркегорды «құдайының сезімдерімен тәжірибе жасады» деп айыптағандар болды. Чарльз К. Беллинджер «Егер/Немесе», «Қорқыныш пен діріл» және «Қайталау» – көркем туындылар, «романдық» сипаттағы шығармалар; олар өмірдің әртүрлі салалары арасындағы шекараларды, мысалы, эстетикалық және этикалық, этикалық және діни салаларды зерттейді, көбінесе неке тақырыбына тоқталады, олардың тамыры Кьеркегордың Реджинемен болған қарым-қатынасына дейін жетеді. Бұл туындының көп бөлігі автобиографиялық сипатта. Оқырманға қаншасы қалғаны – өзі шешуге берілген. Кьеркегор осы Жас жігіттің саналы таңдауларын зерттейді. Қайталау туралы ол бұрын жарияланбаған «Йоханнес Климак» кітабында жазған болатын. Кьеркегор «Қорқыныш пен діріл», «Үш рухани сөз» және «Қайталау» кітаптарын 1843 жылғы 16 қазанда бірдей жариялады. Ыбырайым «Қорқыныш пен діріл» туындысының басты кейіпкері болды, ал «Үш рухани сөз» махаббат туралы болды. «Қайталау» басқа екі кітаптан өзгеше, тіпті күлкілі деңгейдегі қарама-қайшылықты көрсетеді. Ол қайталану идеясын 1844 жылғы «Қайғының тұжырымы» еңбегінде қайта қарастырады, онда ол күнә және кінә ұғымдарын тікелей зерттейді. Бұл кітап Кьеркегордың «Егер/Немесе» шығармасында талқылаған Гётенің «Клавиго» туындысымен салыстыруға болады.

Константин Константиус баяндаған

Константин "қайталау мен есте сақтау – бір қозғалыс, тек қарама-қарсы бағытта, себебі есте сақталған нәрсе болған, кері қайталанады" дейді. Адам өткен оқиғаларды немесе эмоционалдық тәжірибені қатты есте сақтай алады. Мұндай адам "ләззатты қайта-қайта сезініп, осы уақыттық ләззатты мәңгілікке ұзартуға" тырысуы мүмкін. Константиннің мақсаты осы. Ол қайталаудың жаңа философиялық санаға айналуын үміттенеді. Ол Гегельді жеңіп, Элеаттар мен Гераклиттің арақатынасын түсіндіруге тиіс. Оның пікірінше, "аралықтау" – шетелдік сөз, ал "қайталау" – жақсы дания сөзі. Ол күйзеліске ұшыраған жас жігітпен танысып, оның сенімді серігі болуға бел буғанын айтады. Ол былай дейді: "Бақылаушы өз міндетін жақсы орындайды, оны жоғары қызметтегі құпия агент деп қарастыру керек, себебі бақылаушының өнері – жасырынды ашу". Оның байқауларынан жігіт шын мәнінде ғашық емес екені, бірақ қыз (ол оны әйел деп атамайды) – "оның ішіндегі ақынды оятқан және оны ақынға айналдырған себеп" деген қорытындыға келеді. Ол оны "бірден-бір бақытты махаббаттың қайғылы есте сақтаушысы" деп атайды. Ол алғашқы махаббатын сезінген, бірақ бұл некедегі тәжірибеден мүлдем өзгеше. Кьеркегор "Егер/Немесе" еңбегінде былай дейді: "Сұрақ мынада: Бұл махаббат іске асырыла ала ма? Осыған дейін барлық нәрсені мойындағаннан кейін сіз: "Жарайды, алғашқы махаббатты іске асыру сияқты некеге қол жеткізу де қиын. Оған мен: "Жоқ, себебі некеде қозғалыс заңы бар. Алғашқы махаббат өзінен-өзі шындыққа жат болып қала береді, ол ешқашан ішкі мазмұнға ие болмайды, өйткені ол тек сыртқы ортада қозғалады. Этикалық және діни тұрғыдан алғанда, некелік махаббат ішкі тарихқа ие болуы мүмкін және алғашқы махаббаттан тарихи және тарихи емес сияқты ерекшеленеді. Бұл махаббат күшті, бүкіл әлемнен күшті, бірақ күмән туған сәтте жойылады; ол ең қауіпті жерлерде толық қауіпсіздікпен жүре алатын, бірақ біреу оның атын шақырғанда құлап түсетін ұйқыдағы адамға ұқсайды. Некелік махаббат қаруланған, себебі ниетте тек қоршаған әлемге ғана емес, ерік-жігерге де назар аударылады, ол ішкі әлемге бағытталған". "Жас жігіт" Байрон сияқты "сүйіспеншілік – жұмақ, ал неке – тозақ" деп жариялайды. Константин, "эстетикалық интригашы", жас жігітке алдаушы болуға кеңес береді. Ол былай дейді: "Бір күні бір нәрсені, келесі күні басқасын істе, бірақ құмарлықсыз, мүлдем бейжайлықпен, бірақ назарсыздыққа ұласпай, керісінше, сыртқы назар әрқашан сияқты үлкен болуы керек, бірақ ішкіліксіз формальды функцияға айналуы керек". Ол Берлинге барады, себебі ол бұрын да сол жерде болған және ол алғашқы рет сезінген тәжірибені қайталай ала ма деп көргісі келеді. Ол алғашқы сапарында тұрған жеріне барып, үй иесінің енді үйленгенін біледі. Үй иесі некеге тұрудың эстетикалық құндылығын дәлелдеді. Ол еркек өмірінің кемелдігін дәлелдеуде бұрынғыдай керемет жетістікке жетті. Ол театрда қайталауды іздеді, бірақ таба алмады, кофеханада іздеді, соңында былай деді: "Мен қайталаудың жоқ екенін анықтадым және оны барлық мүмкін жолдармен қайталау арқылы тексердім". Хартфорд университетінің профессоры Стюарт Далтон "Қайталауды" комедия ретінде қарастырады және кітаптың көп бөлігінде әзіл-қалжың бар. Кьеркегор "Философиялық фрагменттерге ғылыми емес қорытындылар" еңбегінде қайталау туралы ойды күлкілі түрде жазды.

Қайталау

Константин әлі де қайталауды жалғастыруда. Енді ол "ең әдемі ойын-сауықтардан да күшті жан тыныштығын" іздеп жүр, сол кезде Жас жігіттен хат келеді, онда ол оған айтқан барлық жайттар туралы "толық үнсіздік сақтауды" талап етеді және енді оны көрмейтінін хабарлайды. Олар енді тек хат арқылы ғана байланысады. Константин: "Демек, адамдарға, идея қозғалыстағы әрбір адамға тек объективті теориялық қызығушылықпен қарасу үшін жылдар бойы өзін дамытқан адамға осылай алғыс айтылады! Бір кезде мен оған идеясын іске асыруға көмектесуге тырыстым, енді осының жемісін көріп отырмын – яғни, мен оның қалауынша болуым да керек, болмауым да керек, бірден болу да, ештеңе де болмау да керекпін, менің оған көмектесуім үшін ең аз рахмет те көрсетілмейді, осылайша оны қайшылықтан шығаруға көмектесемін." Ол оның жағдайын анықтауды жалғастырады. Жас жігіт оған көмек үшін Әйүпке баратынын және Константинге есеп беріп тұратынын айтады.

Жас жігіттің хаттары, 15 тамыз - 31 мамыр

Әкесінің өлімінен екі жыл өткен соң, 1840 жылы Сорен Кьеркегор Копенгагенде тұратын Реджин Олсен есімді жас қызға үйленуге уәде берді. Бірақ ол көп ұзамай, үшін өзіне ешқандай неке мүмкін емес екенін түсінді. Ол осы байланысты үзгісі келді, бірақ ол тек ғана құдайының жүрегін қызу сезімге толы наразылыққа ұшыратты, ол оны тастап кетпеуін жалбарып өтінді. Оның махаббатының күшіне қатты әсер еткен ол, өзін де, оны да қиын және ерекше жолмен азат етуге тырысты. Журнал жазбалары Кьеркегордың 1838 жылдан бастап некеге күмәндана бастағанын және оның уәдесін бұзуға нақты себебі болғанын көрсетеді. Ол Константин қолдаған әдісті пайдаланып, алдаушы болды ма? Жас жігіттің хаттары Реджинге қатысты ма, әлде ол азаттыққа деген құштарлықтың айқайы ма? Ол өмір сүруге және өлуге лайық шындықты іздеді. Хаттарда оның сол кездегі әлеуметтік нормаларға қарсы ішкі күресі бейнеленген. Ол әлеуметтік тәртіп талап ететіндіктен, өзінің антын орындауы керек пе? Біріншіде ол психологын кінәлайды, бірақ ол оған әлі де қажет. Экзистенциалдық философия мұны ренжіту деп атайды. Содан кейін ол қызды кінәлайды. Содан кейін ол Әйүпке жүгінеді. Кейіннен Кьеркегор "Түрлі рухтардағы нұсқаулар" (1847) еңбегінде Әйүптің кінәсін қайта қарастырады. "Әйүптің достарының Құдай алдында кінәсіз азап шегу деген не екенін түсінуге ешқандай негізі болған жоқ. Яһудилердің білген ең жоғары нәрсесі – Әйүптің құдайшылдығы, сондықтан да Әйүп туралы осылай айту достардың екі есе менмендігі мен екі есе әділетсіздігі еді. Бірақ христиан тек біреудің ғана, сондай-ақ Құдай алдында кінәсіз азап шеккен біреудің бар екенін біледі. Ешкім де өзін оған теңеуге немесе оның өлшемдерімен өлшеуге батыл болмайды, олардың арасында мәңгілік айырма бар. Сондықтан да, енді Құдай алдында адам әрқашан кінәлі деп есептеледі деген пікір анық болды". Содан кейін ол өзінің бар екендігіне және кінәлілік туралы түсінігіне күмән келтіреді. Экзистенциалдық философтар мұны экзистенциалдық дағдарыс деп атайды. Содан кейін ол өз құқығын талап етеді. Кьеркегор жеке тұлға тұжырымын дамытады. Жас жігіт көпшіліктен ерекшеленіп, өзінің өмірі туралы шешім қабылдағысы келеді. Оның сұрағы – махаббат не дегені емес, мен ғашық екенімді қалай білемін, сендер ғашық екендеріңді қалай білесіңдер? Көптеген адамдар махаббаттың не екенін білу үшін оны оқығысы келеді. Кьеркегордың айтуынша, адам тек ойланып қана қоймай, іс-әрекет жасауы керек. 13 қаңтардағы хатында ол енді үйленгенін және жақсы күйеу болуға тырысып жатқанын жазады. "Қорқыныш пен дірілде" Ыбырайым мен жас жігіттің салыстыруы керемет комедияны құрайды. Ыбырайым әлеуметтік тәртіпке алаңдамады, ол тек Құдайға ғана бойын бөлді, бірақ жас жігіт достарының өзі туралы не ойлайтынына қатты алаңдайды және Әйүптің жолын ұстанды. Кьеркегор "Қорқыныш пен дірілде" былай деп жазды: "Эстетиканың көп жылдар бойы жомарттықпен аяқталғаннан бастауды қалауы орынды болар еді. Ол осылай істеген кезде дінимен бірлесіп жұмыс істейді, өйткені бұл эстетикалықты этикалықпен шайқасынан құтқаратын жалғыз күш". Кьеркегор: "Мен оның ақын екенін түсіндім, себебі оның үшін қарапайым адам оңай қабылдайтын жағдай әлемдік оқиғаға айналды". 1843 жылдың 6 желтоқсанында Кьеркегор "Төрт нұсқаулық сөздерін" жариялады, ол осы жас жігіттің Әйүпке қатысын былай түсіндіреді: "Қиын уақытта, өмірдің негізі шайқалып жатқанда, әрбір сәт болашақтың қандай болатынын күтіп, әрбір түсіндірме үнсіздікке толы көріністе үнсіз қалғанда, адамның ең ішкі жан дүниесі үмітсіздікпен зіркіреп, "жанның ащылығынан" көкке айқайлағанда, Әйүп әлі де бірге жүріп, ұрпақтың жанында тұрып, жеңіске жетуге кепілдік береді, тіпті егер жеке адам күресте жеңіліп қалса да, әлі де Құдай бар екенін, ол әрбір азғыруды адамдық тұрғыдан қараса, тіпті адам азғыруға төтеп бере алмаса да, ол адам күткеннен гөрі даңқты жол жасайды. Тек қарсылық білдіруші ғана Әйүптің болмағанын қалайды, ол өзінің жанынан соңғы махаббатын алып тастауы мүмкін, ол өмір туралы күңкілдеп, өмірді қарғауы мүмкін, тіпті оның сөзінде сенім мен сенімнің эхосы да болмайды, ол өзінің қарсылығында, ол біреуді қозғайды деген ойды тудырмау үшін, айқайын басуға тырысады. Тек әлсіз жан ғана Әйүптің болмағанын қалайды, ол ойлауды тоқтатып, мүмкіндігінше тезірек, әрекеттен бас тартып, ең қайғылы және жанышқы ұмытылуға батып кетсін. Он сегіз нұсқаулық сөз, Төрт нұсқаулық сөз, Құдай берді, және Құдай алды, Құдайдың аты қадірлі болсын. (Жұмыс 1:20-21) б. 111

Константин Констанцийдің кездейсоқ байқауы

Константин барлық теориядан бас тартты, бірақ жас жігіт пен қыз туралы ойлауын тоқтатпайды. Оның пікірінше, жас жігіт – ақын. Ол былай дейді: «Ақын қыздар үшін ақымақ болу үшін туған сияқты. Егер қыз оны бетіне қарап ақымаққа шығарса, ол оны кешірімді деп санар еді». Жас жігіт 31 мамырда Константинге «қыздың» үйленгенін хабарлау үшін тағы бір хат жазады. Кьеркегордың айтуынша, жас жігіт: «Мен идеяға тиесілімін. Ол шақырса, мен соңынан еремін, кездесу белгілесе, күні-түні күтемін. Мені ешкім кешкі асқа шақырмайды, ешкім күтпейді. Идея шақырғанда, мен бәрін тастап кетемін, немесе, дұрысырақ айтқанда, менде тастап кететін ештеңе жоқ. Мен ешкімді алдамаймын, ешкімді ренжітпеймін, оған адал болғаным үшін рухым да ренжімейді. Мен үйге келгенде, ешкім менің бет-әлпетімнен ой оқымайды, мінез-құлқыма күмән келтірмейді. Мен бақытты ма, қайғылы ма, өмірді жеңдім бе, жоғалттым ба, менің болмысымнан түсініктеме іздемейді, тіпті мен өзім де басқаға бере алмайтын». «Қайталау», 221 бет. Кьеркегор да, осы оқиғаның басқа екі кейіпкері де неке деген идеяға жатады, бірақ нақты некеге емес. Кьеркегор жас жігіттің мінез-құлқын қылмыстық деп бағалайды.

Константин Константиус жазған хаттың қорытындысы, Копенгаген, 1843 жылдың тамыз айы

Константин оқырмандарына жүгінеді. Ол былай дейді:

Сын

Август Стриндберг өзінің «Дамаскқа» (1900) атты кітабында Кьеркегорды атады. 1-бөлімді кітапты аударған Гуннар Оллен «Кьеркегордың «Қайталауымен» (Gentagelse) салыстырады. 1915 жылғы «Дін және этика энциклопедиясында» Сорен Кьеркегор туралы қысқаша мақала жарияланды. Онда былай делінген: «Қайталау» (Gentagelsen, 1843 жылғы қазан) Кьеркегор діни салаға өтуге жасалған сәтсіз талпынысты суреттейді. «Қайталау» – оның ерекше идеяларының бірі; ол таңдалған өмір жолына берілгендік пен адалдықты білдіреді, сондықтан ол эстетикалық көзқарасқа қарсы тұрады, тек өзгерісте тұрақтылықпен. Бірақ Кьеркегор бұл сөзді «қайта бастау» (Gentagelse, «қайта алу») мағынасында да қолданады, бұл өмірдің әрбір жоғары сатысы төменгі сатыны өзгертілген күйде алып жүреді дегенді білдіреді. «Қайталауда» жас жігіт эстетикалық саладан діни салаға көшуге тырысады, бірақ шынайы өкініш сезімсіз романтикке айналады; яғни, ол бұрынғы өзін қайталайды. Оның жағдайы Құдай алдында өзін толықтай мойындаған Әйүптің жағдайына қарама-қарсы қойылады, ол жоғалтқанның бәрін қайта алды және одан да көп – шынайы «қайталау». Лев Шестов Ресейдің Кьеркегорды қалай жіберіп алғанын ойлаған философ болды. Ол «Қайталауды» былай түсіндірді: «Кьеркегор «Әйүптің ұлылығы оның «Жаратқан Ие берді, Жаратқан Ие алды, Жаратқан Иенің есімі мадақталсын!» деп айтқанында емес, ол алдымен айтқан, бірақ кейін қайталаған жоқ. Әйүптің ұлылығы бостандық құмарлығының оған ешқандай жалған сөзбен тұншықтырмауында жатыр. Әйүп өзінің дүниетанымын барлық айлакер этикалық қашулар мен қулық-сұмдықтардан қалай аулақ болатынын білу арқылы көрсетеді». Кьеркегордың Әйүп туралы айтқандарының бәрі де оның өзіне қатысты айтылуы мүмкін. Кьеркегор соңғы сөзінде былай дейді: «Әйүп жарылқанып, бәрін екі есе қайтарып алды. Бұл – қайталану деп аталатын нәрсе. Ол қашан келеді? Әйүпке қашан келді? Адамның барлық сенімділігі мен ықтималдығы мүмкін еместіктің жағында болған кезде». Кьеркегордың терең сеніміне сәйкес, бұл қайталау «жаңа философияда маңызды рөл атқарады», өйткені «жаңа философия барлық өмір – қайталау екенін үйретеді». Лев Шестов, «Діни философ ретінде Кьеркегор», 1938. Кьеркегор былай жазды: «Мені құрметтен, мақтаныштан айырғысы келетін қандай күш, оны осындай мәнсіз жолмен жасаңыз! Мен не істесем де, кінәлімін бе? Әлде мен ақылдан адасып қалған шығармын? Олай болса, мені түрмеге қамап қою керек, себебі адамдар, әсіресе, ақылсыздардың және өлім аузынан шыққан сөздерді қорқады. Бұл нені білдіреді: ақылсыздық? Мен қалайша азаматтық құрметке ие боламын? Неге ешкім жауап бермейді? Мен жаңа әлемді ойлап тапқан адамға сыйлық беремін! Мен баламаларды ұсындым. Екіден артық білетін ақылды адам бар ма? Бірақ егер ол басқа ештеңе білмесе, онда мен ақылсызмын, адал емеспін және алдамшымын, ал қыз сенімді, ақылға қонымды және халық арасында құрметке ие». Ол әрқашан өзіне сұрақтар қояды, дәл Иоганн Готлиб Фихте өзінің 1800 жылғы «Адамның тағдыры», сонымен қатар «Адамның шақыруы» атты кітабында, онда ол әр сұраққа оңай жауап беруге қарсы бос қайталаулармен жазды. Сондықтан бұл кітап философтарға арналған емес, өйткені олар онда сол автордың басқа жазбаларында кездеспейтін ештеңе таба алмайды. Бұл кітапты кітапты түсіне алатын барлық оқырмандар түсінуі керек. Кейбір сөз тіркестерін әртүрлі ретімен қайталауға дағдыланғандар және бұл есте сақтауды түсінікпен шатастырғандар оны түсінбейтін болады. Ол оқырманға тартымды және жандандырғыш күшті әсер етуі керек, оны сезімдік әлемнен сезімнен жоғарыға көтеруі керек. Автор кем дегенде, бұл қуанышты шабытсыз өз міндетін орындаған жоқ. Кьеркегор Мартин Бубердің «Мен және Сен» философиясында және Мартин Хайдеггердің «жаңа философиялық категория» Дазейннің дамуында ықпал етті. Бостон университетінің Алисия Борински Киркегордың «Қайталау» еңбегін өзінің 1981 және 1982 жылғы «Тержіме және қайталау өнері туралы» мақаласында қарастырды. Екі кейіпкер бір-бірін тыныштандыру үшін (аудармалау үшін) сөйлейді. Кьеркегор өз эссесінде тағы бір алмасуды елестетеді, ол оқырман мен Константин Константининнің арасындағы. Түсіндіру тізбегінен, бақылаушының полициялық қызметінен қашудың жолы жоқ сияқты. Бұл эсседе поэзия жоғалтудың салдары ретінде көрінеді. Екі-төрт кейіпкерді өзара байланыстыратын параноикалық аударма жүйесі Кьеркегордың сендіруіне сәйкес, әрбір адамдық алмасудың мәнін білдіреді және поэтикалық қайталаудың алғы шарты болып табылады. «Қайталауда» Кьеркегор поэзияның негізгі мәселелерінің бірін – жасырылған нәрсені ашыққа шығаруды бейнелейді. Оның зерттеу әдісі – интерпретация мен сатқындық, тыныштандырумен байланысты аударма. Алисия Борински, «Тержіме және қайталау өнері», Dispositio Vol VII No. 19 20, 220 бет. Ролло Мэй экзистенциализм тарихын психологиялық тұрғыдан қарастырды. Ол былай деді: Кьеркегор Құдаймен қарым-қатынасына үлкен мән берді. Стивен Эванс Кьеркегор өзін психолог санағанын айтады. Оның үш кітабы – «Қайғының түсінігі», «Қайталау» және «Өлімге дейін ауру» – кітаптарының тақырыптарында психологиялық екендігі көрсетілген, және ол күнделігінде өзін жиі психолог деп атады. Психология ғылымы туралы ештеңе білмейтін қарапайым христианды – оны «Кирк» деп атайық – білімді психолог «Доктор Джонмен» әңгімелесіп отыр делік. Доктор Джон Киркке психология табиғат ғылымдарынан үлгі алып, адамның мінез-құлқы мен психикалық процестерін ғылыми тұрғыдан түсінуге тырысатынын айтады. Кирк Доктор Джоннан психологтар Құдай туралы не ойлайтынын және Құдайдың адамдармен қарым-қатынасын сұрайды. Доктор Джон психологтардың Құдайға қатысты әртүрлі сенімдерге ие екенін жауап береді. Оның өзі христиан екенін, әрине, оның үшін адамды толыққанды түсіну үшін теологиялық көзқарас қажет екенін айтады. Бірақ, ол жеделдеп қосады, оның жеке діни сенімдері психология ғылымына әсер етпейді, өйткені ғылым тек эмпириялық әдістермен зерттелетін табиғат әлемімен шектеледі. Доктор Джонның жауабы Киркті қанағаттандырмайды. Оның ойында көптеген күмәндер қалды. Кирк ғылымның тек эмпириялық түрде байқалатын нәрселермен шектелуі мүмкін екенін түсінеді, бірақ осындай ғылымның қызметінің құндылығына, тіпті шындығына күмәнданады. Адамның ең маңызды жағы – Құдаймен қарым-қатынасы емес пе? Оны осы тұрғыдан түсінбестен оны түсінуге бола ма? Стивен Эванс, «Сёрен Кьеркегордың христиан психологиясы: кеңес беру және пастырлық күтімге арналған көзқарас», Кьеркегор психолог ретінде, 25-26 беттер. Клэр Карлайсл әрбір тіршілік ететін адамның басынан өтуге тиіс ішкі және сыртқы күресті сипаттады. «Философия мен өмір арасындағы күрес (әсіресе, бұл мәтіннің ықтимал оқырманы – зиялы және академиялық адам үшін ішкі күрес) Кьеркегордың Гегельмен болған қақтығысын бейнелеу үшін маңызды. Кьеркегордың псевдонимді авторлық еңбектерінің барлығында «абстракт ойлаушы», «қасіретті профессор» тіршілік ететін адамның көзқарасынан сынға ұшырайды. Гегельдің Концепция ең жоғары шындық формасын білдіреді деген көзқарасына қарсы тұрып, «Қайталау» сияқты мәтіндер «білім ретіндегі шындыққа қарсы наразылық» құрайды және i...»