Кіріспе
Норвегиядағы ислам – христиан дінінен кейінгі Норвегиядағы екінші ірі дін. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, Норвегияда 182 607 мұсылман тұрады, бұл елдің жалпы халқының 3,3% құрайды. Норвегиядағы мұсылмандардың көп бөлігі сүнниттер, сонымен қатар айтарлықтай шиит азаматтары да бар. Елдегі мұсылмандардың 55 пайызы Осло және Викен аймақтарында тұрады. Мұсылмандардың басым көпшілігі иммигранттар, ал норвегиялықтардың өте аз бөлігі мұсылман дінін ұстанады.
Islam is the second largest religion in Norway after Christianity. As of 2023, the number of Muslims living in Norway was 182,607 (3.3% of the total population). The majority of Muslims in Norway are Sunni, with a significant Shia minority. 55 percent of Muslims in the country live in Oslo and Viken. The vast majority of Muslims have an immigrant background, and very few Norwegians are Muslim.
Тарих
Исландиялық жылнамалар 1260 жылдары Тунис мұсылман сұлтанының Норвегияға келген өкілдерін, король Хакон Хаконссон сұлтандарға құнды сыйлықтармен елшіліктер жібергеннен кейін, деп жазады. Дегенмен, елдегі мұсылмандардың саны 20 ғасырдың екінші жартысына дейін айтарлықтай болған жоқ. 1958 жылы Ахмадия миссионерлері шағын топты дінге көндіріп, Ослода кішкентай қауымдастық құрды. Мұсылман елдерінен Норвегияға көші-қон Батыс Еуропаның басқа елдерімен салыстырғанда кеш басталды және 1960 жылдардың соңына дейін күш алған жоқ. Бірақ мұнай өркендеуіне байланысты еңбек миграциясы басқа елдерге қарағанда ұзаққа созылды. Алғашқы пакистандық жұмысшылар 1967 жылы келді. 1975 жылы Норвегияға еңбекпен келгендердің көші-қонын тоқтатты, бірақ отбасыларын біріктіру шарттары бірнеше жыл бойы салыстырмалы түрде жеңілдітілді. Осының салдарынан, 1970 жылдарға дейін көптеген иммигранттар жұмысшылар болса, 1980 және 1990 жылдары баспана іздеушілер басымдық құрды. Норвегиядағы мұсылмандардың саны алғаш рет 1980 жылы ресми статистикада тіркелді, онда олардың саны 1006 деп көрсетілді. Бұл статистика тіркелген қауымдастықтың мүшелеріне негізделген. Нақты саны одан да көп болуы мүмкін, өйткені сол кезде аз ғана мұсылман мешіттің мүшесі болды. Дін тарихшысы Кари Вогт 1980 жылы Норвегия мұсылмандарының 10% мешіттің мүшесі болғанын, ал 1998 жылға қарай бұл көрсеткіш 70% -қа дейін өскенін бағалады. Мешітке мүше болу мұсылман елдерінен келген көптеген иммигранттар үшін жаңа ұғым болды. 2004 жылы мешіттердің тіркелген мүшелерінің саны 80 838-ге жетті, бірақ 2006 жылы 72 023-ке төмендеді. Бұл төмендеудің себебі статистиканы жинау әдістемесінің өзгеруі болуы мүмкін. 1990 жылдардың соңында ислам, егер исламды бір топ ретінде қарастырсақ, Рим-католик шіркеуі мен Пятидесятничестводан басып өтіп, Норвегиядағы ең ірі азшылық дініне айналды. Алайда, 2013 жылы Еуропа елдерінен көші-қонның артуы және мұсылман көпшілігін құрайтын елдерден көші-қонның азаюына байланысты Рим-католик шіркеуі Норвегиядағы ең ірі азшылық діні ретінде өз орнын қайта иеленді. 2009 жылы тіркелген мұсылман қауымдастықтарының жалпы саны 126 болды. Осло қаласында 40-тан астам намаз оқитын жер бар. 2010 жылы Швецияның Эребро қаласынан келген мұсылман Сауд Арабиясының қаржатымен Тромсёде мешіт салуды жоспарлады, бірақ Норвегия үкіметі Сауд Арабиясында дін бостандығы жоқ деген негізде рұқсат беруден бас тартты, сондай-ақ, қарсы бағыттағы шіркеулерге Норвегияның қаржаты тоқтатылар еді, себебі онда шіркеулерге тыйым салынған. 2018 жылдың маусым айында Норвегия парламенті білім беру орындарында және балалар бақшаларында бетін жабатын киімдерге тыйым салатын заң жобасын қабылдады, оған исламдық хиджаптар да кірді. Бұл тыйым оқушылар мен қызметкерлерге бірдей қолданылады.
Діндарлық
2006 жылы телеарна үшін жүргізілген зерттеулер Норвегия мұсылмандарының 18%-ы мешітке аптасына бір рет баратынын көрсетті. 2007 жылы жасалған ұқсас зерттеуде мұсылман жастарының 36%-ы мешітке айына бір реттен кем барады деп хабарлады. 2007-2008 жылдары Ослодағы жоғары сынып оқушылары арасында жүргізілген сауалнама бойынша, мұсылмандардың 25%-ы тұрақты түрде намаз оқиды, ал 12%-ы апта сайын діни қызметтерге қатысады.
Пікірлер
2016 жылы жүргізілген сауалнамаға сәйкес, Норвегия мұсылмандарының шамамен 98% адам құқықтары маңызды екенін, 94% демократия маңызды екенін, ал 95% мұсылмандар бейбіт түрде мұсылман емес адамдармен бірге өмір сүруі керек екенін айтты. Сол сауалнамада аз ғана бөлігі, 47% Шариғат заңдарын сақтаудың маңызды емесін білдірді. 2017 жылғы сауалнама бойынша, 10 мұсылманның 3-і Шариғат заңдарын сақтаудың маңызды екенімен келісті. 2017 жылы 4000 мұсылман арасында жүргізілген сауалнамаға сәйкес, тек екі пайызы ғана "Ислам зорлық-зомбылық қолдануға рұқсат береді" және 2001 жылы Америкаға жасалған 11 қыркүйек шабуылының ақталуы мүмкін деген сияқты пікірлерге келісті.
Радикалдану
Шамамен 70 адам Норвегиядан Сирия мен Иракқа шетелдік жауынгерлер ретінде кетіп, ал 20-ға жуығы елге оралды. 2019 жылдың мамырында Норвегияда тек тұруға рұқсаты болған және Ислам мемлекетіне қосылғандардың рұқсаттары Норвегияға қайтып оралуына кедерлес болу үшін күштен тоқтатылатыны жарияланды. Ал 2019 жылдың қыркүйегінде Норвегиядағы 15 шетел азаматтың тұруға рұқсаты алынып тасталды.
Қайта құру
2004 жылы 500–1000 норвегиялықтың ислам дініне кіргені болжалды. Көптеген норвегиялықтар, әйелдер де, ерлер де, мұсылмандарға үйлену мақсатымен дін аударды.
Шатырша ұйымдар
Норвегиядағы басқа ұйым – 1993 жылы құрылған Норвегия Ислам Кеңесі. 2008 жылы оның құрамында 40 мүше ұйым болып, барлығы 60 000 мүшесі болды. 2009 жылы Ислам Кеңесі гомосексуалдарға қатысты қорлауды айыптап, жария түрде наразылық білдірді. Minhaj ul Quran Норвегияда филиалға ие, ал 1987 жылы Ослода қоғамдық орталық ашылды. 1991 жылы норвегиялық Нина Торгерсеннің бастамасымен Норвегия Ислам Әйелдер Тобы (Islamsk Kvinnegruppe Norge) құрылды. 1995 жылы Осло университетінде Мұсылман Студенттер Қоғамы (Muslimsk Studentsamfunn) құрылды, оның кейбір өкілдері, мысалы Мұхаммед Усман Рана, Норвегия қоғамдық кеңістігіндегі маңызды тұлғалардың біріне айналды. 1991 жылы норвегиялық Тронд Али Линстад Исламдық Urtehagen қорын құрды, ол бастапқыда балабақша мен жастар клубын басқарды. 1993 жылы Линстад алғаш рет мұсылмандық жеке мектеп ашуға өтініш берді. 1995 жылы Гро Харлем Брундтланд басқаратын Лейбористік партия үкіметі бұл өтінішті «балалардың интеграциясына зиян келтіреді» деген себеппен қабылдамады. 1997 жылы Лейбористік партия үкіметі Христиандық Халық Партиясының Кьелл Магне Бондевик үкіметімен ауыстырылғаннан кейін Линстад қайтадан өтініш берді, және оның өтініші 1999 жылы мақұлданды. 2001 жылдың тамызында 75 оқушымен Urtehagen мектебі (Urtehagen friskole) ашылды. Бірақ мектептегі ішкі қайшылықтар 2004 жылдың көктемінде мектептің жабылуына әкеп соқты. 2006 жылы Драмменде осындай мектеп ашу жоспарлары, солтүстік-орталық жаңа үкімет 2005 жылы билікке келгеннен кейін барлық жаңа жеке мектептерді тоқтату туралы шешім қабылдағаннан кейін, қабылдамады.
Ахмадия
Әртүрлі Ахмади мешіттеріне 1980 жылдың 1 тамызында Ослода ашылған Нур мешіті және Ослодағы Фурусеттегі Байтун Наср мешіті кіреді. Норвегияда шамамен 1700 Ахмадий мұсылман өкілі бар. Норвегиядағы Ахмадий мұсылмандарының көп бөлігі Пәкістаннан.
Салафи
Профетс Умма – ислами терроризмді мақтаған мәлімдемелерімен және дауысты демонстрацияларымен танымал салафит ұйымы. ИСИЛ үшін күрескен көптеген норвегиялық джихадистердің осы ұйыммен байланыстары бар, ал ИСИЛ-ге қосылған кейбір норвегиялықтар 2008 жылы құрылған радикалды «Ислам желісі» ұйымының мүшелері болды.
Конфессиялық емес ислам
2017 жылдың маусым айында Те Езен әл-Обайде Ослода Masjid al Nisa (Әйелдер мешіті) деп аталатын мешіт салу жоспарларын жариялады. Сұхбатында әл-Обайде бұл мешітті "әйелдерге ерлермен тең мүмкіндік берілген феминистік мешіт" деп сипаттады. Оның айтуынша, ерлер мен әйелдердің екеуі де намазды бастауға құқылы, және барлық жынысты адамдар бір залда намаз оқи алады. Бұл мешіт ЛГБТ қауымына да есік ашады және Германиядағы Ибн Рушд Гете мешітімен, сондай-ақ Даниядағы Мариам мешітімен салыстырылады.
Мәдениет
2007 жылдан бері Ислам мәдени орталығы жыл сайын 5000-ге жуық адамды қызықтыратын айт мерекесін өткізеді. Іс-шараға тағамдар, концерттер және басқа да көңіл көтеру шаралары кіреді.
Исламдық киім
2007 жылы жоғары білім беруде бет жабушы киімдерге тыйым салу мәселесі көтерілді, бірақ оқу орындары мұндай заң жобасын қолдамады. 2010 жылы да ұқсас пікірталастар болды, алайда тыйым салынбады. 2012 жылы Тромсё университетінің студенті бір профессордың сабақтан қуылды, бірақ жалпы тыйым енгізілген жоқ. Дегенмен, Осло қалалық кеңесі мен Эстфолл округінің кеңесі өздерінің гимназияларында оқу кезінде ниқап киюге тыйым салды. Норвегия заңнамасында діни бас киім кию құқығы туралы ешқандай нормативтік актілер жоқ, бірақ бұл мәселе Еңбек кодексі мен Гендерлік теңдік заңында қарастырылған. Норвегияның Еңбек инспекциясы діни бас киім киюге рұқсат бермеуді кемсітушілік деп есептейді. Хиджаб әскерде, денсаулық сақтауда және басқа да салалардағы формаға енгізілген. 2014 жылы Норвегияның Интеграция және әртүрлілік дирекциясы жүргізген сауалнама бойынша, норвегиялықтардың көпшілігі үйден тыс хиджаб киюге жағымсыз пікір білдірді. Норвегия премьер-министрі Эрна Солберг сұхбатында норвегиялық жұмыс орындарында бір-бірінің бетін көрудің маңызды екенін, сондықтан ниқап киюді талап ететін адамның жұмысқа орналасуы қиынға түсетінін айтты. Солберг ниқап киюді норвегиялық қоғамдағы әлеуметтік шекараларға сын ретінде қарастырады және Норвегияның өз шекараларын белгілеу арқылы оған қарсы тұру қажет екенін мәлімдеді. Солберг бос уақытта әркімнің қалаған киімін кие беруге құқығы бар екенін, бірақ оның сөздері кәсіби өмірге қатысты екенін, ал әрбір иммигрант норвегиялық еңбек өмірі мен мәдениетіне бейімделуге міндетті екенін атап өтті. 2018 жылдың маусым айында Норвегия парламенті білім беру орындарында және балалар бақшаларында бетін жабатын киімдерге тыйым салатын заңды қабылдады, оған исламдық бет жабушы киімдер де кірді. Бұл тыйым оқушылар мен қызметкерлерге бірдей қолданылады. 2019 жылдың сәуір айында телекоммуникациялық компания Telia мұсылман әйелінің хиджабын шешіп жатқанын көрсеткен жарнамалық ролик көрсеткеннен кейін бомбалау туралы қауіп-қатер алды. Полиция бұл қауіп-қатердің орындалуының ықтималы төмен деп есептесе де, мұндай қауіп-қатерлерді жеткізу Норвегияда қылмыс болып саналады.
Дінаралық қатынастар
2015 жылы Копенгагенде болған оқ ату оқиғасынан кейін, 2015 жылғы 21 ақпан күні кешке норвегиялық мұсылмандар норвегиялық яһудилермен және басқалармен бірге қол ұстасып, Норвегия астанасындағы басты синагоганың төңірегінде символдық қорғаныс шеңберін жасады. 2010 жылы Норвегия радио хабар тарату корпорациясы бір жылдық зерттеуден кейін норвегиялық мұсылмандар арасында антисемитизм кең таралғанын анықтады. Норвегиядағы мұсылман ұйымдары мұндай антисемитизмді айыптады. 2017 жылы Норвегия Холокост және діни азшылықтарды зерттеу орталығының жүргізген зерттеуі мұсылмандар мен яһудилерге қатысты теріс көзқарастардың көптеп таралғанын көрсетті. Норвегиялықтардың 34% мұсылмандарға теріс көзқарас білдірді. Норвегияда кем дегенде 5 жыл тұрған мұсылман иммигранттарының 28,9% еврейлерге теріс көзқарас танытты (бұл көрсеткіш жалпы халық арасында 8,3% құрады). Сауалнама сонымен қатар, норвегиялық яһудилер мен мұсылмандардың көпшілігі дискриминацияға қарсы күресте бірлесіп жұмыс істеуге сенетіндігін көрсетті.
Азық-түлік
Исламфобия – Норвегияда ислам мен мұсылмандарға деген қорқыныш, алалау сезімдерін білдіретін ой-пікірлер, мінез-құлықтар және құрылымдар жиынтығы. Исламфобия еңбек нарығындағы кемсітушілік, бұқаралық ақпарат құралдарындағы теріс жарияланымдар және мұсылмандарға қарсы зорлық-зомбылық түрінде көрініс беруі мүмкін. 2004 жылы «Ikke mobb kameraten min (Менің хиджабыма тиіспе)» деген ұран Амбреен Первестің ісіне және хиджабты тыйым салу туралы ұсынысқа қарсы бағытталған норвегиялық наразылық қозғалысы тарапынан қабылдалды. Первез жұмыс берушісінен жұмыс орнында хиджаб киюіне рұқсат жоқ екенін естіді. Бұл ұран француз ұрандарынан – «Ne touche pas a mon pote (Менің досыма тиіспе)» және «Touche pas à mon foulard (Менің шарфыма тиіспе)» – бейімделген. Норвегияда хиджаб киюге байланысты бірнеше жұмысқа қабылдау кезіндегі кемсітушілікке қатысты сот істері туындады.
Қоғамдық пікір
2005 жылы жүргізілген зерттеу Норвегияның ең ірі 8 газетінде мұсылмандардың бейнесін талдады. Зерттеу көрсеткендей, мұсылмандар көбінесе жағымсыз жағдайда бейнеленген, тіпті басқа иммигранттардан да жағымсыз, ал мақалалардың бар болғаны 3% мұсылмандарды жағымды сипаттаған. 2014 жылы Норвегияның Интеграция және әртүрлілік дирекциясы жүргізген сауалнамада 10 норвегиялықтың 5-і ислам құндылықтарын норвегиялық қоғаммен толық немесе ішінара үйлеспейтін деп есептеді. 2017 жылы Норвегияның Холокост және діни азшылықтарды зерттеу орталығының сауалнамасы бойынша халықтың 34,1% мұсылмандарға қатысты күшті жағдайға ие болды: 27,8% мұсылмандардан "қынжыр" сезінеді; 19,6% мұсылмандарды көрші тұруға қаламайды; 42% мұсылмандар Норвегияға интеграциялануға ниеттемейді деп ойлады; 39% мұсылмандарды норвегиялық мәдениетке "қорлық" ретінде қарастырды; 31% мұсылмандар Еуропаны жаулап алуды қалайды деп ойлады. Бұл көрсеткіштер 2011 жылы жасалған ұқсас зерттеудегіден сәл төмен болды.