Кіріспе

Латын грамматикасының бір бөлігі – латын сөздерінің жіктелуі, яғни грамматикалық жағдай, сан және род көрсету үшін сөздердің соңғы буындарының өзгеруіне сәйкес келетін үлгілер жиынтығы. Зат есімдер, есімдіктер және сын есімдер жіктеледі (етістіктер түбірленеді), ал әрбір үлгі – жіктелу деп аталады. Жіктелулердің бес түрі бар, олар нөмірленген және соңғы буындары мен грамматикалық роды бойынша топтастырылған. Әрбір зат есім бес жіктелудің біріне сәйкес келеді, бірақ кейбір ерекше зат есімдерде ерекшеліктер болады. Сын есімдер екі түрлі: *bonus* 'жақсы' сияқтылары әйелдер роды үшін бірінші жіктелудің, ал ерлер және орта роды үшін екінші жіктелудің соңғы буындарын қолданады. *celer* сияқты басқа сын есімдер үшінші жіктелуге жатады. Төртінші немесе бесінші жіктелудегі сын есімдер жоқ. Есімдіктер де екі түрлі: *ego* 'мен' және *tū* 'сен (бірлік)' сияқты жеке есімдіктердің өзіндік ережесі бар, ал *hic* 'бұл' және *ille* 'сол' сияқты үшінші жақты есімдіктерді есімдік ретінде немесе сын есім ретінде қолдануға болады. Бұл соңғылары бірінші және екінші жіктелудегі зат есімдерге ұқсас жіктеледі, бірақ айырмашылықтар бар; мысалы, жалқы жағдайдағы соңғы буын *īus* немесе *ius* болады, *ī* немесе *ae* емес. *ūnus* 'бір', *duo* 'екі' және *trēs* 'үш' сияқты сан есімдердің де өзіндік жіктелуі бар (*ūnus* есімдік сияқты жалқы жағдайда *īus* болады). Дегенмен, *bīnī* 'бір жұп, екеуі' сияқты сандық сын есімдер қалыпты сын есімдер сияқты жіктеледі.

Грамматикалық кейстер

Латын есімінің толық жіктелуі жеті грамматикалық жағдайға дейін жетеді: атау, шақыру, толықтыру, меншік, беру, шығару және орналасу. Дегенмен, орналасу жағдайы бірнеше есіммен ғана шектеледі: көбінесе қалалардың, кіші аралдардың және тағы бірнеше сөздердің аттары. Жағдай атаулары көбінесе алғашқы үш әріппен қысқартылады, мысалы, "ат." – "атау" үшін.

Синкретизм

Синкретизм, парадигмадағы бір форма парадигмадағы өзге форманың жұрнағын қабылдасады, латын тілінде кең таралған. Ең айқын синкретизм үлгілері төменде келтірілген:

Жыныстық ерекшеліктері

Латын тіліндегі таза бейтарап есімдер үшін атау, шақыру және айыптау септіктері бірдей, ал көпше түріндегі атау, шақыру және айыптау септіктерінің бәрі «a» әрпімен аяқталады. (Бұл екі ерекшелік Proto-Indo European тілінен мұраға қалғандықтан, тарихи тұрғыдан нақты синкретизм болғаны белгілі емес, себебі бұл есімдердің аталған септіктері бастапқыда ешқашан әртүрлі болмаған.)

Кейс-белгілі

Шақыру формасы әрқашан көпше түріндегі атаумен бірдей, және әдетте жекеше түріндегі атаумен бірдей, бірақ екінші жіктегі "-us" аяқталымы бар есімдер мен грек тілінен алынған бірнеше есімдерде басқаша болады. Мысалы, бірінші жіктегі Энейдің шақыру формасы Эней болып табылады. Жіктеудің бірінші, екінші және төртінші жіктеріндегі еркек және әйел есімдердің жіктеулік жекеше түрі, көпше түріндегі атаумен бірдей. Бірінші және бесінші жіктегі таза латын есімдердегі жіктеулік жекеше түрі, дативтік жекеше түрімен бірдей. Екінші жікте, үшінші жіктегі толық "i" сабақты есімдерде (яғни бейтарап "i" сабақты есімдер, сын есімдер) және төртінші жіктегі бейтарап есімдерде дативтік форма әрқашан аблативтік формамен бірдей. Дативтік, аблативтік және орналас формалары көпше түрінде әрқашан бірдей болады. Орналас формасы үшінші, төртінші және бесінші жікте аблативтік формамен бірдей. Атематикалық жіктеулердегі атау және көмектес көпше түріндегі формалар бірдей, еркек/әйелдік "-ēs" (үшінші/бесінші жікте) немесе "-ūs" (төртінші жікте) аяқталымымен.

Істердің тарихы

Ежелгі латын тілінде негізінен екі аяқталу үлгісі болған. Бірінші және екінші жіктелімдер бір үлгіні бөліседі, олар прото-үнді-еуропалық тематикалық жіктелімнен туындаған. Екінші үлгі үшінші, төртінші және бесінші жіктелімдерде қолданылды және прото-үнді-еуропалық атематикалық жіктелімнен шыққан.

Бірінші қисық (а сабақтары)

Бұл өрнектегі есімдер әдетте жекеше жағдайда а әрпімен аяқталады және көбінесе әйелдік туысқа жатады, мысалы, via f. (әйелдік) ("жол") және aqua f. (әйелдік) ("су"). Кәсіптерді білдіретін еркек туыстың шағын тобы бар, мысалы, poeta m. (еркек) ("ақын"), agricola m. (еркек) ("фермер"), auriga m. (еркек) ("ат мінгіш, керуенші"), pirata m. (еркек) ("пират") және nauta m. (еркек) ("теңізші"). Бұл өрнектің аяқталу формаларында басым әріп – а. Жекеше жағдайдағы номинатив сабақтан және а әрпінен тұрады, ал жекеше жағдайдағы генетив сабақ пен ae әрпінен тұрады. + Бірінші өрнеу парадигмасы Жекеше Көпше Номинатив a ae Вокатив Аккузатив am ās Генетив ae ārum Датив īs Ablative ā Локатив Gen. Dat. mensa (f.) (әйелдік) poeta (m.) (еркек) Жекеше Көпше Жекеше Көпше Номинатив mensa mensae poēta poētae Вокатив Аккузатив mensam mensās poētam poētās Генетив mensae poētae poētārum Датив mensīs poētīs Ablative mensā poētā

Archaикалық генетив аяқталуы ai (мысалы, aquai) кейде Вергилий мен Лукрецийдің шығармаларында кездеседі, бұл ескі авторлардың стилін еске түсіреді. Сонымен қатар, ās аяқталуымен архаикалық генетив pater familiās (матер, fīlius және fīlia-мен бірге қолданылуы мүмкін) сияқты тіркестерде қолданылады. mensārum poētārum

Бірінші өрнеудің локатив аяқталулары ae (жекеше) және īs (көпше), генетив жекеше және аблатив көпше сияқты, мысалы, mīlitia 'соғыста' және Athēnae 'Афинада'.

Бірінші өрнектегі грек есімдері

Бірінші өрлеуде грек тілінен алынған сөздердің үш түрі де бар, олар ежелгі грек тіліндегі альфа өрлеуінен туындаған. Олар жекеше жағдайда ретсіз өзгериді, бірақ кейде латын тіліндегі жергілікті сөздер сияқты қарастырылады, мысалы, нарықтық "атлет" (атлета) түпнұсқалық "атлетіс" орнына. Архаикалық (Гомерлік) бірінші өрлеудегі грек есімдері мен сын есімдері латын тіліндегідей қалыптасқан: "бұлт жинаушы Зевс" (nephelēgeréta Zeus) классикалық грек тілінде "nephelēgerétēs" болып өзгерген. Толық парадигма кестелері мен толық ақпарат алу үшін Wiktionary қосымшасын қараңыз.

Екінші өрнегі (о сабақтары)

Екінші жіктеу – бұл есімдердің үлкен тобы, көбінесе equus ("ат") және puer ("бала") сияқты еркек есімдер мен castellum ("бекініс") сияқты бейтарап есімдерден тұрады. Асыл тастардың, өсімдіктердің, ағаштардың және кейбір қалалардың атауларын қамтитын әйелдік есімдердің бірнеше шағын топтары да бар. Жекеше жағдайда, көптеген еркек есімдер түбір мен -us жұрнағынан тұрады, бірақ кейбіреулері -er жұрнағымен бітеді, ол міндетті түрде толық түбірге қосылмайды. Бейтарап есімдер әдетте түбір мен -um жұрнағынан тұратын жекеше жағдайға ие. Дегенмен, екінші жіктеудегі әрбір есімнің жіктеудің жіңішкеше жағдайында түбіріне -ī жұрнағы қосылады. Бұл жіктеудің жұрнақтарындағы басым әріп – o. + Екінші жіктеу парадигмасы Жекеше Көпше Еркек Нейтраль Еркек Нейтраль Номинатив us um ī a Вокатив e Аккузатив um ōs Жанауыш ī ōrum Датив ō īs Аблатив Локатив Ген. Дат. + Еркек доминус (еге) m. (еркек) Жекеше Көпше Номинатив доминус домині Vocative домине Аккузатив доминум доминос Жанауыш домині доминум Датив домину доминіс Аблатив + Бейтарап bellum (соғыс) n. (бейтарап) Жекеше Көпше Номинатив bellum bella Вокатив Аккузатив Жанауыш bellī bellōrum Локатив bellīs Датив bellō Аблатив Екінші жіктеудің локатив жұрнақтары – ī (жекеше) және īs (көпше); Corinthus ("Коринфте"), Mediolanum ("Миланда") және Philippi ("Филиппиде").

Екінші өрнектегі -ius және -ium есімдіктер

Ius және ium әріптерімен аяқталатын есімдер ертедегі латын тілінде жекеше жайында genitiv жағында ī түрінде болған, кейінірек iī деп реттелген. Ius-тағы еркек есімдердің барлық сатыларында жекеше шақырулы түрі ī болып келеді. Бұл түріндегі ī дыбыстары атаулы жайындағыдай бір буынға баса көрсетіледі, кейде латын тілінің әдеттегі басау ережесін бұзады. Мысалы, Vergilī (Vergilius) есімді жекеше жайындағы және шақырулы түрі Vergílī деп айтылады, тіпті ол буын қысқа болса да, соңғы буынға баса назар аударылады. Алайда, көне латын тілінде шақырулы түрі тұрақты түрде төмендеді, оның орнына ie қолданылды, мысалы fīlie "[O] ұл", fīlius есімінің архаикалық шақырулы түрі. Көпше түрінде және орналас жайында iī ((s) қысқарту жоқ. filius ұл m. (еркек) auxilium көмек, жәрдем n. (бейтарап) Жекеше Көпше Жекеше Көпше Атаулы жай fīlius fīliī auxilium auxilia Шақырулы жай fīlī Accusative жайы fīlium fīliōs Genitive жайы fīliī fīliōrum auxiliī auxiliōrum Dative жайы fīliō fīliīs auxiliō auxiliīs Ablative жайы Ежелгі тілдерде vus, quus және vum әріптерімен аяқталатын есімдер жекеше жайындағы және accusative жайындағы түрінде u емес, o түрінде қолданылады. Мысалы, servis ("құл") servos, accusative servom болуы мүмкін.

Екінші өрнектегі -r есімдіктер

Екінші өрнектегі кейбір еркек есімдер жекеше түрінде er немесе ir жалғауымен аяқталады. Бұл есімдердің өрнегі екінші өрнектің стандартты өрнегімен бірдей, бірақ жекеше жағдайдағы атау және шақыру формаларында жұрнақ болмайды. Кейбір (бірақ барлық есімдер емес) er жалғауымен аяқталатындары е-ын жояды, басқа жағдайларда да. Мысалы, *socer* ("қайнағасы") өзінің е-ын сақтайды. Дегенмен, *magister* ("ұстаз") жекешеше туыс жағдайында е-ын жояды. Екінші өрнектегі есімдердің өрнек кестелері үшін тиісті Wiktionary қосымшасын қараңыз.

puerboy м. (еркек) agerfield м. (еркек) virman м. (еркек)

Жекеше Көпше Жекеше Көпше Жекеше Көпше
Атау puer puerī ager agrī vir virī
Шақыру
Жіктеу (Accusative) puerum puerōs agrum agrōs virum virōs
Туыс (Genitive) puerī puerōrum agrī agrōrum virī virōrum(virum)
Дат (Dative) puerō puerīs agrō agrīs virō virīs
Жағдай (Ablative)

*puere* шақыру формасы тек Плавттың шығармаларында кездеседі. Көпше туыс жағдайындағы *virum* сөзі поэзияда қолданылады.

Екінші өрнектегі грек есімдері

Екінші жіктемеде грек тіліндегі екі түрлі еркек есім және бір түрлі бейтарап есім кездеседі. Бұл есімдер тек жекеше түрінде ғана ретсіз болады, дәл осылай бірінші жіктемедегі олардың баламалары да ретсіз. Екінші жіктемедегі грек есімдері Омикрон жіктемесінен туындаған. Кейбір грек есімдері қалыпты латын есімдері сияқты жіктелуі мүмкін. Мысалы, театрон театрум түрінде де кездесуі мүмкін.

Құдай

deus ("құдай") сөзінің жіктелуі ерекше. Классикалық латын тілінде deus сөзінің шақыру райы жекеше түрі кездеспейді. Шіркеу латынында Deus ("Құдай") сөзінің шақыру райы Deus болып табылады. Өлеңде um жұрнағы генетив көпше түрінің сорпасы –ōrum орнына қолданылуы мүмкін. deus, deīgod m. (еркек) Жекеше Көпше Номинатив deus deīdiīdī Шақыру райы Accusative deum deōs Genitive deī deōrumdeum Dative deō deīsdiīsdīs Ablative

Үшінші өрнегі

Үшінші жіктеу – есімдердің ең ірі тобы. Осы есімдердің жалқы сан жағдайындағы түрі a, e, ī, ō, y, c, l, n, r, s, t немесе x әріптерімен бітуі мүмкін. Бұл есімдер тобына еркек, әйел және орталық текті есімдер кіреді.

Қосындылық сабақтары

Консонантты түбірлі есімнің түбірін генетив жағынан is жұрнағын алып тастау арқылы табуға болады. Мысалы, pax f. (әйелдік) 'бейбітшілік' сөзінің түбірі pāc, flumen n. (бейтарап) 'өзен' сөзінің түбірі flūmin, ал flos m. (ерлік) 'гүл' сөзінің түбірі flōr болады. Ерлік, әйелдік және бейтарап есімдер көбінесе өздеріне тән ерекше номинативтік жалғыз сан жұрнақтарына ие. Мысалы, көптеген ерлік есімдер -or (amor, 'махаббат') жұрнағымен аяқталады. Көптеген әйелдік есімдер -īx (phoenix, 'феникс') жұрнағымен аяқталады, ал көптеген бейтарап есімдер көлбеу жағдайларда r түбірімен -us жұрнағымен аяқталады (onus 'салмақ'; tempus 'уақыт'). + Үшінші өрлеу парадигмасы (консонантты түбірлер) Ерлік & Әйелдік Бейтарап Жалғыз сан Көп сан Жалғыз сан Көп сан Атаулы (s) ēs — Бейтарап есімдердің атаулы және айыптау жақтары әрқашан бірдей. a Шақырулы Айыптаушы em Жіктеуіш is um is um Датативті ī ibus ī ibus Жоғалтушы e e Орналасушы Дататив/Жоғалтушы Дататив Дататив/Жоғалтушы Дататив dux жетекші m. (ерлік) virtus ерлік f. (әйелдік) nomen атау n. (бейтарап) Жалғыз сан Көп сан Жалғыз сан Көп сан Жалғыз сан Көп сан Атаулы dux ducēs virtūs virtūtēs nōmen nōmina Шақырулы Айыптаушы ducem virtūtem Жіктеуіш ducis ducum virtūtis virtūtum nōminis nōminum Датативті ducī ducibus virtūtī virtūtibus nōminī nōminibus Жоғалтушы duce virtūte nōmine Үшінші өрлеудің орналасушы жұрнақтары ī немесе e (жалғыз сан) және ibus (көп сан) болып табылады, мысалы rus 'елде' және Tralles 'Траллда'.

Бесінші декленция (e сабақтары)

Бесінші өрнек – көбінесе әйелдік зат есімдерінен тұратын есімдердің шағын тобы, мысалы res f. (әйелдік) («іс, мәселе, нәрсе») және diēs, diēī m. (еркек) («күн»; бірақ күндердің аттарында әйелдік f.). Әр зат есімнің түбіріне жұрнақ ретінде ēī немесе eī жалғанады, осылайша жіктеудің дара түріндегі жағдайы анықталады. + Бесінші өрнеу үлгісі iēs аяқталымы бар есімдер ēs аяқталымы бар есімдер Дара Көп Дара Көп Атайлым iēs iēs ēs ēs Шақыру Сөздік iem em Жіктеу iēī iērum eī ērum Дататив iēbus ēbus Жоғалту iē ē Орналас Жоғалту Жоғалту Жоғалту күн (еркек), ай (әйел) демалыс (әйел) Дара Көп Дара Көп Атайлым diēs diēs rēs rēs Шақыру Сөздік diem rem Жіктеу diēī diērum reī rērum Дататив diēbus rēbus Жоғалту diē rē iēs аяқталымы бар есімдерде жіктеу және датативте ұзын ēī болады, ал дауыссызға + ēs аяқталымы бар есімдерде осы жағдайларда қысқа eī болады. Бесінші өрнектің орналасқан жерін білдіретін аяқталуы ē (тек дара) болды, ол дара түріндегі жоғалту сияқты, мысалы hodiē («бүгін»).

Үшінші өрнектегі қосымшалар

Үшінші жіктегі сын есімдер әдетте үшінші жіктегі i түбірлі есімдер сияқты жіктеледі, бірақ олар жекеше ablative-те әдетте e емес, ī болады (i түбірлі есімдерден айырмашылығы, тек таза i түбірлі есімдерде ғана ī болады). Дегенмен, кейбір сын есімдер, мысалы, ветус ("ескі, қартайған") сөзімен бітетіндері, жекеше ablative-те e, көпше genitive-те um, орталық сан есімдік және accusative жағдайында a болады.

Сипаттамалардың салыстырмалы және суперлятивті түрлері

Ағылшын тіліндегідей, сын есімдердің де салыстырмалы және суперлятивті формалары болады. Тұрақты бірінші, екінші және үшінші жіктегі сын есімдердің бір немесе екі аяқталуы бар болса, салыстырмалы формасын жасау үшін еркек және әйел тегіне "ior", ал бейтарап тегіне "ius" жұрнақтарын қосады. Екеуі үшін де жаттық жағдайды "iōris" жұрнағы арқылы жасалады. Осылайша, олар үшінші жікте сүйеніп өтеді, бірақ "i" жіктегі сын есімдер сияқты сүйеніп өтпейді. Суперлятивті форманы жасау үшін түбірге "issimus", "issima", "issimum" жұрнақтарын қосады және олар бірінші және екінші жіктегі сын есімдер сияқты сүйеніп өтеді.