Кіріспе

Тұрақты ұлттық табыс (ТҰТ) – қоршаған ортаның тұрақтылығын көрсететін индикатор, ол есептеу жылындағы технология деңгейінде қоршаған ортаның функциялары «мәңгіге» қолданыста болатын өндіріс деңгейін бағалайды.

Шолу

Елдің ұлттық табысы – тауарлар мен қызметтердің жылдық өндірісінің шамаланған көрсеткіші. Адамзаттың барлық қызметінде маңызды болып табылатын, адам жасаған емес физикалық ортаның – қоршаған орта функцияларының мүмкін пайдалануларының жоғалтылуы бұл шамалауға кірмейді. Сонымен қатар, қазіргі және болашақ өндіріс осы қоршаған орта функцияларына байланысты. Белгілі бір жылғы тұрақты ұлттық табыс (ТҰТ) – есептеу жылындағы технологиямен қоршаған орта функциялары мәңгі сақталып қалатын өндіріс деңгейінің шамаланған көрсеткіші. Тұрақты ұлттық табыс (ТҰТ) мынадайша анықталады:

есептеу жылында қолда бар технологиямен өмірлік маңызы бар қоршаған орта функциялары мәңгі сақталып қалатын ең жоғары өндіріс деңгейі. Стандартты ұлттық табысқа (ҰТ) тіркелген сол жылғы өндіріс деңгейі бұл шартқа сай келмейді. Қоршаған орта функциялары мен оларды сақтау ҰТ-қа жатпайды. Сондықтан ҰТ әрқашан ТҰТ-тан жоғары болады. Бұл айырмашылық қазіргі өндіріс деңгейі мен тұрақты жағдайдағы өндіріс деңгейі арасындағы қашықтық туралы ақпарат береді. Егер қашықтық азайса, онда біз қоршаған ортаның тұрақтылығына қадам басып жатырмыз, өндірістің қоршаған ортаны тұрақты емес пайдалануға негізделген бөлігі кемиді. Егер қашықтық артса, онда біз тұрақтылықтан алшақтап барамыз.

Тарих

"Тұрақтылық" ұғымының бастапқы мағынасы – адам қызметі мен оның физикалық ортасы арасындағы тепе-теңдік қатынас, және ол он тоғызыншы ғасырға дейін созылатын ұзақ дәстүрге ие. Ұзақ мерзімді ұлттық табыс осыған сәйкес тұрақтылықтың анықтамасына негізделген. Тұрақтылық тұжырымдамасы 1980 жылғы "Әлемдік табиғатты қорғау стратегиясы" жариялануымен халықаралық талқылауға енгізілді.

1987 жылғы "Біздің ортақ болашағымыз" басылымынан бері тұрақтылыққа физикалық ортаны тұрақты пайдаланудан өзге, оған қайшы келетін элементтер де қосыла бастады, мысалы, ұлттық табыста өлшенетін өндіріс өсімі және кейбір әлеуметтік шаралар. Қоршаған ортаны қорғау және осыған қайшы келетін мақсаттарды бір тұрақтылық индикаторына біріктіру арқылы, қоршаған ортаның жағдайының дамуы көлеңкеде қалады. Сонымен қатар, қысқа мерзімде әлеуметтік тұрғыдан тиімді болған, бірақ маңызды экологиялық функцияларды жойыққандықтан ұзақ мерзімде апатқа әкелген шаралардың мысалдары бар. Осыған байланысты аргументтер мен тарихи мысалдар төменде аталған Hueting және Reijnders (2004) және De Boer және Hueting (OECD үшін, 2004) еңбектерінде келтірілген. Ұзақ мерзімді ұлттық табыстың теориялық және практикалық негізін экономист Рофи Хьютинг жасады. Ол 1970 жылы 1967-1970 жылдардағы мақалалар жинағын жариялады: "Табиғат бізге қаншалықты құнды?". 1974 жылғы докторлық диссертациясының тақырыбы: "Жаңа тапшылық және экономикалық өсім: аз өндіріс арқылы көбірек әл-ауқат?". 1969 жылы Хьютинг Нидерланд статистикалық қызметінде Қоршаған орта статистикасы бөлімін құрды. Биологтар, химиктер, физиктер, электр инженерлері және экономистерден құралған көп салалы команда SNI және оның негізіндегі экологиялық статистика бойынша дерлік қырық жыл жұмыс істеді.

Қоршаған орта функциялары

Тұрақты ұлттық табыстың (ТҰТ) негізі – қоршаған ортаның функциясы ұғымы болып табылады. Қоршаған ортаның функциялары – адам жасамаған физикалық ортаның мүмкін болатын қолданылуы, адамзаттың барлық іс-әрекеттерінде толыққанды тәуелділігі оған тікелей байланысты, олар өндіріс, тұтыну, тыныс алу немесе демалыс сияқты қызметтерді қамтиды. Егер бір функцияны пайдалану екінші функцияның немесе сол функцияның есебінен болса, немесе болашақта мұндай қауіп туындаса, функциялардың бәсекелестігі пайда болады. Мысалы, судың ластану шектері сақталмаған жағдайда, "қалдықтарды төгу орыны" функциясы "ішуге жарамды су" функциясымен бәсекелесуге бейім. Бәсекелес функциялар өзінің сирек болуымен сипатталады, демек, экономикалық тауарлар болып саналады. Бүгінде біздің физикалық ортамыздың бұрын тегін қолданылған функцияларының көпшілігі тапшылыққа ұшырады.

Экологиялық тұрақтылыққа көшу

Қазіргі технологиялар, халық санының өсуі, сондай-ақ өндіріс және тұтыну үлгілері ескерілгенде, үкіметтер жетістікке ұмтылып жатқан тұрақты жағдайға қол жеткізу мүмкін емес. Еңбектің арақашықтығын ескеретін болсақ, қоршаған ортаның тұрақтылығына қол жеткізу үшін біршама ұзақ уақыт қажет болады. Сонымен қатар, көптеген экологиялық шаралардың нәтижесі бірнеше онжылдықтардан кейін ғана көрінеді. Тұрақты жағдайға көшудің мерзімі тек маңызды экологиялық функциялардың қайта орналастырылмайтын зақымдануына жол бермеу шарттарымен ғана шектеледі. Осы қауіпті ескеретін болсақ, тұрақтылыққа қарай бағытты өзгертуді одан әрі кешіктірудің қажеті жоқ. Алдын ала сақтану принципіне сәйкес, көшу кезеңінде технологиялық прогресс күтілмейді. Бұл SNI мен NI арасындағы айырмашылықтың (экарт) уақыт өте келе қалай өзгеретініне қарай бағаланады.

Есепті баға

ҰБТ бағалау жұмыстары 1960 жылдардың ортасында басталды. Ян Тинберген мен Рофи Хьютинг 1991 жылы әлем бойынша "ҰБТ" алғашқы шамалауын жасап, оны әлемдік өндіріс деңгейінің 50 пайызына теңеді: тұрақты әлемдік кіріс. 2001 жылы Нидерланды үшін Ұлттық денсаулық сақтау және қоршаған орта институты (RIVM), Нидерланд статистикалық қызметі (CBS) және Қоршаған ортаны зерттеу институты (IVM) бірлесіп жасаған, әлдеқайда жетілдірілген бағалау жасалды. Бұл шама Нидерландының ұлттық кірісінің шамамен 50 пайызын құрады. Бұл 1970 жылдардың басындағы өндіріс деңгейімен сәйкес келеді. Сол кезде халық саны қазіргіден аз болғандықтан, жан басына шаққан тұтыну қазіргі деңгейдің 50 пайызынан әлдеқайда жоғары болды. ҰБТ принциптеріне сәйкес, әлемдегі барлық елдер бір уақытта экологиялық тұрақтылыққа көшеді және оның құны Нидерландыдағыдай болады деп есептеледі. 1990-2000 жылдар аралығында NI мен ҰБТ арасындағы айырма шамамен 10 миллиард еуроға артты.

Пікірлер

Неоклассикалық экономика экологиялық экономикадан қарсылық көреді, бірақ Хьютингтің қоршаған ортаны неоклассикалық тұрғыдан талдауы осы қарсылықты азайтуға мүмкіндік берер еді. Неоклассикалық SNI, мысалы, Роберт Костанца және авторлар (1997) еңбектерінен өзге нәтижелерді көрсетеді. Роберт Костанца және авторлардың (1997) қолданған әдістемесіне сынды Роефи Хьютинг және авторлар (1998) жасайды.