Кіріспе
Ирандағы зияткерлік қозғалыстар – 19 ғасырдан бері өзгеріп келе жатқан заманауилық тәжірибесімен байланысты өнер, ғылым, әдебиет, поэзия және саяси құрылымдарды қамтиды.
Ирандық заманауилықтың тарихы
Еуропалық Ренессанс Еуропа мен Американы өзгертетін радикалды идеяларды тудырудан бұрын-ақ, парсы мемлекет қайраткерлері, суретшілер мен зиялылары қазіргі заманға тән идеяларды алдын ала формулирлеген. Мың жылдан астам уақыттан бері Парсыда қазіргі заманды іздеу мен діни қараңғылық күштері арасындағы қақтығыс жүріп келеді. Шамамен екі жарым мың жыл бұрын, Геродот өзінің "Тарихы" атты еңбегін жазған кезде, Парсы Батыс үшін толыққанды қарсылық білдіретін мемлекет болды. Ғалымдардың пікірінше, қазіргі заман Батыста басталып, философиялық мәні, экономикалық негізі және мәдени талаптары тұрғысынан ерекше Батыс құбылысы болып табылады. Ренессанстың қараңғы жағында өмір сүрген барлық басқа мәдениеттер, егер қазіргі заманды қаласа, Батыс тәжірибесін үлгі етіп алуы керек. Макс Веберден Милан Кундераға дейін көптеген Батыс ғалымдары мен жазушылары, өкілдік демократия мен рационалды ойдан бастап, роман мен эссе өнеріне дейінгі барлық нәрсе тек Батыстан ғана шыққан емес, сонымен қатар оның мәдениетіне ерекше сәйкес келіп, оның климаттық жағдайларына тән екенін айтты. Парсы, өте бай және алуан түрлі мәдени мұрасымен, Батыс санасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Киелі кітапта Парсы және оның патшаларына көптеген мақтаулар айтылған. Кир Ұлына деген мақтаудың себебі, оның яһудилерді Бабыл тұтқындығынан босатудағы рөлі болды. Бірақ, одан да маңыздысы, сол кездегі алып Парсы империясы діни және мәдени төзімділіктің үлгісі болды. Гегельдің еңбектері Батыс философиясының ең жоғары деңгейі деп есептеледі, ол тарихтағы Парсы мен Заратустраның рөлін мадақтауда жоғары дәрежелі сөздерді қолданды. 19 ғасырдағы Германияда Гегельден кейін Ницше өзінің "Заратустра осылай сөйледі” атты ең маңызды еңбегін жазды, ол да парсы ой-өрісінің осы маңызды тұлғасына тоқталды. Ницшенің кітабы Батыс философиясының барлық дәстүрін радикалды түрде сынға алады, тіпті толығымен жоққа шығарады. Ницшенің өзінің сындық көзқарасын Заратустраның атымен білдіруі бекер емес. 19 ғасырдың соңы Заратустраның Батыс санасы мен философиялық ой-толғанысын қалыптастырудағы маңызды рөл атқарған жалғыз немесе соңғы уақыт емес еді. 1990 жылдары мыңжылдық қызуы мен басқа да Жаңа дәуір тақырыптарына парсының ықпалы соншалықты күшті болды, ол белгілі американдық сыншы Гарольд Блумның пікірінше, жиырмасыншы ғасырдың соңғы онжылдығын шын мәнінде "Зороастризмге оралу” деп атауға болады. Батыс өнері, тарих пен теология сияқты, ежелгі заманда парсылардың кең таралғанын көрсетеді. Мысалы, грек трагедиясының барлық сақталған туындыларының ішінде грек емес тақырыпқа арналған жалғыз туынды – Эсхилдің "Персиялықтар” пьесасы.
Бірінші буын
Ирандық зиялылардың алғашқы буыны саналатын XIX ғасырғы парсы реформаторлары, парсы өркениетінің көнелігіне сүйену ғана оның болашақта да өмір сүруіне жеткіліксіз екенін толық түсінді. Олар билік иелерімен қарым-қатынас орнатып, реформа жобаларын оларға жүргізуге мүмкіндік алуға тырысты. Бұл жобалар, табиғи түрде, оларға бағытталған билік өкілдері арасында дереу нәтиже бермеді. Бұл зиялық реформалар сарайдан және уламалардан кеңінен қарсылыққа ұшырады. Абдул Рахим Талебоф, Фатх Али Ахунзаде және Сани о Доле осы буынға жатады.
Екінші буын
Екінші буын Парсыға тек Батыстың үлгісін ғана емес, Еуропа мәдениетіне ұйымдасқан және жүйелі көзқарас арқылы заманауи өркениетті енгізуді мақсат етті. Мұхаммед Тақи Бахар, Әли Дашти, Әли Акбар Давар, Мұхаммед Әли Форуғи, Садық Хедаят, Бозорг Алави, Ахмад Касрави, Саид Нафиси, Хасан Такизаде, Абдулхөсейн Теймурташ және Абдул Баха осы буынға жатады.
Үшінші буын
Иран зиялыларының үшінші буыны – орыс марксизмінің ирандық саяси және әлеуметтік ой-санасына сіңірілуін көрсетеді. Марксистік идеологияның ирандық зиялылардың үшінші буыны арасында кең таралғандығымен қатар, аударма және жаңа білім мәдениеті сөзсіз түрде моральдық және саяси абсолюттіліктерге ұмтылды. Зиялылар өздерін "білім берушілер" деп жариялап, мемлекет пен қоғамды сынаған "адамгершілік заңдарды қабылдаушылар" рөлінде әрекет етті. Жалал әл-Ехмад және белгілі интеллектуал және әлеуметтанушы Әли Шәрияти осы буынға жатады.
Төртінші буын
Ирандық зиялылардың төртінші буыны негізінен "Гофтегу" және "Киян" сияқты журналдармен ерекшеленеді. Батыс заманауилығымен қарым-қатынаста марксистік және Хайдеггерлік философиялармен көрінетін біртұтас көзқарас ұстанған идеологиялық буыннан өзгеше, ирандық зиялылардың төртінші буыны бас идеологиялардан алшақтауға және сыни тұрғыдан қашықтауға бейімделді. Ирандық зиялылардың жаңа буынының әдістемелік позициясы екі негізгі философиялық ұстаныммен сипатталады: бір жағынан, интерсубъективті негізде антиутопиялық ойлауды дамыту, екінші жағынан, Батыстың заманауи құндылықтарымен үлгі алмастырмайтын, диалогтық қарым-қатынасқа ұмтылу. Абдулкарим Соруш, басқалармен қатар, осы төртінші буынға жатады.
Қазіргі заманғы өнер қозғалысы
Ирандық тәжірибе мен заманауилықтың дамуы кино, сурет және музыканың бірегей стиліне әкелді. Иран киносындағы Жаңа толқын, өзінің терең философиялық, поэтикалық және көркемдік стиліне байланысты бүкіл әлемде танымал болды. Аббас Киаростами – Иран киносының Жаңа толқынының ең көрнекті өкілі. Көркемдік және эстетикалық жағынан, парсы киносының Жаңа толқынының ерекшеліктері, мысалы Аббас Киаростамидің туындылары постмодернизм ретінде жіктелуі мүмкін. Хамид Дабаши «Close Up: Iranian Cinema, Past, Present, Future» (2001) кітабында қазіргі иран киносын және [ирандық] ұлттық кино құбылысын мәдени жаңғырудың бір түрі ретінде сипаттайды. Дабашидің сөзіне сүйенсек, «экранда тарихи тұлғаны (мәңгілік Құран адамына қарама-қарсы) көру мүмкіндігі – ирандықтарға заманауилыққа қол жеткізуге мүмкіндік берген ең маңызды оқиға». Мехди Саиди – халықаралық деңгейде танымал суретші және дизайнер. Оның эстетикасы көптеген аймақтарда, әсіресе араб әліпбиін қолданатын елдерде дизайнның негізгі тірегіне айналды. 2009 жылдың қараша айында ол Жапонияның Осака қаласында өткен Халықаралық шақыру плакаттары триенналында «Бес жұлдызды дизайнерлер» номинациясы бойынша бас жүлде алды. 2006 жылдың 13 желтоқсанында графикалық дизайнер Реза Абедини, Иранның көркемдік мұрасының білімі мен жетістіктерін пайдалану, оларды жаңарту және қайтадан қызықты ету жолымен, Принц Клаус сыйлығының бас жүлдесіне ие болды. Реза Абединидің парсы стилі (Persian Sym) парсы мәдениетінің бай каллиграфиялық дәстүрін «заманауилықпен» үйлестіреді. Ыбырай Ғолестан, Ферейдун Рахнема және Фарох Ғаффари 20 ғасырда Иранның «ерекше» кино стилі мен ирандық зияткерлік қозғалысын құрған деп саналады. Маркос Григорян және Хосейн Зендеруди – ирандық қазіргі сурет және мүсін өнерінің пионерлері болды.
Қазіргі заманғы және заманауи сәулет қозғалысы
Ирандық сәулет өнерінің жаңа дәуірі Сафавид әулетінің (1501–1736) өрлеуімен басталғанымен, шын мәнінде, ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарында әлемдегі заманауи сәулетшілердің әрбір буыны сияқты, заманауи ирандық сәулетшілердің бірінші буыны да сәулет өнеріндегі заманауи қозғалыс пен рационализмнің ықпалында болды. Вартан Хованессиан, Али Садиқ, Мохсен Форуги, Пол Акбар, Габриэль Геврекиан, Хайдар Гиаи, Абдолазиз Фарманфармайан және Хошанг Сейхун осы қозғалыстың мысалдары болып табылады. Кейін, 1960-шы жылдардың ортасында Али Сардар Афхами, Камран Диба және Надер Ардалан ирандық постмодернизмнің бағытын бейнелеу үшін өздерінің дизайндық көзқарасын тарих пен дәстүрге ашқан ирандық сәулетшілердің қатарына қосылды. Ирандық сәулетшілер Ислам революциясынан кейін де халықаралық сәулет өнерінің жаңа үрдістеріне назар аударуда. Әлемдегі көптеген сәулет орталары сияқты, 1980-ші жылдары постмодернизмнен жаңа дамуға өту туралы тәжірибелер көптеген ирандық сәулетшілерге әсер етті, мысалы, Рәзза Данышмагир, Фархад Ахмади және Дараб Диба. Осыған байланысты, Аббас Ғариб немесе Бахрам Ширдель сияқты кейбір сәулетшілердің қазіргі және постқазіргі заманғы сәулет өнерінің ең озық теориялары мен үрдістеріне терең үңілу әрекеті қызығушылық тудырады, мысалы, Ғариб жағдайында сәулеттегі күрделі жүйелер теориясы және Ширдель жағдайында бүктеу теориясы. Бұл тәжірибелер сәулет пен дизайнды абстракциядан, жазықтықтан, қаттылықтан, күшпен салынған тікбұрышты формалардан және модернисттік кеңістіктердің гетеротопиясынан босатуға бағытталған тиімді әдістер мен үлес болып табылады, соның нәтижесінде қоршаған ортасының және контекстінің күрделілігіне ашық, сұйық, икемді, жұмсақ және динамикалық сәулет пайда болады.
Музыкалық қозғалыстар
Ирандағы конституциялық төңкеріспен бірге, жас музыканттар әлеуметтік өзгерістердің толқынымен үндесетін жаңа музыка түрлерін іздеді. 1937 жылы Тегеран симфониялық оркестрі жұмысын бастап, батыс және иран музыкасын орындады. 1979 жылғы төңкеріс парсы классикалық музыкасының жаңа өркендеуіне бастама берді. Ареф ансамблі, Шейда ансамблі және Парсы музыкасы шеберлері ансамбльдерінің құрылуы 20-ғасырдың соңында және мыңжылдық басында иран музыкасында революция жасады. Парсы симфониялық музыкасында жаңа тұлғалар пайда болды, және бірнеше симфониялық оркестр ұлттық үкіметтер мен халықаралық ұйымдардың қолдауы болмаса да жұмысын бастады. Жаңа толқынның ерекшелігі – ирандық және еуропалық аспаптар мен музыка жанрларын пайдалануға қызығушылықтың артуы. Бұған Мелал оркестрі мен Иранның Ұлттық симфониялық оркестрі ең жақсы мысалдар. Халық музыкасы да Сима Бина және Камкар сияқты тұлғалардың пайда болуына куә болды. Бұл музыканттар көптеген концерттер ұйымдастырып, Иран халық музыкасын (Хорасани, күрд, Бандари, Мазандарани музыкасы және т.б.) халықаралық қауымдастыққа таныстырды.
Хаттар
Ирандағы әдеби сын және салыстырмалы әдебиет 19 ғасырда жаңа кезеңге енді. Парсы әдебиеті Садық Хедаят, Ахмад Касрави, Абдулхоссейн Зарринкуб, Шахрох Мескуб, Ибрагим Гулестан және Садық Чубак сияқты әсерлі тұлғалардың пайда болуымен дамыды.
Драмалық
XIX ғасырда Мирза Фатали Ахундовтың пьесалары парсы тіліне аударылғаннан кейін парсы драмасы жаңа кезеңге енді. XX ғасырда Баһрам Бейзай және Акбар Ради сияқты көрнекті драматургтер пайда болды.
Иран әйелдер қозғалысы
Қазіргі уақытта әйелдер құқығын қорғаушылар Ирандағы ең белсенді әлеуметтік құқық қорғаушылардың қатарында болып табылады және олар негізінен ирандық заң жүйесінде әйелдерге тең құқықтар беру үшін, белгілі бір кемсітуші заңдарға қарсы күресуге бағытталған. Алайда, 2005 жылы президент болып сайланған Махмуд Ахмадинежадтың президенттік кезеңінде әйелдер құқығын қорғаушылар ұрылып, түрмеге қамалып, қуғын-сүргінге ұшырады. Иранның қазіргі тарихындағы ғылым, заманауи әдебиет, кино, адам құқықтарын қорғау сияқты ирандық зиялылық қозғалыстарда әйелдердің қатысуы ерекше көзге түседі. Иранның ғылыми-зерттеу министрлігінің мәліметтері бойынша, табиғат ғылымдарындағы барлық университет студенттерінің 56%-ы әйелдерді құрады, оның ішінде докторылық диссертациясын қорғайтын студенттердің бесіден бірі – әйел. Мұндай білім беру мен әлеуметтік тенденциялар Иран үкіметі тарапынан күшейіп бара жатқан алаңдаушылықты тудыруда. Кино және бейнелеу өнерінде Ширин Нешат, Тахмине Милани, Рахшан Бани Этемад және Самира Махмалбаф әлемнің түкпір-түкпірінен және халықаралық фестивальдарда көптеген көрермендерді қызықтырған жаңа кинематографиялық стильдерді жасады. Парсы ақыны және әдебиет қайраткері Симин Бехбахани 1997 жылғы әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үміткер ретінде ұсынылды. 2003 жылғы Нобель бейбіт сыйлығы демократия және адам құқықтары, әсіресе әйелдер мен балалардың құқықтары үшін күш салған Ширин Эбадиге берілді. Симин Данешвардың «Савушун» романы 20 ғасырдағы ирандықтардың модернизация тәжірибесі туралы повестеу. Ирандық жазушы және сатирик Биби Хатун Астарабади, болжам бойынша, алғашқы кәсіби әйел сатирик және сыншы, сондай-ақ парсы конституциялық революциясына қатысқан көрнекті тұлғалардың бірі болды. 20 ғасырдың басында парсы музыкасында «Иран музыкасының ханымы» аталған Қамар ол Молук Вазири пайда болды.
Парсы конституциялық төңкерісі
Иран XX ғасырдың басында керемет конституциялық революцияны бастан өткерді. Конституциялық қозғалыс жаңару және адам құқықтарымен айналысты. Ол Иранда парламент құрылуына әкелді. Мирза Жахангир Хан Ширази және Фаррохи Язди осы дәуірдегі ең белгілі жазушылар мен сыншылардың қатарында болды, олар Иранда демократия мен еркіндік орнату үшін өмірін құрбан етті.
Иран революциясы
Кейбір зерттеушілер Иран революциясы – тек қана дәстүр мен заманауилықтың қарапайым қақтығысы емес, ол заманауилықты нағыз исламдық ұлттық санаға, мәдениетке және тарихи тәжірибеге бейімдеуге жасалған тытырға деп санайды. Көптеген адамдар Иран революциясын Батыстың секулярлық заманауилығына қарсы бүлік ретінде қарастырды, ал кейбір батыс ойшылдары оны капиталистік материализмнің рухасыз әлемінен рухани құндылықтардың жеңісі деп қабылдады. Ал басқалар үшін Иран революциясы – қазіргі заманның өзінің саяси саналылығына қарсы наразылық болды.
Хордад қозғалысының 2-ші
1997 жылғы мамыр айында бұрынғы президент Мұхаммед Хатаминың сайлануы жастардың жаңа саяси күшінің пайда болуымен байланысты болды. Олар Ирандық интеллектуалдық аренада марксистік және Хайдеггерлік көзқарастармен байланысты авторитарлық құндылықтар мен символдармен қайшы келетін, бір мезгілде жекебасшылық және демократиялық идеалдарға шабыттанды. Осы жаңа әлеуметтік атмосферада жаһандық қауымдастық немесе киберполистің пайда болуы ирандық жастарға заманауи әмбебап стандарттар ретінде инструменталдық рационалдылықтың нағыз мәнін ашты. Саид Хаджарян 1997 жылғы Иранның реформа қозғалысының басты стратегиясы деп есептелді. Ол Ислам Республикасының сақталуы басты мақсат екенін және ешқандай діни ғұрып оған тосқауыл болмауы керек екенін айтқанда, кез келген діни нормадан саясаттың басымдығын көрсетті. Оның сөзіне қарағанда, мұндай шешім саясаттың діннен маңыздырақ екенін білдіреді және діннің секуляризациясын мойындайды. Осы тұрғыда, оның пікірінше, велаят факихті қайта қарастыруға және оның Ирандағы саяси саласындағы басымдығын жоққа шығаруға болады. Жаңа реформа қозғалысын құруға шақырған Хаджарян, реформа қозғалысы 1997 жылы басталып, Хатаминың екінші мерзімінде тоқтағанын айтады. Оның ойынша, парсы конституциялық революциясы бастаған реформа жобасы әлі толыққан тоқ емес. 2-ші Хордад қозғалысының ауқымы президент Хатаминің реформа жоспарынан әлдеқайда кең болды. Соңғысы баяу прогреске ұмтылып, қазіргі Ислам Республикасына нақты демократиялық балама ұсынбағаны үшін сынға ұшырады. Бұл туралы Хатаминың Ұлыбританияға сапары барысында сұрағанда, ол: "Сіздер біздің ғасырлар бойы диктатурада болғанымызды жақсы білесіздер, сондықтан бірден демократияға көше алмаймыз, біз қадам-қадаммен ілудеміз" деді.
Зиялыларға қарсы науқандар
Иран революциясынан кейін Мәдени революция және Ирандағы тізбектелі кісі өлтірулер ирандық ғалымдарды тұтқындау, азаптау, эмиграцияға мәжбүр ету және жаппай қырғынға ұшыратумен байланысты екі маңызды науқан болды.
Революциялық интеллектуалдық топтар
Бұл санаттағы басты тұлғалар – Әли Шәрияти, Жалал әл-Ахмад және Мортеза Мотахари. Мортеза Мотахари – Иран революциясының басты теоретигі және ойшылы болды. Ол революцияға дейінгі Иранның ең ықпалды философиялық лидерлерінің бірі саналады және оның ойларының әсері мен танымалдылығы бүкіл Иран қоғамында көп жылдар бойы сезіліп келеді.
Реформашы зиялы қауымдар
Бұл санаттағы басты тұлғалар: Мехди Базарган, Абдолкарим Соруш, Мұхаммед Моджахед Шабестари, Мостафа Малекиан, Мохсен Кадивар, Алиреза Алавитабар және Хосейн Баширие. Бұл зиялыларды біріктіретін қасиеттер – исламдық ой-пікірдегі реформаны, демократияны, азаматтық қоғамды және діни плюрализмді мойындауы, сондай-ақ Факихтің абсолютті билігіне қарсылығы. Діни зиялылардың қалыптасуын Абдолкарим Соруш еңбектерінен көруге болады. Соруштің негізгі идеясы – мәңгілік, өзгермейтін діни шындықтар бар, бірақ оларды түсінуіміз ғылым мен философия саласындағы білімімізге байланысты. Шииттік ой-пікірге тарихи тұрғыдан қарау үшін марксизмге жүз бұрған Әли Шариатиден өзгеше, Соруш демократия мен дін арасындағы қатынасты талқылайды және «діни демократия» деп аталатын мүмкіндік туралы ой бөліседі. Парсы мистикасының ықпалымен Соруш 20 ғасырдың көптеген либералды мұсылман ойшылдарынан асып түсетін реформалық исламның бір түрін жақтады және ислам мен демократияны жақындастыру – бұл қазіргі ғылыммен, демократиямен немесе адам құқықтарымен сәйкес келетін Құрандағы сөздерді табу ғана емес, деп мәлімдеді. Молана Жалаледдин Балхи, Иммануил Кант, Г.В.Ф. Гегель, Карл Поппер және Эрих Фроммтың еңбектеріне сүйене отырып, Соруш исламның барлық негіздерін қайта қарауға шақырды, діннің әлеуметтік әділеттілік пен басқа адамдарға қамқорлық жасауға бағытталған бастапқы рухын сақтау қажеттігін атап өтті. Бұл айналадағы басқа да ықпалды тұлғалар – Саид Хаджарян, Ахмад Садри, Махмуд Садри, Эззатулла Сахаби, Ахмад Габель және Хасан Юсефи Ешкевари. Ақбар Ганжи өзінің «Республикалық манифестін» жариялағанға дейін осы топпен байланыста болды. Сонымен қатар, Ақбар Ганжи Иранның зиялы қозғалысына қосылуға ирандық емес зиялыларды шақыру үшін әлемді аралады. Көптеген парсы ғалымдары әлемдік ғалымдармен мұндай байланыстар ирандық зиялылықты және демократиялық реформаларды дамытады деп санайды. Ричард Рорти, Ноам Чомский, Энтони Гидденс, Дэвид Хилд, Шмуэль Ноа Айзенштадт және тағы басқалар ирандық зиялы қоғамның құрметті мүшесі болды. Бұл топтың ең маңызды жетістігі, бәлкім, өздерінің ұстаздарынан озатын және Ирандағы белгілі зиялы айналымдардың ешқайсысына жатпайтын жаңа буын ирандық зиялыларды тәрбиелеу болды. Ахмад Зейдабади және Мехди Джами осы парсы ғалымдарының жаңа буынына жатады.
Неоконсервативті интеллектуалдық топтар
Реформашыл зиялылардан өзгеше, Ирандағы неоконсервативті зиялылар басшының жоғарылығын жақтайды және демократия, азаматтық қоғам және көптік сияқты ұғымдарға қарсы тұрады. Бұл қозғалысқа Реза Давари Ардақани, Жавад Лариджани және Мехди Голшани сияқты тұлғалар кіреді. Олардың арасындағы ең танымал тұлға – Реза Давари Ардақани, ол батысқа қарсы философ ретінде Мартин Хайдеггердің еңбектерін жақсы біледі. Давари, Соруштан айырмашылығы, Хайдеггердің ой-пікірлерінің, негізінен, қазіргі заманға сын тұрғысынан қарауын ислами тұрғысынан жеткізеді. Ол саясат пен дін арасын бөліске негізделген демократияның батыстық үлгісін қабылдамайды.
Діни емес зиялы қауымдар
Бұл санаттағы басты тұлғалар: Жавад Табатабей, Дариуш Шайеган, Әмір Хосейн Арыянпур, Рамин Джаханбеглу, Эхсан Нараги, Хосро Нагед, Аббас Милани және Арамеш Дустдар. Жавад Табтабей Иран мәдениетінде діннің терең тамырларына қарсы шығады. Табатабай үшін Иран саяси ой-пікірінің құлдырауы 9-10 ғасырларға дейін жетеді және содан бері олар үшін заманауилықты толыққанды түсіну мүмкін болмай келді. Оның пікірінше, әлеуметтік ғылымдар Иранға ойды секуляризациялау және рационализациялау процесінсіз енгізілді, сондықтан олар ескі көзқарастарды және дұрыс ойлау қабілетінің жетіспеуін бейсана түрде қайта жаңғыртады. Дариуш Шайеган мәдени біртектілік пен діни абсолютизмге күмән тудыратын қазіргі заманғы әлемнің маңызды тенденцияларын ескермейтін дінге қатысты көзқарасқа сын айтады. Исламның монолиттік тұжырымына негізделген толыққанды ұлттық сананы іздеу қазіргі әлемнің эволюциясына қайшы келеді және (Иран) қоғамының оқшаулануы мен регресіне әкеледі. Көбінесе француз тілінде жазатын (бірақ парсы тіліне кеңінен аударылған) Дариуш Шайеган осы зиялылардың кейбір пікірлерін бөліседі, бірақ оның ең маңызды үлесі – ирандықтарды қазіргі заманғы әлемнің «бөлшектелген жекелігін» қабылдауға және біртұтас өзіндік санаға ұмтылудан бас тартуға шақыру болып табылады, себебі ол утопиялық және мифологиялық идеологияларға құмарлық тудырады. Ол Иранның дәстүрден постмодернизмге тікелей, заманауилық арқылы өтпегендігіне байланысты күшті дағдарысқа тап болғанын айтады. Оның ұсынысы – Иранды жаңа көпмәдени әлемге ашу, онда әртүрлі перспективаларды қабылдау және сол себепті өзгеше ойлайтындар мен мінез-құлқы бар адамдарға төзімділік таныту қажет. Осы шақырудың Иран жастарына күшті әсері бар.
Дәстүрлі ғалымдар
Ең белгілі айналым Хосейн Насрмен байланысты, ол Империялық Иран философия академиясын құрған адам. Наср үшін дәстүрлі әлемде қасиеттілік пен абсолюттік сезімі күшті болған, ал жаңа заманның басталуы осы сезімді тоқтатуды білдірді, нәтижесінде Макс Вебер кейіннен әлемнің рухани құндылығынан айырылуын айтты. Наср мансабының басынан бері ислам фундаментализмінің барлық түрлеріне қарсы тұрды, себебі ол оны қазіргі заманғы ұлттық мемлекет үлгісіндегі өз бетінше әрекет ететін реакциялық қозғалыс деп санайды, бірақ одан да маңыздысы, оның табиғат пен адамның қадір-қасиетіне құрмет көрсететін дәстүрлі мұсылмандық көзқарастың негізінде жатқан жақсы ойластырылған метафизикалық негізі жоқ.
Ирандағы философиялық білім беру
Философия соңғы онжылдықтарда Иранда оқудың танымал пәніне айналды. Қазіргі уақытта Иранда жарияланған философиялық кітаптардың санымен басқа елдердегі кітаптарды салыстырғанда, Иран осы салада бірінші орында тұр, бірақ философиялық кітаптарды басып шығару бойынша ол әлдеқайда жоғары. Қазіргі уақытта философияның әртүрлі салаларында әртүрлі көзқарастар жұмыс істейді: 1. Дәстүрлі парсы-ислам философиясы. Дәстүрлі классикалық философия үнсіздік кезеңінен кейін Тегеран мектебінде қайта жанданды, әсіресе 20 ғасырдың басында Аға Әли Модаррес Зонузидің еңбектері, одан кейін Тегеран және Гом мектептері (Алламе Табатабай және Имам Рухолла Хомейнидің еңбектерімен) философиялық пікірталастарды жақтандырды. Қазіргі таңда Ислам философиясы Әлемдегі ең жаңа кезең болып табылады, Исфахан Сфавид мектебінен кейін Иранда осы сала өркендеп дамуда. Біздің заманымыздың ең көрнекті тұлғаларына Алламе Хосейн Табатабай, Алламе Рафии Газвини, Мехди Хайери Язди, Фалатури, Хасан Заде Амоли, Мортеза Мотахари, Аболхасан Желве, Мохаммад Таги Амоли, Алламе Хосейн Гарави Исфахани (компания), Ибрагим Аштияни, Джалалуддин Аштияни, Казем Ассар жатады. 2. Батыс философиясы. Батыс философиясы 19 ғасырда Иранға көбінесе енгізілді, бірақ оның толық дамуы 1970-ші жылдары Тооде партиясының кеңес бөлімшесінің солшыл саяси ой-пікіріне қарсы реакциялық қозғалысымен басталды, әсіресе олардың марксистік-лениндік еңбектерін жоққа шығару арқылы (әдетте Таги Аранидің еңбектерінде). Олардың арасында Алламе Табатабай және оның шәкірті Мортеза Мотахари бар. Сондай-ақ Ахмад Фардид пен оның үйірмесі феноменологияны және әсіресе Мартин Хайдеггерді ирандық академияға енгізді. Оның шәкірттері, Реза Давари, Дариус Шайеган, қазіргі таңда танымал ирандық философтардың қатарында. Бүгінгі таңда Иран академиясында Батыс философиясының ең басым саласы – Континенттік философия. Ислам философиясы мен Континенттік философияға негізделген Тегеран университетінің философия кафедрасының философияны оқытудағы үстемдігі оны Ирандағы философиялық білім беруде алға шығарды. Тегеран университетінің философия кафедрасы дәстүрлі түрде Ирандағы секулярлық білім беру жүйесіндегі ең ұлы философтардың бірінші орнында тұрады. Тегеран университетінің философтарының арасында Реза Давари, Ебрахими Динани және Махмуд Хатами есімдерін атауға болады, олардың студенттерге әсері айқын. Реза Давари – заманауи жағдай, интеллектуалдық және ағартушылық туралы үлкен пікірталастар жүргізген философ. Оның идеялары Батыс мәдениетінің қорғаушыларына, әсіресе аналитикалық философия мен ғылымилықтың жақтаушыларына сын айтады. Динани – Ислам философиясының қорғаушысы, ол Батыс туралы да сөйлейді; Махмуд Хатами, әдетте феноменолог ретінде қарастырылады, саяси белгісі жоқ ғалым ретінде саналады, ол университетте аналитикалық және континенттік философияларды оқытады, бірақ ол өзінің ерекше философиясын [Онтетика] деп атады. Алайда, аналитикалық философия 1970-ші жылдары британдық эмпиризмнен аудармалар арқылы Иранға енгізілді, содан кейін 1980 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін философияның осы 20 ғасырлық саласынан көбірек білім алуға студенттердің қызығушылығы артып келеді. Әсіресе ғылымның аналитикалық философиясы және әлеуметтік ғылымдар, 1980 жылдардың басында Абдулкарим Соруш енгізген моральдық философия және содан кейін басқалар. Ақыл-ой философиясын Иран академиясына Махмуд Хатами енгізді, ал логика философиясы мен тіл философиясын Хамид Вахид Дастгерди енгізді. Дін философиясы да ирандық ғалымдар үшін үлкен орын алады. 3. Салыстырмалы философия – ирандық ғылымдағы бағыт. 4. Дәстүршілдік (соннатгера) – Хосейн Наср енгізген тәсіл.
1. Traditional Persian Islamic philosophy. traditional classic philosophy revived after a period of silence, in Tehran School, and notably works of Agha Ali Modarres Zonoozi in the early 20th century, after him both schools of Tehran and Ghom (with the works of Allameh Tabatabai and Imam Ruhollah Khomayni) activated philosophical debates. Nowaday, Islamic philosophy is the most fresh period all over the world in Iran all the way after Sfavid school of Isfahan. The most notable figures of our time include Allameh Hossein tabatabaii, Allameh Rafiai Gazvini, Mehdi Hayeri Yazdi, Falatouri, Hasan zadeh Amoli, Morteza Motahhari, Abolhasan Jelveh, Mohammad tagi Amoli, allameh hossein Gharavi Isfahani (kompani), Ibrahim Ashtiyani, Jalaloddin Ashtiyani, Kazem assar. 2. Western philosophy. The Western philosophy is mostly welcome to Iran in the 19th century, but its full development began in the 1970s, with the reactive movement against the left political thought of Soviet sect of Toodeh party, most notably by refutation of their Marxist–Leninist works (typically in Tagi Arani's works). The leading figures include Allameh Tabatabai, and his pupil Morteza Motahhari. Also Ahmad Fardid and his Circle who introduced phenomenology and very specifically Martin Heidegger to Iranian Academia. His pupils like Reza Davari, Dariush Shayegan who are now among famous Iranian philosophers developed his way to interpret modern conditions in Iran. Today the most dominant branch of Western philosophy in Iranian academia is Continental philosophy; The domination of the department of philosophy of the University of Tehran over the teaching of philosophy with laying on Islamic philosophy and Continental philosophy put it ahead of philosophy education in Iran. Department of philosophy of the University of Tehran traditionally is the top place of the greatest philosophers in secular education system in Iran; among the philosophers of the University of Tehran to be named are Reza Davari, Ebrahimi Dinani, and Mahmoud Khatami whose influences are clear all over students of philosophy. Reza Davari who is a philosopher with great debates on Modern condition, intellectualism and enlightenment ranked as the leading Persian philosopher with anti Western approach. His ideas challenge the defender of Western culture and notably the defender of analytical philosophy and scienticism. Dinani is a defender of Islamic philosophy who also talks about the west; Mahmoud Khatami, who is commonly considered as a phenomenologist, is ranked as a totally scholar with no political sign who teaches analytical and continental philosophies in the university, but he has developed a different philosophy of his own that is called [Ontetics]. However, analytical philosophy is also introduced in Iran in the 1970s by the translations from British Empiricism, and then, in 1980 to the present an increasing interest is in students of philosophy to learn more from this 20th century branch of philosophy. Very specifically, analytic philosophy of science and social science, and moral philosophy introduced by Abdolkarim Soroush in the early 1980s, and followed by others. Philosophy of mind introduced to Iranian academia by Mahmoud Khatami, and philosophy of logic and philosophy of language introduced by Hamid Vahid Dastgerdi. Philosophy of religion is also most welcome branch with the Iranian scholars. 3. Comparative philosophy is a tendency in Iranian scholarship. 4. Traditionalist (sonnatgera)is also an approach introduced by Hossein Nasr.