Кіріспе

Мемлекет билігіне заңды емес немесе даулы талапкер тізімі

Басып алушы – билікке заңды емес немесе даулы талапкер, көбінесе, бірақ әрқашан монархияда емес. Яғни, ел, қала немесе белгілі бір аймақтың билігін формалды немесе заңды құқығы болмастан өз өзіне қаратып алушы. Басып алушылар күш көрсету арқылы, көбінесе күтпеген жағдайда, сондай-ақ саяси ықпал мен алдау арқылы билікке жете алады.

Этимология

Бұл сөз бастапқыда латын тіліндегі usurpare ("тартып алу", "күшпен иелену" немесе "қолдану") деген сөзден келген.

Саясат

Гректерде билікті тартып алушылар туралы өз түсініктері болды, оларды тирандар деп атады. Ежелгі гректерде тиран (грекше tyrannos /τύραννος) – конституцияға қайшы немесе заңсыз жолмен билікке келген, әдетте, ағымдағы тақтың мұрагері болмаған адам. Билікті тартып алушылар көбінесе өздерінің билігін заңдастыруға тырысып, олардың туысы болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін, бір билеушінің ұрпағы екенін мәлімдейді. Геродоттың айтуынша, бұл Смердис кейіпін киіп, оның қайтысынан кейін Ұлы Кірдің тағын басып алу үшін жасалған. Монархияларды басқаруда билікті тартып алу концепциясы маңызды рөл атқарды, көбінесе осы қылыққа айыпталғандарға деген жек көруді тудырды. Саяси философ Никколо Макиавелли өзінің "Князь" кітабында билікті тартып алушыларға кеңес берді. Талқыланған әдістер билеуші үшін тұрақты княздық құруға қатысты болды, Макиавеллидің сөзіне сүйенсек, бұл үшін кейде жамандық жасау қажет.