Буддизм мен Теософияның байланысы

Кіріспе

Буддизм мен теософия арасындағы қатынас

Теософиялық ілімдер буддизмнен кейбір ұғымдар мен терминдерді қарыз алған. Хелена Блаватская, Хелена Рерих және Генри Стил Олькотт сияқты кейбір теософтар да буддистерге айналды. Генри Стил Олькотт буддалық тудың дизайнын жасауға көмектесті. Тибет буддизмін Батыста алғаш рет негізінен Эванс Венц және Александра Дэвид-Нил сияқты теософтар таратып, таныстырды.

Анагарика Дхармапала

Олкоттың Цейлондағы жұмысының маңызды бөлігі жас буддист Дон Дэвид Хевавитарананың қолдауына ие болды, ол кейіннен Анагарика Дхармапала деген атқа ие болды. Дхармапала – Маха-Бодхи қоғамының негізін қалаушы, Шри-Ланканың ұлттық қаһарманы, британдық отаршылдық кезеңде Цейлонда буддизмді жаңғырту қозғалысының маңызды тұлғаларының бірі болды. 1884 жылдың желтоқсанында Блаватская Лидбитер және үйленген Купер Оуклилермен бірге Цейлонға келді. Лидбитер, Теософиялық қоғам басшыларының үлгісімен, христиан дінінен бас тартпай, ресми түрде буддист болды (ол англикан дін қызметкері еді). Дэвид Блаватскаяның тобына қосылып Үндістанға сапарлады. Үндістанға келген соң Дхармапала Теософиялық қоғамның мүшесі ретінде Блаватская мен Олкотпен бірге жұмыс істеді. Олар оған «адамзаттың игілігіне» қызмет етуге және пали мен буддалық философияны оқуға кеңес берді. Сангаракшита Дхармапаланың 20 жасында буддизм мен теософияға бірдей қызығушылық танытқанын жазды. Үндістаннан оралғаннан кейін Дхармапала Коломбода Теософиялық қоғамның буддистік бөлімінің бас хатшысы және буддистік баспасөз директоры болып жұмыс істеді. 1886 жылы Олкот пен Лидбитермен бірге аралды аралап лекциялар оқығанда ол аудармашы болды. Ол Олкотқа буддалық мектептерді ұйымдастыру жұмысына көмектесті. Олкот Лидбитерге Буддалық катехизистің қысқартылған нұсқасын дайындауды тапсырғанда, Дхармапала оны сингал тіліне аударуға кірісті. Дхармапала мен теософтардың еңбектері Шри-Ланкада және Оңтүстік буддизмінің басқа елдерінде буддизмді жаңғыртуға үлкен үлес қосты. Лидбитер Коломбоның әртүрлі аудандарында көптеген буддалық сенбілік мектептерді ұйымдастыруды бастады. Ол сондай-ақ кейіннен Ананда колледжі (Цейлонның ең танымал мектептерінің бірі) атанған ағылшын мектебін құрды. Бұл мектептің оқушыларының арасында жас буддист Жиняраджадаса болды, ол кейін Теософиялық қоғамның төртінші президенті болып жұмыс істеді. 1893 жылы Дхармапала Батысқа, ең алдымен Англияға, содан кейін Чикагоға сапарлады, онда ол Діндер әлемі парламентінде буддизмді өкілдік етті. Ол 29 жаста болғанымен, парламентте буддизмнің ең танымал өкілі болды. Конференцияда ол үш негізгі тақырып бойынша бірнеше мәлімдеме жасады. Біріншіден, ол буддизмнің қазіргі заманғы ғылыммен толық үйлесетін дін екенін айтты, себебі буддалық ілімдер эволюция теориясымен толық сәйкес келеді. Ол ғаламның табиғат заңдарына сәйкес жүйелі түрде дамитын процесс екенін түсіндірді. Екіншіден, Дхармапала буддизмнің этикасында Цейлонда жұмыс істеген христиан миссионерлерінің уағыздарына қарағанда көбірек махаббат пен қайырымдылық бар екенін мәлімдеді. Оның үшінші мәлімдемесінде буддизм оптимизм мен белсенділіктің діні екені, бірақ еш жағдайда пессимизм мен жарамсыздық діні емес екені айтылды.

An important part of Olcott's work in Ceylon became the patronage of young Buddhist Don David Hewavitharana, who took himself later name Anagarika Dharmapala. Dharmapala, a founder the Maha Bodhi Society, Sri Lanka's national hero, was one of the major figures in the movement for the revival of Buddhism in Ceylon during the British colonial rule. In December 1884 Blavatsky, accompanied by Leadbeater and the marrieds Cooper Oakley came to Ceylon. Leadbeater, following the example of the leaders of the Theosophical Society, has officially become a Buddhist, without renouncing Christianity (he was an Anglican priest). David joined the Blavatsky's team to go to India. Upon arrival in India Dharmapala as a member of the Theosophical Society worked with Blavatsky and Olcott. They advised him to devote himself to the service of "the benefit of mankind," and begin to study Pali and the Buddhist philosophy. Sangharakshita wrote that at the age of 20 years Dharmapala was equally fascinated by both Buddhism and theosophy. After returning from India, Dharmapala worked in Colombo as general secretary of the Buddhist section of the Theosophical Society, and as director of the Buddhist press. In 1886, he was a translator, when together with Olcott and Leadbeater made a lecture tour of the island. He helped Olcott in a work on the organization of Buddhist schools. When Olcott instructed Leadbeater to prepare a shortened version of the Buddhist Catechism, Dharmapala undertook to translate it to Sinhala. Work of Dharmapala and theosophists contributed to the revival of Buddhism in Sri Lanka and other countries of the Southern Buddhism. Leadbeater has initiated the organization in various parts of Colombo a large number of Buddhist Sunday schools. He also founded an English school, which later became known as Ananda College (one of the most famous schools of Ceylon). Among the pupils of this school was a young Buddhist Jinarajadasa, who later worked as the fourth President of the Theosophical Society Adyar. In 1893, Dharmapala went to the West, first to England and then to the Chicago, where he represented Buddhism at the World Parliament of Religions. Although he was only 29 years old, he was the most famous representative of Buddhism in parliament. At the conference, he made several appearances on three main themes. Firstly, he said that Buddhism is a religion, which perfectly consistent with modern science, because the Buddhist teachings are completely compatible with the doctrine of evolution. He outlined the Buddhist idea that the cosmos is a sequential process of deployment in accordance with the laws of nature. Secondly, Dharmapala said that in the ethics of Buddhism is much more love and compassion than in the sermons of Christian missionaries working in Ceylon. By a third paragraph of his performances was the assertion that Buddhism is a religion of optimism and activity, but in any case not of pessimism and inactivity.

Рождестволық Хамфрилер

1924 жылы Лондонда Хамфрис Теософиялық қоғамның буддалық ложасын құрды. Хамфрис пікірінше, теософия мен буддизм тұжырымдық тұрғыдан толықтай сәйкес келеді: көптеген жаңа туулардан кейін жалғыз өмір Белгісіздікке оралады; барлық жеке саналар Абсолюттің көрінісі болып табылатын «Өз» салыстырғанда нақты емес; карма мен қайта туу – негізгі заңдар. Жол өзіңді толыққанды дамыту арқылы Нирванаға жетеді. Осылайша, Хамфрис жазғандай, теософия мен буддизм арасындағы айырмашылық тек қана назар аударуда. Дхармапаланың миссионерлік еңбегінің нәтижесінде 1926 жылы британдық буддистер Маха-Бодхи қоғамын құрды. Сол кезде Буддалық ложа Британдық Буддистік қоғамына айналды, оның президенті Хамфрис болды. Хамфрис лекция оқушы, журналист, жазушы және ұйымдастырушы ретінде шаршамас буддашы болды. Ол «Буддалық ложаның ай сайынғы бюллетені», «Англиядағы буддизм», «Орта жол» және «Теософиялық шолу» басылымдарының авторы және/немесе редакторы еді.

Уоттс және Конзе

Британдық философ және буддалық автор Алан Уоттс 15 жасында Лондондағы Теософиялық қоғамның буддалық ложасына мүше болып кірді. Оның алғашқы кітабы "Зен рухы" 19 жасында жарық көрді. Теософиялық қоғамның тағы бір белсенді мүшесі Эдвард Конзе болды, ол кейіннен белгілі буддолог атанды.

Д. Судзуки және Б. Судзуки

1920 жылы Токиодағы Теософиялық қоғамға белгілі буддалық философ және Дзен ілімін танымал еткен Д. Т. Судзуки мен оның әйелі Беатрис Судзуки мүше болып кірді; олардың есімдері 12 мамыр 1920 жылы Адьярға жіберілген Теософиялық қоғам мүшелерінің тізімінде тіркелген. 1924 жылы Киотоға көшкеннен кейін Судзукилер Теософиялық қоғамның «Махаяна ложасы» деп аталатын жаңа бөлімшесін құрды. Ложа мүшелерінің көп бөлігі университет профессорларынан тұрды. 1937 жылы Теософиялық қоғамның болашақ президенті Джинараджадаса Токиода екі дәріс оқыды, оларды Д. Т. Судзуки жапон тіліне аударды.

Теософиялық мәтіндерді талдау

Будда танушылар Рейгл мен Тейлордың пікірінше, Блаватскаяның өзі, оның тікелей ұстаздары және оның ұстаздарының ұстазы дін және тіл жағынан буддистер болған, олар "ұстаз-оқушы" қарым-қатынасымен тығыз байланысты болған. Блаватская өз еңбектерінде буддизмге, әсіресе Махаяна ілімдеріне жиі сілтеме жасайды, ал "Махатма хаттарында" буддизм дерлік әр бетте кездеседі, бұл санскрит, пали, тибет, қытай және моңғол тілдеріндегі нақты терминологияның жиі қолданылуынан бірден байқалады.

Махатма хаттары

Хамфрис теософистер білімдерін Блаватскаяны әлемдегі миссиясына дайындаған екі ұстаздан алғанын жазды. Олардың хаттары кейін 1923 жылы «Махатма хаттары А. П. Синнеттке» деген кітап болып жарық көрді. Ол теософиялық қозғалыстың негізін қалаушылары Блаватская мен Олкотт өздерін буддистер деп жариялағанын, ал теософиялық қозғалысты құрған екі ұстаз: «Біздің Ұлы қамқоршымыз – Нирвана мен Заңның мұғалімі» деп мәлімдегенін атап өтті. Олардың ұстазы Маха Чохан бірде өзін және өзінің әріптестерін сипаттап, олардың барлығын «абсолютті құрбандық, қайырымдылық, құдайлық мейірім және осы қайғылы жерде қол жеткізілетін барлық жоғары мінез-құлықтардың адал ізбасарлары, Адамзаттың Адамы, Гаутама Будда» деп сипаттады. Будда туралы сөз кезінде Хамфрис бірнеше рет Мастер Кутхумидің сөздерін келтірді, мысалы: «Біздің ұлы Будда – барлық адепттердің қамқоршысы, реформатор және оккульттік жүйені жинақтаушы». «Біздің ғибадатханаларымызда ешқандай құдайға табынбайды, тек ең ұлы және ең қасиетті адам ретінде үш рет қасиетті естелік сақталады». Хамфрис былай деп мәлімдеді: «Өздерін теософтар немесе буддистер деп атауға батылы жеткендердің бәрі осы жинаған даналықты зерттеуі, үйретуі және қолдануға тырысуы керек».

Құпия ілім және Кью-те кітаптары

Оллдмидоу Блаватскаяның екінші маңызды еңбегі "Құпия доктринасы" Ваджраянадан алынған элементтерді қамтиды, олар көбінесе Ведантикалық идеялармен шатастырылады деп жазды. Ол мынаны атап өтті: "Лама Кази Дава Самдуп Блаватскаяның Бардо туралы айтқандарына сонша сенімді болды ki, ол оның "жоғары ламалық ілімдерге" қабылдануын растады". Лама Кази Дава Самдуп ("Тибеттің өлім кітабын" аударған) Блаватскаяның "ламалық жоғары ілімдермен тығыз таныстығы" болғанына сенді. Хамфрис өзінің өмірбаяндық шығармасында "Құпия доктринасын" жоғары бағалады. Ол сол кезде осы кітаптың қысқартылған нұсқасын жариялады. Буддолог Дэвид Рейгл Блаватскаяның "Киу те кітаптарын" Тибет буддистік канонының Тантра бөлімі деп анықтады.

Үнсіздіктің дауысы

Дзен буддизміне қатысты ғалым Д. Т. Сузуки Блаватскаяның «Тыныштықтың дауысы» атты кітабы туралы былай деп жазды: «Әлбетте, Блаватская ханым Махаяна ілімінің терең жағымен танысқан, содан кейін батыс әлеміне пайдалы деп білгенін жеткізген». Ол сондай-ақ: «Х. П. Блаватская шынымен жетістікке жеткен адам болды» деді. // Шығыс буддистік журналы, ескі серия. 5-том, 377-бет. Ол сондай-ақ: «Міне, нағыз Махаяна буддизмі» деп түсіндірді. «[[Орта жол (журнал)]» қараңыз.

1927 жылы 9-шы Панчен-лама Тубтен Чогьи Ниманың қызметкерлері теософтарға «Тыныштықтың дауысы» кітабының «Пекин басылымын» шығаруға көмектесті. Блаватская Х. П. «Тыныштықтың дауысы», Элис Клизер және Базиль Крамп редакциялары. Пекин: Қытай буддистік зерттеу қоғамы, 1927. – 113-бет. 14-шы Далай-лама Тензин Гьяцзо 1989 жылғы «Тыныштықтың дауысы» кітабының 100 жылдық басылымына жазған алғы сөзінде: «Менің ойымша, бұл кітап көптеген адал ізденушілерге және Бодхисаттва жолының даналығы мен мейірімділігіне ұмтылушыларға зор әсер етті» деп жазды. Блаватская Х. П. «Тыныштықтың дауысы». Жүз жылдық басылым. Санта-Барбара: Concord Grove Press, 1989. // XIV Далай-ламаның алғы сөзі. Хамфрис былай деп жазды: «Батыстағы буддистер мен теософтардың, барлығы да басқа діннен келгендер, көптеген ортақ нәрселері бар: «Тыныштықтың дауысы» («таза буддистік еңбек», - деп Сейлондық қайтыс болған Анагарика Дхармапала маған жазған, ал Далай-лама менің кітабыма көп бұрын қол қойған) және полковник Олкотттың буддистік катехизисі». Кальницкийдің сөзіне сәйкес, «Тыныштықтың дауысы» кітабының мазмұны «нағыз буддалық сезімді білдіреді, тіпті ол тарихи буддалық құжат ретінде барлығына мәлім болмаса да».

Эзотерикалық буддизм

Лопестің айтуынша, "Эзотерикалық буддизм" кітабының авторы Буддаға қатысты батыс буддологтары мен шығыс зерттеушілерінің көзқарасынан гөрі кеңірек көзқарас танытады. Синнетт Будданың ғасырлар бойы пайда болған адептердің бірі ғана екенін айтты. Будданың келесі қайта тууы оның өлімінен шамамен алпыс жыл өткен соң болды. Ол Шанкара ретінде, белгілі Ведантика философы ретінде пайда болды. Синнетт атап көрсеткендей, Шанкараның туған күні Будданың өлімінен кейін мың жыл өткені және ол буддизмге қарсы болғаны белгілі. Синнетт Будданың Шанкара ретінде "өз алдыңғы іліміндегі кейбір кемшіліктерді толтыру және түзету үшін" келгенін жазды. Будда бұрынғы адептердің тәжірибесінен айырылып, барлық кастадағы адамдарға адептікке жол ашты. "Жақсы ниетпен болғанымен, бұл оккульттік білімнің нашар адамдардың қолына өтіп, құлдырауына әкелді". Синнетт одан әрі "тек тұқым қуалайтын артықшылықтары бар, жалпы алғанда, лайықты кандидаттарды тәрбиелеуге ең қолайлы класс тақырыптарынан ғана талапкерлерді қабылдау қажеттігі туды" деп жазды. Синнетт Будданың келесі инкарнациясы XIV ғасырдағы ұлы тибет реформаторы Цонкапа болғанын мәлімдеді.

Сын

Буддизмдегі жасырын немесе эзотерикалық ілімнің бар екендігі Тхеравада буддистерімен қабылданылмайды. Мысалы, Рис Дэвидс былай деп жазды: "Осы тұста мен Теософия туралы бірнеше сөз айтуым күтілуде, себебі осы өте қызықты және кең тараған қозғалыстың есебін беретін кітаптардың бірі «Эзотерикалық буддизм» деп аталды. Автордың осы еңбегіне осы нақты атауды неліктен таңдағаны маған әрқашан таң қалдырды. Өйткені, егер кітап туралы бір нәрсені толық сеніммен айтуға болады десе, ол – эзотерикалық емес және буддизм де емес. Алғашқы буддизм эзотерикалықтың керісінше болды." Генон Блаватскаяның «теософизмін» неоплатонизм, гностицизм, еврей кабаласы, герметицизм және оккультизмнің «жалған қоспасы» деп санайды. Ол былай деп жазды: "Бұл гетеролиттік қоспа бастапқыда «эзотерикалық буддизм» деп ұсынылды; бірақ ол нағыз буддизмбен тым аз байланысы бар екенін көру оңай болды." Олдмидоу былай мәлімдеді: "Ол және оның агиографтары таратып жүрген аңызға қарамастан, Блаватская ешқашан Тибет жеріне аяқ баспаған. Оның кейінгі жазбалары Гималай махатмаларынан алынған деген талабы, олар Тибеттің шалғай аймағында жасырын тұратын және ұзақ уақыттан бері жасырылған, көне заманғы эзотерикалық білім көздеріне қол жеткізе алатын Атлантида бауырластығын құрайды, оны қабылдаудың қажеті жоқ." 2015 жылы Удита Деваприя Олкотттың буддалық катехизисі католик катехизисіне негізделгенін және оның мектептері оның сынға алған бірдей институттар екенін айтты: "Бұл оның 'құрған' буддизмі Гунананда Теро іздеу үшін сапар бастаған буддизмнің түрі емес екенін білдіреді."