Генри Стил Олкотт: Америкалық буддист және теософ қоғамының негіз қалаушысы

Кіріспе

Американдық буддист және теософ (1832–1907)

Полковник Генри Стил Олкотт (2 тамыз 1832 – 17 ақпан 1907) – американдық әскери шенеунік, журналист, заңгер, масон (Хугенот ложасының #448 мүшесі, қазір #46) және Теософиялық қоғамның негізін қалаушысы және бірінші президенті. Олкотт буддизмге ресми түрде өткен еуропалық текті алғашқы американдық болды. Теософиялық қоғамның президенті ретіндегі оның келесі әрекеттері буддизмді зерттеуде жаңаруға ықпал етті. Олкотт буддизмді еуропалық көзқараспен түсіндіруге жасаған тырыстары үшін буддизмді жаңартушы ретінде қарастырылады. Олкотт Шри-Ланкада буддизмді қайта жандандырудың маңызды тұлғасы болды және оның осы еңбегі үшін Шри-Ланкада әлі де құрметпен еске алынады. Анандо колледжінің түлектер қауымдастығының вице-президенті Самита Сеневиратне: «Полковник Олкотттың біздің еліміздің, ұлтымыздың, дініміздің, әділеттіліктің және жақсы мінез-құлықтың дамуына қосқан үлесі соншалықты зор болғандықтан, ол біздің жүрегімізде мәңгі сақталатын болады» деді.

Өмірбаян

Олкотт 1832 жылғы 2 тамызда Нью-Джерси штатының Оранж қаласында, Генри Уайкофф Олкотт пен Эмили Стил Олкотттың отбасында дүниеге келді, ол алты баланың үлкені еді. Бала кезінде Олкотт әкесінің Нью-Джерсидегі фермасында өмір сүрді. Жасөспірім шағында алдымен Нью-Йорк қалалық колледжінде, содан кейін Колумбия университетінде оқыды, онда ол белгілі адамдар жиналатын St. Anthony Hall студенттік қауымдастығына қосылды. 1851 жылы әкесінің бизнесі банкротқа ұшырады және ол университетті тастауға мәжбүр болды. Олкотт Огайо штатының Амхерст қаласында тұрғанда, туыстары арқылы спиритизммен танысты, олар Кливленд қаласындағы Фокс әпкелерінің гастрольдік қойылымын көргеннен кейін спиритизм үйірмесін құрған еді. Осы кезеңде Олкотт «психология, гипноз, психометрия және мезмеризм» салаларын зерттеуге қызығушылық танытты. 1853 жылы Нью-Йоркке оралғаннан кейін Олкотт Нью-Йорк спиритуалистер конференциясының негіс қалаушы мүшесі болды. Ол «Амхерст» псевдониммен «Рухани телеграф» басылымында спиритизм тақырыбында хаттар мен мақалалар жариялады. 1858 жылдан 1860 жылға дейін Олкотт «Нью-Йорк Трибьюн» және «Марк Лейн Экспресс» газеттерінің ауыл шаруашылығы жөніндегі тілшісі болды, бірақ кейде басқа тақырыптар бойынша да мақалалар жіберді. Ол Джон Браунның өлім жазасын орындау кезінде болды. Сондай-ақ, ол 1636 жылы Коннектикут штатының Хартфорд қаласын құрған Томас Олкотттан басталатын әулетінің шежіресін жариялады. 1860 жылы Олкотт Нью-Йорк штатының Нью-Рошель қаласындағы Троица шіркеуінің пасторының қызы Мэри Эппли Морганға үйленді. Олардың төрт баласы болды, олардың екеуі нәресте шағында қайтыс болды. Ол Американ азамат соғысы кезінде АҚШ армиясында қызмет етті, содан кейін Нью-Йорктегі Соғыс министрлігінің арнайы комиссары болып тағайындалды. Кейіннен ол полковник шеніне көтеріліп, Вашингтонға Әскери-теңіз департаментіне ауыстырылды. Ол өте сыйлы болды және 1865 жылы Авраам Линкольнге жасалған қастандыққа қатысты тергеуге көмектесті. 1868 жылы Олкотт сақтандыру, салық және алаяқтыққа қарсы күрес саласында маманданған заңгер болды. 1874 жылы ол Вермонт штатының Читтенден қаласындағы Эдди ағайындарының сеанстары туралы білді. Оның қызығушылығы оянғаннан кейін, Олкотт «New York Sun» газеті үшін Эдди фермасын зерттеген мақала жазды. Оның мақаласы соншалықты танымал болды, басқа газеттер, мысалы «New York Daily Graphic», оны қайта басылады. Оның 1874 жылы жарық көрген «People from the Other World» кітабы спиритуалистік қозғалысқа қатысты алғашқы мақалаларымен басталды. Сондай-ақ 1874 жылы Олкотт Эдди фермасына сапар барыс кезінде Елена Блаватскаямен танысты. Оның спиритуалистік қозғалысқа деген қызығушылығы және Блаватскаямен қарым-қатынасы оның рухани философиясын дамытуға көмектесті. Олкотт теософиялық қоғам құрылған алғашқы жылдары заңгерлік қызметін жалғастырды, сонымен қатар жаңа діни қозғалысты қаржылық тұрғыдан қолдады. 1875 жылдың басында Олкотттен белгілі спиритуалистер Дженни мен Нельсон Холмс медиумдарының «Кэти Кинг» атты әйгілі «рухты басқару» әдісін қолданды деген айыптауды тексеруді сұрады (Дойл 1926: 1-том, 269–277). 1880 жылы Елена Блаватская мен Олкотт үш баспана мен бес ережені қабылдаған алғашқы батыстықтар болды, бұл дәстүрлі түрде буддист болу үшін қажетті рәсім. Осылайша Блаватская буддист болған алғашқы батыс әйелі атанды. Олкотт ересек шағындағы дінін «таза, бастапқы буддизм» деп сипаттады, бірақ оның буддизмі ерекше болды.

Olcott was born on 2 August 1832 in Orange, New Jersey, the oldest of six children, to Presbyterian businessman Henry Wyckoff Olcott and Emily Steele Olcott. As a child, Olcott lived on his father's New Jersey farm. During his teens he attended first the College of the City of New York and later Columbia University, where he joined the St. Anthony Hall fraternity, a milieu of well known people. In 1851 his father's business failed and he had to leave the university. While living in Amherst, Ohio, Olcott was introduced to spiritualism by relatives who had formed a spiritualist circle after seeing the Fox sisters on tour in Cleveland. During this period, Olcott became interested in studies of "psychology, hypnotism, psychometry, and mesmerism" In 1853, after returning to New York, Olcott became a founding member of the New York Conference of Spiritualists. He also published letters and articles on spiritualist topics in the Spiritual Telegraph under the pseudonym "Amherst." From 1858 to 1860 Olcott was the agricultural correspondent for the New York Tribune and the Mark Lane Express, but occasionally submitted articles on other subjects. He was present for John Brown's execution. He also published a genealogy of his family extending back to Thomas Olcott, one of the founders of Hartford, Connecticut, in 1636. In 1860 Olcott married Mary Epplee Morgan, daughter of the rector of Trinity parish, New Rochelle, New York. They had four children, two of whom died in infancy. He served in the US Army during the American Civil War and afterward was admitted as the Special Commissioner of the War Department in New York. He was later promoted to the rank of colonel and transferred to the Department of the Navy in Washington, DC. He was well respected, and in 1865, following the assassination of Abraham Lincoln, assisted in the investigation of the assassination. In 1868 he became a lawyer specializing in insurance, revenue, and fraud. In 1874 he became aware of the séances of the Eddy Brothers of Chittenden, Vermont. His interest aroused, Olcott wrote an article for the New York Sun, in which he investigated Eddy Farms. His article was popular enough that other papers, such as the New York Daily Graphic, republished it. His 1874 publication People from the Other World began with his early articles concerning the Spiritualist movement. Also in 1874, Olcott met Helena Blavatsky while both were visiting the Eddy farm. His foundational interest in the Spiritualist movement and his budding relationship with Blavatsky helped foster his development of spiritual philosophy. Olcott continued to act as a lawyer during the first few years of the establishment of the Theosophical Society, in addition to being a financial supporter of the new religious movement. In early 1875 Olcott was asked by prominent Spiritualists to investigate an accusation of fraud against the mediums Jenny and Nelson Holmes, who had claimed to materialize the famous "spirit control" Katie King (Doyle 1926: volume 1, 269–277). In 1880 Helena Blavatsky and Olcott became the first Westerners to receive the Three Refuges and Five Precepts, the ceremony by which one traditionally becomes a Buddhist; thus Blavatsky was the first Western woman to do so. Olcott once described his adult faith as "pure, primitive Buddhism," but his was a unique sort of Buddhism.

Теософиялық қоғам

1874 жылдан бастап Олькотттың Блаватскаямен және басқа рухани көшбасшылармен рухани өсіп-дамуы Теософиялық қоғамның құрылуына алып келді. 1875 жылы Олькотт, Блаватская және басқалар, әсіресе Уильям Куан Джадж, АҚШ-тың Нью-Йорк қаласында Теософиялық қоғамды құрды. Олькотт Теософиялық қоғамның алғашқы жылдарында қаржылық қолдау көрсетті және Блаватская қоғам хатшысы қызметін атқарган кезде президент міндетін уақытша атқарды. 1878 жылдың желтоқсанында олар Нью-Йорктен Үндістанға, қоғамның бас кеңсесін көшіру үшін аттанды. 1879 жылдың 16 ақпанында Бомбейге келді. Олькотт өзінің рухани ұстазы Будданың туған жерін көруге ниеттенді. Қоғамның бас кеңсесі Ченнайдың Адьяр қаласында «Теософиялық қоғам Адьяр» деп аталды, сонымен қатар бас кеңсе ішінде Адьяр кітапханасы мен зерттеу орталығы құрылды. Үндістанда болған кезінде Олькотт батыстық зерттеулердің нәтижесінде қолжетімді болған шығыс діни мәтіндерінің аудармаларын алуға тырысты. Оның мақсаты – батыстықтарды дұрыс біліммен тәрбиелеу үшін будда, индуизм және зороастризм діндерінің таза хабарларын ашу болды, соның ішінде Америкада жиі кездесетін батыстық интерпретациялардан аулақ тұруды көздеді. Олькотттың зерттеу және аудармалық жұмыстары оны ертедегі, көрінеу зайырлы антропологтар мен дін ғалымдарымен диалогқа түсірді. Ол Макс Мюллермен кеңінен хат алмасып, индуизм мен буддизмге деген қызығушылығына қатысты сұрақтар қойды және Оңтүстік Азиядағы саяхаттарынан алған жаңалықтарымен бөлісті. Ол сондай-ақ Мюллер мен Эдвард Бернет Тайлорды кем дегенде бір рет Оксфорд университетінде жеке кездестірді. Олькотттың басты діни қызығушылығы буддизм болды және ол Шри-Ланкадағы жұмыстарымен танымал. Шри Пияратана Тисса Маханаяке Теромен екі жылдық хат алмасып болғаннан кейін, ол Блаватскаямен бірге 1880 жылдың 16 мамырында сол кездегі астана Коломбоға келді. Хелена Блаватская мен Генри Стил Олькотт 1880 жылдың 19 мамырында Галледегі Вейливаттада орналасқан Виджаянанда Вихараясында Бес талапқа қол қойды. Сол күні Олькотт пен Блаватская ресми түрде буддистер ретінде танылды, бірақ Олькотт олардың Америкада тұрғанда өздерін буддистер деп жариялағанын атап өтті. Шри-Ланкада болған кезінде Олькотт батыстықтардың білімін арттыру үшін буддизмнің негізгі қағидаларын жинақтап, аймақта буддизмді жаңғыртуға тырысты. Осы кезеңде ол «Буддистік катехизис» (1881) атты еңбекті жазды, ол бүгінге дейін қолданылып келеді. Теософиялық қоғам Цейлонда бірнеше буддалық мектептер салды, ең ірілері: 1886 жылы Ананда колледжі, 1887 жылы Дхармараджа колледжі, 1888 жылы Курунегаладағы Малиадева колледжі, 1891 жылы Гампахадағы Сиддхартха Кумара Маха Видялая (алғашқыда «буддистік ұлдар мектебі» деп аталған), 1891 жылы Бадулладағы Дхармадута колледжі, 1892 жылы Галледегі Махинда колледжі, 1925 жылы Коломбодағы Наланда колледжі, Коломбодағы Мусей колледжі (қыздар мектебі) және Амбалангодадағы Дхармасока колледжі. Олькотт сонымен қатар 1885 жылы буддалық туды жобалау үшін тағайындалған комиссияға кеңесші ретінде көмектесті. Олькотттың көмегімен жасалған буддалық ту кейіннен Буддистердің әлемдік федерациясының символы ретінде және барлық буддалық дәстүрлердің әмбебап туы ретінде қабылданды. Хелена Блаватская ақырында Лондонға көшіп, 1891 жылы қайтыс болды, бірақ Олькотт Үндістанда қалып, Теософиялық қоғамның жұмысын жалғастырды. Олькотттың Теософиялық қоғамдағы рөлі президенттік лауазымын сақтап қалды, бірақ Энни Бесанттың қосылуы қозғалыстың жаңа дәуірін ашты. Оның қазасынан кейін Теософиялық қоғам оны қозғалыстың президенті және жетекшісі етіп сайлады.

From 1874 on, Olcott's spiritual growth and development with Blavatsky and other spiritual leaders would lead to the founding of the Theosophical Society. In 1875, Olcott, Blavatsky, and others, notably William Quan Judge, formed the Theosophical Society in New York City, USA. Olcott financially supported the earliest years of the Theosophical Society and was acting president while Blavatsky served as the Society's Secretary. In December 1878, they left New York in order to move the headquarters of the Society to India. They arrived at Bombay on February 16, 1879. Olcott set out to experience the native country of his spiritual leader, the Buddha. The headquarters of the Society were established at Adyar, Chennai as the Theosophical Society Adyar, starting also the Adyar Library and Research Centre within the headquarters. While in India, Olcott strove to receive the translations of sacred oriental texts which were becoming available as a result of western researches. His intent was to avoid the Westernized interpretations often encountered in America, and to discover the pure message of texts from the Buddhist, Hindu, and Zoroastrian religions, in order to properly educate Westerners. Olcott's research and translation efforts put him in dialogue with early, ostensibly secular anthropologists and scholars of religion. He corresponded extensively with Max Müller, asking questions related to his interest in Hinduism and Buddhism and sharing discoveries from his travels in South Asia. He also personally met both Müller and Edward Burnett Tylor at least once at the University of Oxford. Olcott's main religious interest was Buddhism, and he is commonly known for his work in Sri Lanka. After a two year correspondence with Sri Piyaratana Tissa Mahanayake Thero, he and Blavatsky arrived in the then capital Colombo on May 16, 1880. Helena Blavatsky and Henry Steele Olcott took Five Precepts at the Wijayananda Viharaya located at Weliwatta in Galle on May 19, 1880. On that day Olcott and Blavatsky were formally acknowledged as Buddhists, although Olcott noted that they had previously declared themselves Buddhists, while still living in America. During his time in Sri Lanka Olcott strove to revive Buddhism within the region, while compiling the tenets of Buddhism for the education of Westerners. It was during this period that he wrote the Buddhist Catechism (1881), which is still used today. The Theosophical Society built several Buddhist schools in Ceylon, most notably Ananda College in 1886, Dharmaraja College Kandy in 1887, Maliyadeva College Kurunegala in 1888, Siddhartha Kumara Maha Vidyalaya (First named as "Buddhist boys' School") Gampaha in 1891, Dharmadutha College, Badulla in 1891, Mahinda College Galle in 1892, Nalanda College, Colombo in 1925, Musaeus College (Girls School) in Colombo and Dharmasoka College in Ambalangoda. Olcott also acted as an adviser to the committee appointed to design a Buddhist flag in 1885. The Buddhist flag designed with the assistance of Olcott was later adopted as a symbol by the World Fellowship of Buddhists and as the universal flag of all Buddhist traditions. Helena Blavatsky eventually went to live in London, where she died in 1891, but Olcott stayed in India and pursued the work of the Theosophical Society there. Olcott's role in the Theosophical Society would still be as president, but the induction of Annie Besant sparked a new era of the movement. Upon his death, the Theosophical Society elected her to take over as president and leader of the movement.

"Буддалық катехизистің" мәтіні

Олкоттың 1881 жылы жазылған "Будда катехизисі" – Буддизмнің Шри-Ланкада қайта жаңғыруына оның ең маңызды үлесінің бірі және бүгінге дейін қолданылып келеді. Мәтінде Олкот буддизмнің негізгі тұжырымдарын, оның ішінде Будданың өмірін, Дхарманың жарияланымдарын, Сангханың рөлін түсіндіреді. Сондай-ақ, Будданың үгіті мен қазіргі қоғам арасындағы байланыс та қарастырылады. Олкотты Оңтүстік Азия және басқа да елдерде буддизмді жаңғыртушы деп есептейді. Ол кейбір христиан катехизистеріндегідей сұрақ-жауап форматында ұсынылған. Міне, осы мәтіннен бірнеше мысал:

Олкоттың катехизисі дәстүрлі буддалық қағидаларды жаңаша, ағарту дәуірінен кейінгі тұрғыдан түсіндіреді. Дэвид Макмахан айтқандай, "[Олкотт] буддизмді ғылыми рационализммен байланыстырды, бұл дәстүрлі христиандыққа сын емес, бірақ 19 ғасырдағы романтикалық және трансценденталистік әсері бар 'құпия ғылымдардан' шығарылған тұжырымдар арқылы қалыпты ғылымның шегінен асып кетті".

Олкоттың ғылым және теософиясы

Теософистердің руханилық пен ғылымды біріктіріп, табиғаттан тыс құбылыстарды зерттеуі, қоғамның дін мен ақыл-ойыны үйлестіру және рационалды рухани қозғалыс құруға деген ықыласын көрсетеді. Теософиялық қоғам ішіндегі осы "құпия ғылым" әлемдегі барлық маңызды діндердің түпкі шындығын табу үшін пайдаланылды. Олькотт пен Блаватский жүргізген зерттеулерінің нәтижесінде, буддизмнің барлық діндердегі маңызды элементтерді ең толық қамтитынына көз жеткізді. Олкотт буддизмді синтездеу және түсіндіру кезінде ғылыми қағидаларды қолданды. Бұл оның "Буддалық катехизисіндегі" "Буддизм және ғылым" атты тарауынан анық байқалады. Оның еңбектері ғылыми түсінік пен ойлауды будда дінімен біріктіруге жасалған ең алғашқы тырастардың бірі болып табылады. Ол буддизм мен ғылым арасындағы байланысты, теософиялық көзқарасы арқылы аура, гипноз және буддалық "мұғжизалар" сияқты табиғаттан тыс құбылыстардың ғылыми негізін көрсетумен қатар қойды.