Сахалин хаскиі: Сирек кездесетін тұқым және тарихы

Кіріспе

Сахалин хаскиі (жапонша: 樺太犬, Karafuto Ken; орысша: Сахалинский хаски; қытайша: 库页犬, Kuye Quan) – Сахалин аралы мен оған іргелес аймақтармен байланысты, жоғары деңгейде қорғауға алынған, жергілікті тұқымды және шлейф тартатын лайка. Олар Карафуто Кен, Сахалин лайкасы немесе Гиляк лайкасы деп те аталады. Сахалин хаскилері негізінен шлейф тартуға арналған, сонымен қатар аю аулау және балық аулау үшін де қолданылады. Құйрығы тік немесе сәл иілген болады. Тарихи деректерде нивх халқы туған кезде құйрықтың үштен бірін кесіп тастаған, осылайша иттің шлейф тартар кезде бір-бірінің құйрығын ұстап алуына жол бермейтін. Сахалин хаскилерінің түсі қара, қызыл, сұр және ала болуы мүмкін, бірақ қара түсті иттің қарлы бораны кезінде жақсы көрінуіне байланысты қара түсті иттің басымдығы жоғары. Сахалин хаскиі – жүк тасуға арналған шлейф иті, мықты сүйек құрылымы мен жақсы дамыған бұлшық еттерінің арқасында күштілік сезімін тудырады. Олар үлкен жүктерді ұзақ қашықтықтарға тарта алады. Олардың үлкен табандары мен жоғары төзімділігі қарлы жағдайда бірнеше күнде ұзақ қашықтықты жүріп өтуге мүмкіндік береді. Тарихи құжаттарда оларды Гиляк лайкасы деп те атайды, Гиляк – нивх халқының орыс тіліндегі атауы. Жапонша атауы 樺太犬 немесе "Karafuto Ken" – Сахалиннің жапонша атауы Karafuto және "ит" деген мағынаны білдіретін жапон сөзі Ken-нің біріктірілісінен құралған, бұл тұқымның географиялық шығу тегін көрсетеді. Нивх халқы аймақта иттермен шлейф тарту және оларды асылдандырудағы шеберлігімен танымал болған, ал көршілес этностық топтар олардың әдістерін жиі үлгі еткен. Сахалин хаскилері дәстүрлі түрде юкола, теңіз түлкісі және аю майы сияқты балық өнімдерімен қоректендіріледі. Бұл аймақта жолдардың болмауы және қатал қыс жағдайлары саяхатты қиын жасайтын, сондықтан адамдар поштадан бастап азық-түлік пен дәрі-дәрмекке дейін барлық нәрсені тасымалдау үшін иттермен шлейф тартатын командаларға сенген. 1808 және 1809 жылдары жапон саяхатшысы Мамия Ринзо (1780–1845) Эдо шогунатына жолдаған есебінде былай деп жазды: "Солтүстік Сахалин аймақтарының тұрғындары көбінесе иттерді пайдаланады. Әрбір отбасыда, байы да, кедейі де, иттері бар. Олармен ойнайды және оларға жақсы күтім жасайды. Көбінесе бір адам 3–5 итті ұстайды, тіпті бір отбасыда да олардың саны көп болады". Ринзо сонымен қатар қазіргі нивхтерге ұқсайтын адамдардың қарлы далаларда иттермен шлейф тартатын суреттерін ұсынды. Ресейлік теңізші және әскери офицер Геннадий Невельский 1849–1855 жылдардағы Амур экспедициясы кезінде Сахалин хаскилерін қысқа мерзімге пайдаланды. Франц-Иосиф жері мен Алясканың солтүстігін зерттеушілер Сахалин хаскилерін пайдаланған. 1901–1904 жылдардағы "Discovery" экспедициясында самоидтармен сәттілікке жете алмаған британдық саяхатшы Роберт Фалькон Скотт Антарктидаға "Terra Nova" экспедициясы үшін 33 Сахалин хаскиін сатып алу және күту үшін Сахалин мушері Дмитрий Гиревті жалдады. Осман апатты экспедициядан аман қалды және қалған өмірін Геровпен, кейіннен Жаңа Зеландияның Веллингтон зообағында өткізді. 1945 жылдан 1948 жылға дейін Сахалиннің оңтүстік жартысында жапон билігінде тұрған көптеген нивхтер 1945 жылғы совет-жапон соғысының нәтижесінде этникалық жапон қоныс аударушыларымен бірге Жапонияға күштеп көшірілді. Жапонияға әкелінген Сахалин хаскилері еңбекқорлығы үшін жоғары бағаланды, олар кемелерден жүк түсіруге және туристерге иттермен шлейф тартуға пайдаланылды.

The Sakhalin Husky (Japanese: 樺太犬, Karafuto Ken; Russian: Сахалинский хаски; Chinese: 库页犬, Kuye Quan) is a critically endangered landrace and sled laika associated with Sakhalin Island and adjacent areas. They are also known Karafuto Ken, Sakhalin Laika, or Gilyak Laika. While bred primarily as a sled dog, Sakhalin Huskies are also used for hunting bear and fishing. The tail is held straight or slightly bent to the side. Historically, the Nivkh people would dock the last 1/3 of the tail at birth to prevent dogs from grabbing each other's tails while pulling a sled. Sakhalin huskies can have black, red, gray, and brindle coloring; however, black dogs are preferred as the color is the most visible during a snow storm. The Sakhalin Husky are freighting sled dogs, evokes a sense of power due to its strong skeletal structure and well developed muscles. They can drag more than of cargo over distances as long as at speeds of They have large paws and excellent endurance that allows them to cover long distances in snowy conditions in just a few days. Historic documents may also refer to them as Gilyak Laika, Gilyak being a Russian exonym for the Nivkh people. The Japanese name 樺太犬 or "Karafuto Ken" comes from the combination of Karafuto (the Japanese name for Sakhalin) and Ken (a Japanese word for dog) and hence provides the breed's geographical origin. The Nivkh were especially renowned for their expertise in dog sledding and breeding in the region, and neighboring ethnic groups often emulated their methods. Sakhalin Huskies are traditionally fed fish such as yukola, seal and bear lard. Lack of roads and severe winter conditions in this region often made travel prohibitive and people relied on dog sled teams as the only dependable means to transort everything from mail and food to medicine and people. In 1808 and 1809 Japanese explorer Mamiya Rinzō (1780–1845), wrote in his report to the Edo shogunate: "Inhabitants [of the northern regions of Sakhalin] often use dogs. Every family, rich and poor, has dogs. They are played with and well taken care of. Often one person keeps 3–5 dogs, and even a whole family has quite a large number of them." Rinzō also presented drawings showing people resembling modern Nivkhs traversing the snowy plains in dog sleds. Russian navigator and naval officer Gennady Nevelskoy briefly used Sakhalin Huskies during the Amur expedition of 1849–1855. Explorers of Franz Josef Land and northern Alaska were known to use Sakhalin Huskies. After having poor success with Samoyeds during his 1901–1904 Discovery Expedition, British explorer Robert Falcon Scott hired Sakhalin musher Dmitry Girev to purchase and care for 33 Sakhalin Huskies during his ill fated Terra Nova expedition to Antarctica. Osman would survive the ill fated expedition and spend the rest of his life with Gerov, and later at Wellington Zoo, New Zealand. From 1945 to 1948, many Nivkh, who had been living under Japanese jurisdiction in the southern half of Sakhalin, were forcibly relocated to Japan along with the ethnic Japanese settlers as a result of the Soviet Japanese War in 1945. Sakhalin Huskies brought to Japan were highly valued for their work ethic, where they were used to unload ships and provide dog sled rides to tourists.

Кеңес Одағының ыдырауынан кейінгі кезең

Сахалиннің одан әрі дамуымен және қар мотоциклдерінің пайда болуымен Сахалин хаскилерін пайдалану азайды. 2011 жылға қарай, бұл жергілікті тұқымның жоғалу қаупі өте жоғары болды, бар болғаны жеті мысық Сергей Любыхқа тиесілі еді. Жапондық шанашы Исами Абэ Жапониядағы соңғы екі Сахалин хаскиінің иесі болды. Ол Любыхтың қайтысынан бұрын қосымша өршу малын импорттауға тырысқанын, бірақ бюрократиялық салқындық пен халықтың қызығушылығының болмауы, сондай-ақ өзінің жасының ұлғаюы оның күш-жігеріне кедерес келтірді. Олег Селиверстов Николай Чалкинмен бірге қайта жаңарту жұмыстарын жалғастырды. Оның орнына фильмде бар болғаны сегіз ит болды: Бак және Шэдоу есімді екі Аляска маламуты және Макс, Олд Джек, Майя, Дьюи, Труман және Шорти есімді алты Сибір хаскиі. Бұл тұқым мен экспедицияны үш ескерткіш мәңгі есте сақтайды: Уакканай, Хоккайдоның жанында; Токио мұнарасының астында; және Нагоя портының жанында. Мүсінші Такеши Андо Токиодағы мүсіндерді жасады және сонымен қатар JR Shibuya станциясының алдындағы әйгілі Хачико мүсінінің орнын басты. Токиодағы мүсіндер кейін Токионың Ұлттық полярлық зерттеу институтына көшірілді.

1957-1958 жылдардағы жапон экспедициясының Сахалин хаскилері

Жапондық 15 мұзға шаңғы тартатын иттің атын-жөнін, сондай-ақ хаскилердің суреттерін және сипаттамаларын аз ғана дереккөздер келтіреді. Иттердің есімдері мен олардың тағдыры төменде тізілген:

Рики: Жеті жасар еркек, ашық сұр түстес, ақ дақтары бар, команданың жетекшісі. (Жоғалды)
Анка: Көкірегінде ақ жолағы бар, қоңыр түстес үш жасар еркек. (Жоғалды)
Ака: Команда мүшелерімен ұрысқа бейім, алты жасар қара сұр түстес еркек. (Қайтыс болды)
Монбецулық Кума: Қара түсті, ақ шұлықтары және ақ кеудесі бар бес жасар еркек, кейде жетекші ит ретінде қызмет еткен. (Қайтыс болды)
Фурендегі Кума: Қара түсті, кеудесінде ақ жолағы бар бес жасар еркек. Таро мен Джироның әкесі. (Жоғалды)
Песу: Қара маскасы және қара құлақтары бар, қоңыр түстес бес жасар еркек, бельгиялық тервуренге ұқсайды. (Қайтыс болды)
Горо: Бетінде ақ жолағы бар, қара түстес төрт жасар еркек, коллиге ұқсайды. Команданың соңғы иті ретінде қызмет еткен. (Қайтыс болды)
Дери: Сұр түсті, қара жалаты бар алты жасар еркек. (Жоғалды)
Почи: Ашық қоңыр түстес, қатты ашаратын еркек. (Қайтыс болды)
Моку: Алдыңғы аяқтарында ақ шұлықтары бар, қара түсті төрт жасар еркек. (Қайтыс болды)
Жакку: Қара және ақ түсті, коллиге ұқсайтын төрт жасар еркек. (Жоғалды)
Куро: Беті, тұмсығы, кеудесі және аяқтарында ақ дақтары бар, қара түсті бес жасар еркек. (Қайтыс болды)
Широ: Қардай ақ түсті, кейде жетекші ит ретінде қызмет еткен үш жасар еркек. (Жоғалды)
Таро: Қара түсті үш жасар еркек. Фурендегі Куманың ұлы, Джироның ағасы. (Аман қалды)
Джиро: Кеудесінде ақ жолағы бар, ақ шұлықтары бар, қара қоңыр түсті үш жасар еркек. Фурендегі Куманың ұлы және Тароның інісі. (Аман қалды)