Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сызықтық емес желілер туралы түсінік – философиялық термин.
Concept of nonlinear networks
a philosophical term
Ризома – постструктурализмдегі сызықты емес желілерді сипаттайтын ұғым. Бұл терминді француз теоретиктері Делез бен Гуатари өздерінің «Мың жазық» атты кітабында «семиотикалық тізбектер, билік ұйымдары және өнер, ғылым мен әлеуметтік күрес аясындағы жағдайлар арасындағы байланыстарды» орнататын желілерді білдіру үшін қолданды, олардың бәрінде көзге көрінбейтін тәртіп немесе үйлесім жоқ. Ризома – бұл тармақтық немесе иерархиялық емес (мысалы, әдебиет теориясындағы гипермәтін идеясы) көптеуліктердің таза желісі, торларға ұқсас қасиеттері бар. Делез оны бұрын «Айырмашылық және қайталану» еңбегінде талқылаған «ойдың бейнесі» тұжырымынан туындаған деп атады.
A rhizome is a concept in post structuralism describing a nonlinear network. It appears in the work of French theorists Deleuze and Guattari, who used the term in their book A Thousand Plateaus to refer to networks that establish "connections between semiotic chains, organizations of power, and circumstances relative to the arts, sciences and social struggles" with no apparent order or coherency. A rhizome is purely a network of multiplicities that are not arborescent (tree like, or hierarchical, e. g. the idea of hypertext in literary theory) with properties similar to lattices. Deleuze referred to it as extending from his concept of an "image of thought" that he had previously discussed in Difference and Repetition.
Білім беру тәсілі және қоғам үлгісі ретінде
Делеуз бен Гуаттари «кез келген нүктені кез келген нүктемен байланыстыратын» желіні сипаттау үшін «ризома» және «ризоматикалық» (көне грекше ῥίζωμα, rhízōma, «тамырлар массасы») терминдерін қолданады. «Мың жазықта» олар оны дуалистік категориялар мен екілік таңдаулармен жұмыс істейтін тұжырымдамаларды арборесценттік (иерархиялық, ағаш тәрізді) қолдануға қарсы қояды. Бұл ботаникада мағыналы қарсылық емес; ризоматикалық және әуелік өсімдік тіндері негізінен тармақталу мен бөлінудің бірдей үлгісін көрсетеді, ал өсімдіктегі ішкі құрылымы мен функциясы бойынша ерекшеленеді. Ризома жазық және түрлер аралық байланыстармен жұмыс істейді, ал арборесценттік модель тік және сызықтық байланыстармен жұмыс істейді. Олардың «орхидея мен ара» қолдануы биологиялық мутуализм концепциясынан алынған, онда екі түрлі түр бірлесіп көптік құрайды (яғни, өзінде көптік болатын бірлік). Гибридтеу және көлденең гендерді беру де осы мағынада ризоматикалық болып табылады. Тарих пен мәдениетті баяндаудың орнына, ризома тарих пен мәдениетті карта немесе нақты бастауы немесе генезисі жоқ тартымдылықтар мен ықпалдардың кең ауқымы ретінде ұсынады, себебі «ризоманың бастауы мен соңы жоқ; ол әрқашан ортада, нәрселер арасында, өзара байланыста, интермеццода болады». Ризоманың жазық қозғалысы хронология мен ұйымға қарсы тұрады, оның орнына өсім мен көбеюдің көшпелі жүйесін қолдайды. Ризомада «мәдениет су бетіндей таралады, қол жетімді кеңістікке қарай немесе жарықтар мен саңылаулар арқылы жаңа кеңістікке қарай төмендейді, жолындағы нәрсені тоздырады. Жер бетін қиюға және жылжытуға болады, бірақ бұл бұзылулар ешқандай із қалдырмайды, өйткені су үнемі өзінің тепе-теңдігін іздейтін қысым мен әлеуетке ие, осылайша тегіс кеңістік құрады».
Deleuze and Guattari use the terms "rhizome" and "rhizomatic" (from Ancient Greek ῥίζωμα, rhízōma, "mass of roots") to describe a network that "connects any point to any other point". In A Thousand Plateaus, they place it in opposition to an arborescent (hierarchic, tree like) use of concepts, which works with dualist categories and binary choices. This is not a meaningful opposition in botany; both rhizomatic and aerial plant tissues exhibit largely the same pattern of branching and division, and differ instead in their internal structure and function within the plant. A rhizome works with planar and trans species connections, while an arborescent model works with vertical and linear connections. Their use of the "orchid and the wasp" is taken from the biological concept of mutualism, in which two different species interact together to form a multiplicity (i. e. a unity that is multiple in itself). Hybridization and horizontal gene transfer are also rhizomatic in this sense. Rather than narrativize history and culture, the rhizome presents history and culture as a map or wide array of attractions and influences with no specific origin or genesis, for a "rhizome has no beginning or end; it is always in the middle, between things, interbeing, intermezzo." The planar movement of the rhizome resists chronology and organization, instead favoring a nomadic system of growth and propagation. In a rhizome, "culture spreads like the surface of a body of water, spreading towards available spaces or trickling downwards towards new spaces through fissures and gaps, eroding what is in its way. The surface can be interrupted and moved, but these disturbances leave no trace, as the water is charged with pressure and potential to always seek its equilibrium, and thereby establish smooth space."
Ағаш өсетін
Арборесценттік – ағаштың пішіні мен құрылымын білдіреді. Постмодерн философтары Делез бен Гуатари бұл терминді белгілі бір ойлау түрін сипаттау үшін қолданды, оны батыс ғылыми моделімен мысал келтіретін. Онда білім бір түбірден өрбиді және алдын ала белгіленген "жемістерге" жетіп аяқталады. Бұл тұжырымдама шындыққа қарай сызықты прогреске ұқсас, оны олар нақты емес және қиялға шек қоятындықтан айыптады. Бұл "ризоматикалық" ойлауға қарама-қарсы келеді, ол аяқталмайтын, орталық құрылымы жоқ және үнемі өзгеріп отырады. Делез бен Гуатари үшін арборесценттік ойлау – тотализация принциптеріне, бинарлыққа және дуализмге баса назар аударумен сипатталады. Бұл термин алғаш рет (батыс философиясында) "Мың жазықтық" (1980) еңбегінде қолданылды, онда ол тамыршаға қарсы қойылды. Бұл генеалогиялық ағаштардың салыну тәсіліне байланысты: бір бағытты прогресс, ол дуалистік метафизикалық тұжырымдаманы күшейтеді, оны Делез сынға алды. Ризомалар, керісінше, көлденең және иерархиялық емес тұжырымдаманы көрсетеді, онда кез келген нәрсе басқа нәрсемен байланыса алады, нақты түрлерге ешқандай құрмет көрсетілмейді: ризомалар – заттар арасындағы әртүрлі байланыстар. Мысалы, Делез бен Гуатари тілек пен машинаны байланыстырып, "тілек білдіретін машиналар" деген ұғымды жасады. Көлденең гендік ауысу да арборесценттік эволюционизм теориясына қарсы келетін ризомалардың мысалы болып табылады. Делез сондай-ақ Ноам Чомскийдің генеративизмін сынға алады, оны дуалистік теорияның кемелді үлгісі деп санайды.
Arborescent refers to the shape and structure of a tree. The postmodern philosophers Deleuze and Guattari used the term to characterize a certain type of thinking, exemplified by the western scientific model, where knowledge emanates from a single stem and ends in predetermined 'fruits'. The concept suggests a linear progress towards the truth, which they condemned as both unrealistic and stultifying to the imagination. It is contrasted with 'rhizomatic' thinking, which is open ended, has no central structure, and is constantly changing. Arborescent thinking, to Deleuze and Guattari is marked by insistence on totalizing principles, binarism, and dualism. The term, first used (in western philosophy) in A Thousand Plateaus (1980) where it was opposed to the rhizome, comes from the way genealogy trees are drawn: unidirectional progress which enforces a dualist metaphysical conception, criticized by Deleuze. Rhizomes, on the contrary, mark a horizontal and non hierarchical conception, where anything may be linked to anything else, with no respect whatsoever for specific species: rhizomes are heterogeneous links between things. For example, Deleuze and Guattari linked together desire and machines to create the concept of desiring machines). Horizontal gene transfer is also an example of rhizomes, opposed to the arborescent evolutionism theory. Deleuze also criticizes the generativism of Noam Chomsky, which he considers a perfect example of arborescent dualistic theory.