Кіріспе

Шамбардың түрі Speciesbox
| суреті = Crangon crangon.jpg
| туысы = Crangon
| түрі = crangon
| авторы = (Линней, 1758)
| синонимдер =
Astacus crangon (Линней, 1758)
Cancer crangon Linnaeus, 1758
Crago vulgaris (Fabricius, 1798)
Crangon maculatus Marcusen, 1867
Crangon maculosa Rathke, 1837
Crangon rubropunctatus Risso, 1816
Crangon vulgaris Fabricius, 1798
Steiracrangon orientalis Czerniavsky, 1884
| синонимдер сілтемесі = Шаруашылық маңызы зор, негізінен Оңтүстік Солтүстік теңізде ауланады. Көп қолданылатын атаулары: қоңыр шамбар, қарапайым шамбар, шығанақ шамбары және құм шамбары. Француз тіліндегі "crevette grise" (немесе голланд тіліндегі "grijze garnaal") атауы кейде ағылшын тілінде "grey shrimp" деп аударылады.

Сипаттама

Ересектер әдетте ұзын болады, бірақ 2 метрге дейін жететін жекелеген мысалдар тіркелген. Жануарлардың түсі құмды қоңыр түсті және қоршаған ортаға сәйкес өзгеруге қабілетті, осылайша жасырынуға мүмкіндік береді.

Тарату және экология

C. crangon кең таралған түр, Атлант мұхитының солтүстік-шығысында Ресейдің солтүстігіндегі Ақ теңізден Марокко жағалауына дейін, оның ішінде Балтық теңізін де қамтиды, сондай-ақ Жерорта және Қара теңіздердің барлық аймақтарында кездеседі. Дегенмен, кең таралғанына қарамастан, Гібралтар бұғазы немесе Босфор сияқты белгілі бір табиғи тосқауылдар арқылы гендер ағыны шектеулі. Батыс Жерорта теңізіндегі популяциялар ең ежелгісі деп саналады, ал түрдің Солтүстік Атлант мұхитында таралуы плейстоценнен кейін болған деп есептеледі. Ол көбінесе өте көптеп кездеседі және тіршілік ететін экожүйелерге маңызды әсер етеді. Жастар жұмыртқадан планктондық дернәсілдерге айналады. Олар теңіз түбіне қоныстанғаннан кейінгі дернәсіл сатысына жеткенше бес рет қабығын ауыстырады. Тарихи тұрғыда, коммерциялық балық аулау Довер бұғазының екі жағында аттармен тартылған арқалық тралдармен жүзеге асырылған. Морекэмб шығанағында (Ланкашир, Ұлыбритания) құмды жағалауларда жылқылар тракторлармен алмастырылды. Кейбір шағын балық аулау кемелері қоңыр шаянды аулау үшін арқалық тралдарды қолданады. Аз ғана балықшылар қолмен итермеленетін торларды пайдаланады. Ұлыбританиядағы барлық шаян аулауда, алдымен шаян мен балықтың жас тіршілік етушілерін босату үшін улағыштар "елкіден өткізіледі". Содан кейін шаяндар дәстүрлі түрде жағалауға жеткізілгенге дейін кемеде қайнатылады. 1999 жылы C. crangon-ның көп бөлігі – 80%-дан астамы ауланды, оның 80%-дан астамын Германия мен Нидерландылар алды. Ланкаширдегі қоңыр шаян аулау саласында, жылдық көлемдер жылдық аулауға, орташа жылдық ауа температурасына (кері пропорционалды) және өткен жылғы жауын-шашын мөлшеріне байланысты екені көрсетілді. Бұл жылдық көлемді бір жыл бұрын дұрыс болжауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Литам порты үшін шаяндың молдығы (жылдық аулау бірлігіне шаққандағы еңбек) 1965-1975 жылдар аралығындағы Цюрихтегі күн дақтарының орташа жылдық санымен тығыз байланысты болды. Күн дақтарының саны болжауға болатындықтан, бұл жылдық шаян аулауын болжаудың тағы бір құралы болып табылады. Күн дақ циклы №23 (1997–2008) – Ұлыбританиядағы қоңыр шаянның жылдық аулау көлемі мен орташа жылдық күн дақтарының саны арасындағы корреляцияның жақсы мысалы. Қоңыр шаяндардың құрамында микропластиктер кездесетіні анықталды.

Тамақ ретінде

Қоңыр креветканы тұтыну Бельгияда, Нидерландыда, Солтүстік Германияда және Данияда танымал. Голланд тілінде креветкалар garnalen деп аталады. Бұл томат-креветка тағамын дайындаудың негізі, онда креветкалар майонез бен жаңа петрушкамен араластырылып, іші ойылған пісірілмеген томаттың ішінде беріледі. Креветка крокеті – тағы бір бельгиялық арнаулы тағам; креветкалар бешамель соусымен бірге қамырға оралған крокеттің ішіне салынады. Жаңа пісірілген, қабығынан айырылмаған қоңыр креветкалар көбінесе сырамен бірге, әдетте қышқыл эль немесе фламанд қызыл сырасы, мысалы Роденбах сияқты, шағын тағам ретінде ұсынылады. Англияның Ланкашир аймағында қабығынан айырылған қоңыр креветкалар май және дәмдеуіштермен (мускат жаңғағы немесе маце қосылған) араластырылып, нанмен желетін креветкалық паштет дайындалады.