Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эфиопиялық философ (1599–1692)
ерте заманғы философ
Ethiopian philosopher (1599–1692)
the early modern philosopher
Зера Якоб (28 тамыз 1599 – 1692) – 17 ғасырда Ақсум қаласынан шыққан эфиопиялық философ. Оның 1667 жылы жазған трактаты, шамамен 1630 жылы дамыған және түпнұсқа геэз тілінде «Хатата» (Зерттеу) деп аталады, Рене Декарттың «Discours de la méthode» (1637) еңбегімен салыстырылды. Ғасырлар бойы Эфиопияда геэз мәтіндері жазылып келді. 1510 жылы Абба Микаэль араб философиясының және эфиопиялық пікірсайыстардың ықпалымен неоплатондық диалогтар арқылы ерте грек философы Сократтан бұрынғы ойшылдардың, Платон мен Аристотельдің тұжырымдамаларын қамтитын «Ақылды философтар кітабын» аударған және бейімдеген. Зера Якобтың «Зерттеуі» бұл бұрынғы мәтіндерден әрі басып кетеді, өйткені ол басқалардың айтқандарына сенудің орнына, адамның табиғи ой-өрісіне сүйену қажет деп тұжырымдайды. Ол 1672 жылы өмірбаяны жазылған әйел-белсенді Валатта Петростың замандасы болды.
Zera Yacob ('/z//ɪər//ə// //j//æ/'/k//oʊ//b/; ; 28 August 1599 – 1692) was an Ethiopian philosopher from the city of Aksum in the 17th century. His 1667 treatise, developed around 1630 and known in the original Ge'ez language as the Hatata (Inquiry), has been compared to René Descartes' Discours de la méthode (1637). For centuries, Ge'ez texts had been written in Ethiopia. Around 1510, Abba Mikael translated and adapted the Arabic Book of the Wise Philosophers, a collection of sayings from the early Greek Pre Socratics, Plato, and Aristotle via the neo Platonic dialogues, also influenced by Arab philosophy and the Ethiopian discussions. Zera Yacob's Inquiry goes further than these former texts, as he argues in following one's natural reasoning instead of believing what one is told by others. He was a contemporary of the female activist Walatta Petros, whose biography was written in 1672.
Өмірбаян
Якоб Эфиопияның солтүстігіндегі Аксум қаласына жақын шаруа отбасында дүниеге келді, бұл ежелгі Аксум Королдығы тұсында Эфиопияның бұрынғы астанасы болған. Якоб есімі "Яқубтың ұрпағы" дегенді білдіреді («зар» гәез тілінде «ұрпақ» деген мағынаны білдіреді). Әкесі кедей болғанымен, Якобтың дәстүрлі мектептерге қатысуына қолдау көрсетті, онда ол Дәуіт псалмымен танысып, Эфиопия Православ христиан дінінде білім алды. Ол Рим католик дініне өткен және өзінің үлгісін ұстануға бағытталған Император Сусеньосқа (1607–1632 жылдары билік еткен) қарсы айыпталып, сотталды. Католик дінін қабылдаудан бас тартқан Якоб, біраз алтын мен Псалмы кітабымен бірге елден қашып кетті. Оңтүстікке қарай Шеваға бара жатқан жолда ол Текезе өзенінің жанында үңгір тауып, онда екі жыл бойы уақытын өткізіп, дұға оқыды және философиясын дамытты. Ол өзінің тәжірибесі туралы былай деп жазды: «Мен ғалымдармен бірге тұрғаннан гөрі үңгірде жалғыз өмір сүргенімде көбірек білім алдым. Мен осы кітапқа жазғандарым өте аз, бірақ үңгірімде осы сияқты көптеген мәселелерді ойлап талдым». Император қайтыс болғаннан кейін, Сусеньостың ұлы Фасилидес (1632–1667 жылдары билік еткен), Эфиопия Шығыс Православ Шіркеуінің берік жақтасы, билікке келді, иезуиттерді қуды және 1633 жылы өз мемлекетіндегі католик дінін жойды. Якоб үңгірден шығып, Эмфразға қоныстанды. Ол Хабта Эгзиабхер (Хабту деп белгілі) есімді бай саудагердің қамқорлығын тапты және оның отбасындағы қызға үйленді. Ол монах болып өмір сүруден бас тартып, «монахтық өмірдің некеден артық екенін айтқан христиан заңы жалған және Құдайдан келмейді» деді. Алайда, ол көп әйел алуға да қарсы болды, себебі «жаратылыс заңы бір еркектің бір әйелге үйленуін талап етеді». Якоб Хабтудың екі ұлына сабақ берді, ал оның қамқоршысының ұлы Вальда Хейваттың өтініші бойынша 1667 жылы ақыл-ойының нұрын зерттейтін танымал трактатын жазды. Якобтың кейінгі өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Алайда, ол Эмфраз қаласында толыққанды отбасылық өмір сүрді және келесі 25 жыл сол жерде тұрды. Ол 1692 жылы сол жерде қайтыс болды. Якобтың қайтыс болған жылы Вальда Хейват трактатқа қосымша жазған түсіндірмесінде көрсетілген.
Yacob was born into a farmer family near Aksum in northern Ethiopia, the former capital of Ethiopia under the ancient Kingdom of Aksum. Yacob's name means "The Seed of Jacob" ("Zar" is the Ge'ez word for "seed"). Although his father was poor, he supported Yacob's attendance of traditional schools, where he became acquainted with the Psalms of David and educated in the Ethiopian Orthodox Christian faith. He was denounced before Emperor Susenyos (r. 1607–1632), who had turned to the Roman Catholic faith and ordered his subjects to follow his own example. Refusing to adopt the Catholic faith, Yacob fled into exile with some gold and the Book of Psalms. On the road to Shewa in the south, he found a cave at the foot of the Tekezé River and lived in it as a hermit for two years, praying and developing his philosophy. He wrote of his experience, "I have learnt more while living alone in a cave than when I was living with scholars. What I wrote in this book is very little; but in my cave I have meditated on many other such things." After the death of the Emperor, Susenyos's son Fasilides (r. 1632–1667), a firm adherent of the Ethiopian Oriental Orthodox Church, took power, expelling the Jesuits, and extirpated the Catholic faith in his kingdom in 1633. Yacob left his cave and settled in Emfraz. He found a patron, a rich merchant named Habta Egziabher (known as Habtu), and married a maid of the family. He refused to live as a monk and stated that "the law of Christians which propounds the superiority of monastic life over marriage is false and can’t come from God." However, he also rejected polygamy because "the law of creation orders one man to marry one woman." Yacob became the teacher of Habtu's two sons, and at the request of his patron's son Walda Heywat, Yacob wrote his famous 1667 treatise investigating the light of reason. Little is known of Yacob's later life. However, it is believed that he lived a fulfilled family life in Emfraz, and remained there for the next 25 years. He died there in 1692. Yacob's year of death was recorded by Walda Heywat in an annotation to the Treatise.
Философиялық еңбектері
Якоб гармония принципіне негізделген этикалық философиясымен танымал. Ол, бір әрекеттің моральдық құндылығы әлемдегі жалпы үйлесімділікті нығайтатынына немесе нашарлататынына байланысты екенін айтты. Якоб Құдайға сенгенімен, нақты діни сенімдердің ешқайсысын қабылдамады. Ол ешбір ұйымдасқан діннен сенімдер іздемей, табиғатты бақылау арқылы шындықты табуға тырысты. "Хатата" еңбегінде Якоб Құдайдың бар екенін дәлелдеу үшін алғашқы себеп идеясын пайдаланады, осылайша "Хататаның" 3-тарауында космологиялық аргумент ұсынады: "Егер мен әкем мен анам мені жаратты десем, онда мен әкемнің және анамның әке-шешесінің жаратушысын іздеуім керек, олар біз сияқты жаратылмаған, бірақ басқаша жолмен, туылмай-ақ осы дүниеге келген бірінші жаратушыға дейін". Дегенмен, Құдайды тану адам ақылына емес, "біздің жанымыз Құдай туралы ұғымға ие және оны санамен көре алады. Құдай осы қабілетті бекер бермеді; Ол қабілет бергеніндей, шындықты да берді".
Yacob is most noted for this ethical philosophy surrounding the principle of harmony. He proposed that an action's morality is decided by whether it advances or degrades overall harmony in the world. While he did believe in a deity, whom he referred to as God, he rejected any set of particular religious beliefs. Rather than deriving beliefs from any organized religion, Yacob sought the truth in observing the natural world. In Hatata, Yacob applied the idea of a first cause to produce a proof for the existence of God, thus proposing a cosmological argument in chapter 3 of Hatata: "If I say that my father and my mother created me, then I must search for the creator of my parents and of the parents of my parents until they arrive at the first who were not created as we [are] but who came into this world in some other way without being generated." However, the knowability of God does not depend on human intellect, but "Our soul has the power of having the concept of God and of seeing him mentally. God did not give this power purposelessly; as he gave the power, so did he give the reality."