Кіріспе

1964 жылы Гарольд Пинтердің театрлық пьесасы

"Үйге оралу" – 1964 жылы жазылып, 1965 жылы Гарольд Пинтер жариялаған екі актілік пьеса. Оның Лондонда (1965) және Нью-Йоркте (1967) өткен тұңғыш қойылымдарын сэр Питер Холл режиссерлік еткен. Бродвейдегі түпнұсқалық қойылым 1967 жылы "Үздік пьеса" номинациясы бойынша "Тони" сыйлығын жеңіп алды. Корт театрындағы пьесаның 40 жылдық мерейтойлық қойылымы 2008 жылы "Пьесаның ең жақсы қайта қойылымы" номинациясы бойынша "Тони" сыйлығына ие болды. Оқиға Солтүстік Лондонда өтеді және пьесада алты кейіпкер бар. Олардың бесеуі – бір отбасының ер адамдары: зейнеткер ет сатушы Макс, оның інісі Сэм – шофер, және Макстің үш ұлы: Тедди – Америка Құрама Штаттарындағы философия профессоры, Ленни – қаладағы (Лондон) "кәсібіне" және клиенттеріне сыпайы тілмен сілтеме жасайтын сутенер, сондай-ақ Джоуи – кәсіби боксшы болуға дайындықтан өтіп, бұзғыш ретінде жұмыс істейтін жабайы мінезді жігіт. Алтыншы кейіпкер – әйел, Теддидің әйелі Рут. Пьеса Тедди мен Руттың "үйге оралуы" туралы, бұл оқиғаның символдық және тақырыптық мағынасы ерекше. Алғашқы қойылымдарда (сондай-ақ 1973 жылғы киноадаптацияда) Пинтердің бірінші әйелі Вивьен Мерчант Рут рөлін ойнады.

Кейіпкерлер

Макс, "жетпіс жасар адам" – Отбасының патриархы. Ленни, "отыздан ерте жастағы ер адам" – Макстың ұлы, көрінетін болса, пөрі. Сэм, "алпыс үш жасар адам" – Макстың інісі, шофер. Джой, "жиырма шамасындағы ер адам" – Макстың ұлы, бұзушылықпен айналысады, боксшы болуға жаттығып жүр. Тедди, "отыздан ерте жастағы ер адам" – Макстың ұлы, Америкада философия профессоры. Рут, "отыздан ерте жастағы әйел" – Теддидің әйелі.

Орнату

Оқиға жаз айларында Солтүстік Лондондағы ескі үйдің ішінде өтеді. Барлық көріністер әр түрлі жиһазбен толтырылған бір үлкен бөлмеде болады. Қазір жоқ болған шаршы арканың іздері көрініп тұр. Бөлменің артында дәліз және жоғарғы қабатқа апаратын баспалдақ пен кіреберіс есігі орналасқан.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Алты жыл Америка Құрама Штаттарында тұрғаннан кейін, Тедди әйелі Рутты алғаш рет Солтүстік Лондондағы жұмысшы отбасымен танысуға әкеледі. Ол сол жерде өскен, және Рутқа Америкадағы құрғақ академиялық өмірге қарағанда бұл жер көбірек таныс көрінеді. Олар АҚШ-қа көшу алдында Лондонда үйленген. Рут Теддидің бауырлары мен әкесін әдейі қысымға ұшыратып, ал ерлер бір-бірін басымдыққа тарту ойынында мазақтайды. Нәтижесінде Рут Теддидің туыстарымен "отбасының бірі" ретінде қалады, ал Тедди Америкадағы үш ұлына қайтып оралады.

Бірінші акт

Пьеса екі үстем адам: әке Макс және оның ортаңғы ұлы Ленни арасындағы билік күресінің қайнаған нүктесінде басталады. Макс пен басқа ерлер бір-бірін кемсітеді, "көңіл көшірмесін" білдіреді, Макс өзінің ағасы Сэмды әйел сияқты көрсетеді, оның гомосексуал екенін айтады, ал өзі үш ұлын "дүниеге келтіргенін" мәлімдейді. Тедди әйелі Рутпен бірге келеді. Ол алты жыл бұрын Лондонда Рутқа үйленгенін, содан кейін АҚШ-қа көшіп, оны отбасылық үйге ("қайта оралу") әкеліп, таныстыруға дейін үш ұлы болғанын айтады. Жұбайлардың бір-біріне деген жайсыздықтары, оның Тедди ұйықтап қалғаннан кейін зерттеуге шығуға тырысуы, содан кейін оның қауіпті және әйелдерге деген жеккөрініш сезімі бар Леннимен болған жыныстық қызықтыруға толы алғашқы кездесуі, некедегі мәселелерді ашыққа шығара бастайды. Ол оны "Леонард" деп атағанда, ол оның жанына батып, жүйкесін тітіркендіреді; ол оған анасынан басқа ешкім оны осылай атамағанын айтады. Ленни мен Руттың жыныстық жайлы әңгімесінен кейін, ол шығып кетеді. Олардың дауысынан оянып, әке Макс төмен қарайды. Ленни Максқа Тедди мен Руттың үйге келгені туралы айтпай, Макспен сөздермен тартысқа түседі. Сцена қараңғылыққа толы аяқталады. Жарық қайта жанғанда, сахна келесі таңға ауысады. Макс таңғы астың дайындалуы үшін төмен түседі. Тедди мен Рут пайда болғанда және Макс олардың түн бойы оның білмейтін күйінде болғанын білгенде, Макс бастапқыда ашуланып, Рутты проститутка деп ойлайды. Рут пен Тедди үйленгенін және оның келіні екенін естігеннен кейін Макс Теддимен келісуге тырысады.

Екінші акт

Бұл көрініс ерлердің түстен кейін дәстүрлі түрде сигара жағу рәсімімен басталады, бұл фалликалық бейнелермен байланысты. Теддидің сигарасы ерте сөніп қалады, оның символизмі айқын. Макстың қайтыс болған әйелі Джесси және олардың «балалары» туралы кейінгі сезімтал, жалған естеліктері, сондай-ақ ол қасапшы болған кездегі тәжірибесі де күтпеген бұрылыспен аяқталады. Тедди Рутқа үйленгеніне Макс бата бергеннен кейін ол тынышталады және назарын өзіне аударады («Маған қараңыз»), ол Теддимен кездескенге дейінгі өмірі және Американы қалай қарайтыны туралы кейбір мәліметтерді айтады (68–69-беттер). Макс пен оның інісі Сэм кеткеннен кейін Тедди Рутқа бірден үйге қайтуды ұсынады (70-бет). Ол оның «денеге арналған фотомодель» (73-бет) болғанын біледі, және ол Тедди жоғары қабатқа «дайындалу» үшін кеткеннен кейін Леннимен жеке сөйлескенде еске алады. Ол Руттың пальтосы мен чемодандарымен қайтып келгенде, Ленни одан нені білгенін білуге алаңдайды. Тедди қарап тұрғанда, Ленни Рутпен «баяу» билейді (74-бет). Тедди, Макс және Джой қарап тұрғанда, Ленни Рутты сүйеді, содан кейін оны Джойға береді, ол «ол толығымен ашық» дейді; «Ескі Леннидің мұнда тәттісі бар» (74-бет). Джой Рутпен диванда құшақтасып, Ленниге «Мен үшін әдемі» дейді (75-бет). Макс Теддиден «қашан кетесіз?» деп сұрайды. Ол Теддиге: «Келесі жолы келсеңіз, үйленгеніңізді алдын ала хабарлаңыз. Мен әйеліңізбен танысуға әрқашан қуанышты боламын». Ол Теддидің оған үйленгенін айтпағанын біледі, өйткені ол «өзінен төмен әйелге үйленгеніне» «ұялып» тұрған (75-бет), содан кейін Рутқа қарайды, ол әлі де Джойдің «қолында» жатыр. Макс Теддиге Руттың әлеуметтік статусына «қатынудың» қажеті жоқ екенін айтады, Теддиге ол «ашық ойлы адам» (75), ал «ол сүйкімді қыз. Әдемі әйел», сондай-ақ «ана да. Үш баланың анасы». Бір мезгілдегі оқиғаға қарамастан, тіпті одан да қызығы, Макс Теддидің «одан бақытты әйел жасағанын» айтады. «Бұл мақтануға тұрарлық нәрсе», – дейді ол, содан кейін Руттың «сапалы әйел» және «сезімтал әйел» екенін айтады, ал Джой мен Рут «диваннан еденге құлап» (76-бет) құшақтасып жатыр. Кенеттен Джойді итеріп, тұрып қалған Рут тамақ пен су талап етеді, ал Джой мен Ленни оның талаптарын орындауға тырысады (76–77-беттер). Рут оның отбасы Теддидің «сындырып-жарып сөйлейтін еңбектерін» оқыды ма, жоқ па деп сұрағаннан кейін – көрінеу абсурдты емес, немесе мүмкін оның ғалым әйеліне жасаған сықақ (қай жағдайда болса да, жауап алдын ала белгілі) – Тедди өзінің «интеллектуалды тепе-теңдігін» және кәсіби саласын қорғайды (77–78-беттер). Рут пен Джой екі сағатқа жоғары көтеріледі, бірақ Джой, ол жалғыз түсіп, Руттың «барлық мүмкіндікті пайдаланбағанын» айтады (82-бет). Рут әлі де жоғары қабатта болғанда, Ленни мен басқалар Ленни мен Джойдың жыныстық тәжірибелерін еске алады. Отбасы жыныстық мәселелер бойынша сарапшы деп санайтын Ленни Рутты «құмарлықпен ойнайтын» деп атайды, оған Тедди: «Бәлкім, ол дұрыс әсер ете алмаған шығар» (82-бет) дейді. Ленни Джойдің «сен қаймақ торттан гөрі көп қуыршақ жегенін», әйелдерге «қарсы тұра алмайтынын», «сирек кездесетінін» айтады (82-бет). Ленни Джойдың басқа «құстармен» жыныстық қатынаста болғандығы туралы әңгімелерді айтады (82–84-беттер). Ленни Джойден: «Барлық мүмкіндікті пайдаланбағаныңа сенбеймін бе?», – деп сұрайды, Джой «кейде» адам «бақытты» бола алатынын айтады, тіпті «ешқандай мүмкіндікті пайдаланбаса да» (84-бет). Ленни оған «қарайды». Джой Руттың «ойында» өте жақсы екенін айтады, сондықтан Ленни ақыры «оны Грек көшесіне алып бару туралы ойға келеді» (88-бет). Макс Руттың отбасымен бірге тұруы мүмкін екенін айтады, оларға «оны ұстауды» ұсынады, ол жарты күндік жұмыс істейтін кезде (жекешелікпен айналысу). Ерлер бұл ұсынысты егжей-тегжейлі талқылайды, жартылай Теддиді ашуландыру үшін, жартылай шындыққа келгендей (86–89-беттер). Сэм бүкіл идеяны «ақымақтық» және «қоқыс» деп жариялайды (86-бет). Тедди Макс сұрағандай «мысыққа» ештеңе салудан бас тартады (87-бет), ал Ленни Тедди визит карточкаларын таратып, Лондонға келген таныс америкалықтарды Рутқа «кішкене үлеске» жіберуге болатынын ұсынады (89–90-беттер). Тедди бұл ұсыныстан бірден бас тартпайды, бірақ оған толық келіспейді. Тедди сонымен қатар пьесаның жалғыз әсерлі сөзінде «Ол тез қартаяды» дейді, бұл Макс жаңа Ұлттық денсаулық сақтау қызметіне сілтеме жасайды. Рут төмен қарайды, «киінген». Тедди әлі де пальтосымен және жиналған чемодандарымен күтіп тұр (90-бет). Тедди оларға оның әйеліне қызмет етуді ұсынғанын, оның мақсатының егжей-тегжейін айтпай, олардың «өте жақсы жағдайда еместігін» айтады, сондықтан оның «өзіне үлес қосуы керек» дейді, содан кейін оған Лондонда отбасымен қалу немесе онымен Америкаға қайтуды ұсынады (91–92-беттер). Рут олардың ұсынысын түсінеді және оған өте ашық көрінеді. Ол үш бөлмелі пәтер және қызметшіні «келісімшарт» шарты ретінде талап етеді (93-бет), бұл Леннимен жазбада бекітіліп, куәгерлердің қолдарымен куәландырылуы керек, бұл Ленниді қыңыр қалдырады, бірақ әрекетсіз. Рут қалағанын алуда шебер екені анық (92–94-беттер), ал Тедди онысыз Америкаға қайтуға дайындалады. Бұрын бірнеше рет қарсылық білдірген Сэм көптен бері сақтап келген құпияны Джесси және Макстің досы МакГрегор туралы айтады, содан кейін «ысқырып, құлайды» және еденде «қозғалмай» жатады (94-бет). Сэмнің «өлгеніне» және «майытқа» айналғанына мүмкіндік қарастырғаннан кейін, олар оның әлі де тыныс алғанын («тіпті өлмегенін») анықтайды, оның ашылуын «ауру ойдың өнімі» деп есептейді және одан кейін оған назар аудармайды. Біраз үнсіздіктен кейін Рут олардың ұсынысын қабылдайды: «Иә, бұл өте тартымды идея сияқты». Тедди Сэмнің жоқ болуының өзіне қаншалықты қолайсыз екеніне назар аударады: «Мен одан Лондон әуежайына апаруын сұрағым келді» (95-бет). Оның орнына ол метроға қалай бару керектігін сұрайды, содан кейін басқалармен қоштасып, үш ұлына жалғыз қайтуға кетеді. Ол алдыңғы есікке қарай жылжығанда, Рут Теддиді «Эдди» деп шақырады; ол айналып қарағаннан кейін оған «Жақын болма» дейді (96-бет). Ол есіктен шығып кетеді, әйелін үйдің ішіндегі басқа төрт ер адаммен қалдырады. Соңғы тірі сурет (96–98-беттер) Рутты «орындықта жайлы отырған» күйде бейнелейді, тіпті тақ сияқты. Сэм еденде қозғалмай жатыр; Джой Рутқа жақындап, басын оның қолына қояды, ол оны мейіріммен сипайды. Ленни қарап тұрып, бақылайды. Ол өзінің ескі екенін бірнеше рет айтқаннан кейін, жауап алмағаннан кейін Макс одан «Мені сүй» деп өтінеді – пьесаның соңғы сөзі. Рут Джойдың басын «жеңіл түрде» сипайды, ал Ленни «қарап тұрады» (98-бет). Пьесаның «шешімінде» (денуэман) кейін не болатыны белгісіз. Мұндай сюжеттік шешімнің болмауы және басқа да түсініксіздіктер Пинтердің көптеген драмаларының ерекшелігі болып табылады.

Символика және атаудың ирониясы

Пьеса Теддидің үйге оралуы туралы тікелей баяндағанмен, сыншылар метафоралық тұрғыдан үйге оралу Рутқа қатысты дейді. Яғни, Рут бейнелі түрде "үйге", "өзіне" оралады: ол Теддиге тұрмысқа дейінгі бұрынғы жеке басын қайта жаңартады. Пьеса соңында Рут отбасының жоқ әйелі және анасы Джессидің, үйдің жоғалған әйелінің ("ана/әйел/жезөкше" – сыншылар қолданатын терминдер) бірнеше рөлін иеленгендей көрінеді, сонымен қатар Рут пен Теддидің американдық отбасын параллель жағдайға жеткізеді, осылайша пьеса басындағы ахуалды ирониялық түрде өзгертеді. Көптеген сыншылар үшін Пинтердің "алынып тасталған" деп сипаттаған үйдің "үлкен бөлмесіндегі" жоғалған "арқа қабырға" (21-бет) және Теддидің Джессинің өлімінен кейін "ашық тұрғын алаң жасау үшін" (37-бет) "бұзған" деп айтқаны әйелдің ықпалының жоқтығын символдайды. 2007 жылғы қазан айында Лахрдың сөздерінше, Пинтер "Үйге оралу" пьесасын өзінің ең "күшті" пьесасы деп есептейді. Тедди үйге келгенде және лондондық отбасын әйелі Рутпен таныстырғаннан кейін (35–40-беттер), Макс оны Лондонда бірге қалуға шақырады; Тедди оған эвфемизммен былай дейді: "Рут, отбасы сізді тағы біраз уақытқа қонақ ретінде қалуға шақырды" (91-бет). Тедди Америкадағы өмірі мен отбасына оралып, міндеттерін орындау үшін (91–96-беттер), ал Рут "үйге оралуға" (92-бет) келіседі, енді әйел және ана ретіндегі міндеттерін орындаудан бас тартып, отбасылық істе өз үлесін (шартты түрде айтқанда) қуана атқаруға және марқұм Джессидің (Макстің әйелі және ұлдарының анасы) орнын толтыруға дайындық танытады (92–94-беттер). Рутты алғаш көргенде Макс үлкен ұлы Теддидің "үйіме" "ласты тазалаушыны" әкелгенін ойлайды, сондай-ақ: "Анаң қайтыс болғаннан бері бұл шатырда ешқашан жезөкше болған емес" (57–58-беттер). Басты ирония – Макстің алғашқы қате пікірі отбасы (және көрермендер) Рутты жақсырақ таныған сайын шындыққа жақындай түседі (65–76-беттер). Пьеса Теддидің отбасына, тіпті Тедди мойындағысы келмесе де, Руттың некеде және Америкада бақытсыздыққа ұшырағанын анық көрсетеді. Оның күйеуі оның "дұрыс емес" екенін (85-бет) және жай ғана "демалуы" (71-бет) керек дейтін болса, Тедди оның наразылығының, тіпті депрессияның себебі мен ауқымын азайтуға және елемеуге тырысады, тіпті сөздерін дерлік викториялық тартымдылықпен жабады. Дегенмен, ол онымен күресудің орнына, онысыз кетуге шешім қабылдайды. Бұл Теддидің емес, Руттың "үйге оралуы".

Сыни жауап

Көбінесе екіұшты, жұмбақ және кейбіреулер үшін тіпті құпия пьеса саналатын «Үйге оралу» премьерасынан бері кең пікірталас тудырып келеді. Көптеген сыншылардың пікірінше, ол сексуалдық қатынастар мен билік мәселелерін реалистік, бірақ эстетикалық тұрғыдан әдемі безендірілген түрде көрсетеді. Пинтердің мансабына арналған зерттеуде, пьесаның Корт театрындағы 40 жылдық мерейтойлық Бродвей қойылысының құрметіне «The New Yorker» журналында Джон Ларр оны бастан кешірудің әсерін былай сипаттады: ««Үйге оралу» менің өмірімді өзгертті. Пьесаға дейін мен сөздерді мағынаны жеткізуге арналған ыдыс деп ойладым, ал кейін оларды қорғану құралы ретінде қабылдадым. Бұрын мен театрдың мәні сөйлеуде деп есептедім, ал соңынан айтылмағанның әдемілігін түсіндім. Орындық орны, үзілістің ұзақтығы, қимыл таңдауы – бәрі көп нәрсені білдіретінін сезіндім». 1960-шы жылдары пьесаның алғашқы сыншылары «Үйге оралудың» «сюжетсіз», «мағынасыз» және «эмоциясыз» (кейіпкерлердің мотивациясы жетіспейді) екенін айтты және оны «тыңғырыққа тірелетін» деп тапты. Ал кейінгі сыншылар пьесаның көптеген интерпретацияларға мүмкіндік беретін сан алуан мағыналарды оятатынын айтады. «Жоюшы адамда» Ларр «Үйге оралуды» Пинтердің өнімді ерте кезеңінің (1957–65) соңғы және ең жақсы пьесасы деп санайды. Бұл оның бұрынғы маңызды пьесаларының поэтикалық екіұштылығының, минимализмінің және тілдік амалдарының шыңы: «Туған күн» (1958), оның алғашқы қойылымы Лондонда бір апта ғана сахналанып, бірақ 1960 жылы теледидардан көрсетілгенде он миллион адам тамашалады, және «Қамқоршы» (1960), бірден халықаралық деңгейде танымал болған пьеса. «Үйге оралу» – отбасылық романс және территория үшін күрес. Кейбір сыншылар, мысалы Харольд Хобсон, Тедди мен Руттың некелік өмірі туралы жалған айтқан-айтпағанын күмәндандырды. Алайда Суза Холлис Мерит бұл көзқарасқа қарсы шықты: «Хобсонның Теддиді тек Руттың күйеуі және философия профессоры ретінде бейнелеуі оған әйеліне қатысты мінез-құлқына орынды түсіндіруге мүмкіндік береді». Мерит сондай-ақ пьесаның алғашқы қойылысын сынға алған Хобсонның «Пинтер моральсыз» атты рецензиясын сынап, мынадай қорытынды жасады: «Хобсон «Үйге оралуды» Пинтердің «ең тапқыр пьесасы» деп сипаттағанмен де, пьесаның «моральдық бос кеңістігіне» қарсы пікірі, Тедди мен Руттың некесін жоққа шығаруы сияқты, оның некеге және Пинтер кейіпкерлерінің дұрыс бағытталмаған «махаббатына» қатысты жеке алаңдауын көрсетеді». Тедди мен Руттың некесі мен балаларының фактілерін жоққа шығару пьесада орын алған оқиғаларды қабылдамауды білдірудің бір жолы болуы мүмкін.