Кіріспе

Ресей империясы мен Сафавид Ираны арасындағы 1722–1723 жылдардағы қақтығыс
Санкт-Петербург шарты (1723): Ресей Дербент, Баку және Ширван, Гилан, Мазандаран және Астарабад провинцияларын алды. Себебі = патшаның Каспий және Кавказ аймақтарында Ресейдің ықпалын кеңейту әрекеті және оның қарсыласы Осман империясының аймақтағы аумақтық пайдаға апаруын болдырмау үшін құлдырап бара жатқан Сафавид Иранының есебінен. Бірінші тарап = Қазақ Гетмандығы, Картли Корольдігі, Шығыс Черкасия, Тарки Шамхалаты, Табасаран княздігі. Екінші тарап = Сафавид Ираны. Басшылар = Петр I, Федор Апраксин, Михаил Матюшкин, Иван Матвеевич Краснощеков, Данило Апостол, Вахтанг VI, Мурза Черкасский, Адил Гірай. Бұл Ресей империясы мен Сафавид Ираны арасындағы соғыс. Ресейдің жеңісі Сафавид Иранының Солтүстік Кавказ, Оңтүстік Кавказ және қазіргі Солтүстік Ирандағы территорияларын Ресейге беруін бекітті. Бұл Дербент (Оңтүстік Дагестан) және Баку қалаларын, сондай-ақ Гилан, Ширван, Мазандаран және Астарабад провинцияларын қамтиды. Олар елшілерді өлтіріп, шамамен 16 мың адамды жинап, Утемиш жерінде жолды жапты. Таулықтар батырлықпен шайқасты, бірақ тәртіпті жаяу әскерге қарсы тұра алмады. Утемиш өртеніп, елшілердің өлтірілуіне жаза ретінде барлық тұтқындар асылды. Бұл туралы естіген Дербент ханы 23 тамызда (жаңа стиль бойынша 3 қыркүйекте) Петрге қаланың кілттерін ұсынды. Дербент жағалау жазығындағы тар жерде орналасқан және Иранның солтүстік қақпасы болып саналды. Дербентте болғанда Петр флоттың дауылға түсіп, көптеген жабдықтары жоғалып кеткенін білді. Маусымның соңында жабдықтау мүмкіндігі болмағандықтан, ол Дербентте күшті гарнизон қалдырып, Терек өзеніне қайтып, Астраханға кемемен жетіп, 13 желтоқсанда (жаңа стиль бойынша 24 желтоқсанда) Мәскеуге жеңіспен кірді. Картлидің (орталық Грузия) Вахтанг VI Иранның вассалы болған және жеті жыл тұтқында болған. Иранның әлсіздігін пайдаланып, ол Ресеймен келісім жасады. 1722 жылдың қыркүйегінде ол Гянджаға жорық жасады. Ресейліктер оған қосылмағандықтан, ол қарашада Тбилисиге қайтып келді. Бұл Иранды ашуландырып, оның еліне шабуыл жасауға себеп болды.

Екінші кезең (1722/23)

Астраханнан кетер алдында Петр 6 қарашада (17 қарашада, жаңа стиль бойынша) полковник Шиповты және екі батальонды Каспий теңізінің оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан Иранның Рашт қаласын басып алу үшін оңтүстікке жіберді. Жергілікті тұрғындар шабуыл жасаған Ауғанстандықтарға қарсы көмек сұрады, бірақ олардың пікірі тез өзгерді. 15 000 адам жиналды, Шах Тамасп орыстарды (ақпан айында) шығарып жіберуге бұйрық берді, ал наурыздың соңында орыстар ирандықтарды жеңіп, Каспий теңізіндегі қаланы толығымен басып алды. Ұзақ қоршаудан кейін, 1723 жылдың 26 маусымында (7 шілде 1723 жыл, жаңа стиль бойынша) генерал Матьюшкин ирандық Баку қаласын, одан кейін батысқа қарай Ширванды, содан соң Каспий теңізінің оңтүстік жағалауындағы үш ирандық провинцияны жаулап алды. 12 қыркүйекте (23 қыркүйек, жаңа стиль бойынша) орыстар мен ирандықтар арасында келісім жасалды, онда орыстар Ауғанстандықтарды қууға және Шах Тахмаспты таққа қайта орнатуға міндеттенді, ал оның орнына Дербент, Баку және оңтүстік жағалаудағы үш провинция берілді. Келесі жылы князь Мещерский Иранға барды, бірақ ратификацияны қамтамасыз ете алмады және жартылай өлтіреліне жаздады. Соғыс 1723 жылғы Санкт-Петербург шарттысымен ресми түрде аяқталды, ол Каспий теңізінің батыс және оңтүстік жағалауларын Ресейдің аннексиялауын мойындады. 1724 жылғы Константинополь шарттысы бойынша Ресей Түркияның батысқа қарайғы дерлік барлық жерді бақылауында ұстағанын мойындады, осылайша Кавказды екі держава арасында бөліп берді. Орыс әскерлерінің көп бөлігі аурудан қаза тапты. Сол уақытта Надир Шах ирандық билікті қалпына келтірді. 1732 жылы Решт шарттысы арқылы Ресей қазіргі Иран шекарасына дейін шегінді. 1735 жылы Гянджа шарттысының нәтижесінде Ресей Терек өзені бойындағы бұрынғы шекарасына қайта шегінді.

Салдары

Соғыс екі тарап үшін де әртүрлі деңгейде қымбатқа түсті. Иран аумағының үлкен бөлігін жоғалтты, ал Ресей көптеген адамдық шығынға ұшырады. Бұл жорық қымбатқа келді; қатысқан 61 039 адамның 36 663-і қайта оралмады. Осылайша, Гилан аймағында оккупацияның салдарынан жібек шаруашылығы күрт төмендеді, себебі оған қатысқан көптеген адамдар қашып кетті. 1735 жылғы Гянджа шарты бойынша, Дербент, Баку және Тарки сияқты қалған аумақтар қайтарылды, соның нәтижесінде Иран Солтүстік және Оңтүстік Кавказдағы, сондай-ақ қазіргі Солтүстік Ирандағы жерлерін толық қайта иеленді. Ресей әскері 1734 жылға дейін Иран провинцияларынан шықпады. «Каспий теңізінің оңтүстік жағалауында Ресей туы көтерілгенін және әскерлері Кавказдан әрі жүргенін Ресей билеушілері білді, бұл олар үшін ұзақ мерзімді ең маңызды салдар болды» делінеді «Иран тарихы» кітабында. Алайда, Петрдің кәсібін қолдаған грузин билеушілері үшін жағдай одан да нашар болды. Шығыс Грузияда Картли билеушісі Вахтанг VI тағынан айырылып, 1724 жылы Ресейден қорғау іздеді. Батыс Грузияда Имеретия билеушісі Александр V Осман империясының үстемдігін қатаң шарттармен қабылдауға мәжбүр болды. Орыс араласуынан алаңдаған Осман империясы Кавказ жағалауындағы билігін күшейтті.