Кіріспе

Юман тілі – АҚШ-тың Аризона штатында таралған Явапай тілі. Явапай – жоғарғы юман тілінің бір түрі, оны Аризонаның орталық және батыс бөлігінде Явапай халқы қолданады. Оның төрт диалектісі бар: Квевкепая, Випукпая, Толкепая және Явепе. Квевкепая (Оңтүстік), Толкепая (Батыс), Випукепа (Верде аңғары) және Явепе (Прескотт) диалектілері бойынша лингвистикалық зерттеулер жарияланған (Mithun 1999:578). Бұрын Явапай тілі Аризонаның солтүстік-орталық және батыс аймақтарының көп бөлігінде қолданылған, бірақ қазір көбінесе Форт Макдауэлл, Верде аңғары және Прескотттағы Явапай резервацияларында сөйленеді.

Географиялық таралуы

Явапай және Хавасупай-Хуалапай арасындағы өзара түсіністік деңгейі Мохаве және Марикопа арасындағы деңгейге ұқсас (Биггс 1957). Толкапая тілін білетін Уоррен Газзам: "Олар (хуалапайлар) біздің тілімізде сөйлейді, кейбір сөздері мен айтылуы аздап өзгеше", - деп хабарлады. Көптеген мәдени алмасулардың нәтижесінде көптеген явапайлар бұрын апачи тілінде, ал кейбір апачилар явапай тілінде екі тілді болған. Хавасупай және Хуалапайдан өзгеше, пост-аспирациялық дауыссыз дыбыстар сөздің басында қолданылмайды (Шатериан 1983:215).

Синтаксисі

Явапай – жатыс-етістік-толықтық тілі.

/-k/ және /-m/ проблемасы

Марта Кендаллдың пікірінше, /k/ және /m/ морфемалары "семантикалық тұрғыдан ажыратылады", бірақ олардың айтылуы бірдей. Ол Явапай тілінде гомофония кездесетінін, ал /k/ және /m/ фонетикалық жағдайларда ұқсас болғанымен, синтаксистік тұрғыдан ерекшеленеді деп жазады.

Сақтау шаралары

1974 жылы явапай тілінің (сондай-ақ басқа да юман тілдерінің) фонетикасы, синтаксисі және грамматикасы бойынша жазбалар жасалған. Бұл үш тақырыпты тереңірек зерттеп, оларды естіу мақсатында болды. Қазіргі таңда тілді қайта жаңғыртуға күш жұмсалып жатыр. Ересектерге арналған явапай тілі курстары ашылған, олар тілді үйреніп, оны келер ұрпаққа жеткізуге тырысуда. Явапай қауымдастығында тілді сақтап қалу үшін әртүрлі шаралар қолданылуда. Явапай тілінде өлеңдер мен әңгімелер бірнеше рет жарияланды. Явапай өлеңдері гуалапай тіл маманы Люсиль Ватахомиги құрастырған юман тілдерінің поэзия антологиясы – «Гигаяк Во'йка» кітабында жарық көрген. Явапай әңгімелері «Рух тауы: Юман әңгімелері мен әндерінің антологиясы» атты жинақта да орналасқан. Екі кітаптың да ағылшыл тіліне аудармасы бар, ал «Гигаяк Во'йка» жинағындағы өлеңдерге морфологиялық талдау қосымша берілген. Алан Шатериан Солтүстік-Шығыс явапай тілінің сөздігін жариялаған. Памела Мунро Толкепая тілінің сөздігі мен грамматикасын дайындап жатыр.