Кіріспе

Динозаврлардың жойылған туысы

Сератопс ("мүйізді бет" деген мағынаны білдіреді) – кеш Бор кезеңінде өмір сүрген шөп жейтін сератопсиялық динозаврлардың күмәнді туысы. Оның қазба қалдықтары Монтана штатындағы Джудит өзені формациясынан табылды. Жақсы зерттелмегенімен, Сератопс динозаврлар тарихында маңызды, өйткені ол Ceratopsia және Ceratopsidae атаулары берілген типтік туыс болып табылады.

Тарих

Ceratops-қа қатысты алғашқы қалдықтар – омыртқалы кондиль және мүйіздер ядроларының жұбы – 1888 жылдың соңында Джон Белл Хэтчер (1861–1904) Монтана штатының Блейн округіндегі Коу-Крик маңында, Жоғарғы Джудит формациясының ең жоғары қабатында тапқан. Хэтчер сол кезде профессор Отниел Чарльз Маршпен жұмыс істеді, ол сол жылы табылғанды Ceratops montanus түрінің типі ретінде атады. Туыс атауы грек тілінен келген: κέρας, keras – "мүйіз" және ὤψ, ops – "бет". Түр атауы Монтанаға сілтеме жасайды. Марш бастапқыда бұл жануардың Стегозаврға ұқсас екенін ойлады, бірақ басының артқы жағында екі мүйіз, жиырма бес-отыз футтық дене ұзындығы, арқасында көлденең пластиналар және екі аяқты болып жүретін. Марш айтуынша, ол "өте ерекше көрініс берер еді". Мүйіздер жұбының суретінде, оларды артқы жағынан көрсету мақсатымен, Марш олардың орнын ауыстырып, сыртқы жағын артқа бұрып, ішке қарай бағытталған етіп бейнелеген. Голотипі, USNM 2411, Кампан кезеңіне жататын қабаттан табылған. Ол, омыртқалы кондильден басқа, шамамен жиырма екі сантиметрлік екі суперорбитальді мүйіз ядросынан тұрады. 1906 жылы Ричард Сванн Лулл Ceratops атауының 1815 жылы Рафинескенің Ceratops құсымен бірдей екенін, бірақ бұл атаудың сипатталмаған номен нудум болғанын, сондықтан 1888 жылы атау әлі де қолданыста болғанын атап өтті. Дегенмен ол уақытша Proceratops атауын ұсынды. Бұл – Ceratops-тың кіші синонимі. ХХ ғасырдың басында жаңа табылғандар Ceratops-тың шектеулі қалдықтарын бірнеше туысқан түрлерден ажыратуды қиын етіп жасады. Бүгінгі таңда Ceratops номен дубиум саналады. Алайда, кейде табылған жаңа материалдар, олардың шығу тегін ескере отырып, Ceratops голотипімен байланысты болуы мүмкін екендігі туралы мәлімдемелер жасалады. 1995 жылы Дэвид Трекслер мен Ф. Г. Суини Монтанада табылған сүйектер жиынтығынан алынған толық материалды қайта қарастыруға болатынын атап өтті. Мэнсфилд сүйектер жиынтығы деп белгілі бұл орын, бастапқы Ceratops қалдықтары табылған стратиграфиялық деңгейге жатады. Бастапқыда бұл Styracosaurus-қа жатқызылған, бірақ бұрынғы авторлар Styracosaurus-тың қалқан тікенектері деп санаған нәрселер chasmosaurine орбиталық мүйіздері болып шықты. Трекслер мен Суини бұл мүйіздердің Ceratops мүйіздеріне өте ұқсас екенін және туыстың жарамды атау ретінде қайта жаңғыртуға мүмкіндік беретінін көрсетті. Сүйектер жиынтығындағы кератопсидтер кейін Albertaceratops туысына жатқызылды, ал кейін Medusaceratops туысына қайта жіктелді. 1999 жылы Пол Пенкальски мен Питер Додсон Ceratops-тың, материал тым аз болғандықтан номен дубиум екеніне қарамастан, Avaceratops-қа тығыз байланысты екенін, тіпті ол Ceratops-тың жас түрі болуы мүмкін екенін тұжырымдады; оны дәлелдеуге жеткілікті материал жоқ.

Кейінгі түрлер

1889 жылы Марш екінші түрін атады: Ceratops horridus. Бұл бірден кейін жарияланған мақалада Triceratops horridus деп өзгертілді. Осылайша, Ceratops horridus – трицератопстың типтік түрі болып табылады. Сол мақалада Марш Bison alticornis-ті, оның ірі қара мал тұқымдасына жататын кератопсид материалды қате тануын, Ceratops alticornis деп өзгертті. 1890 жылы Марш Hadrosaurus paucidens-ті Ceratops paucidens деп атады; бірақ Хэтчердің бұл материалды хадрозавридтерге жататыны туралы алғашқы бағасы дұрыс болуы мүмкін. Кейіннен C. canadensis жеке Eoceratops туысына, ал C. belli жеке Chasmosaurus туысына бөлінді; 1925 жылы Уильям Кинг Грегори Ceratops пен Chasmosaurus бірдей екенін тұжырымдады, бірақ бұл көптеген зерттеушілер тарапынан қабылданбады. 2005 жылы Монтана штатының Фергус округінде өте жақсы сақталған жудитиан кератопстың бас сүйегі мен бас сүйегінен кейінгі элементтері табылды. "Джудит" деп аталған бұл жануардың алдын ала зерттеулері C. montanus-пен тығыз байланысты екенін көрсетті. Табылған жер C. montanus стратиграфиялық қабатында немесе оған жақын жерде орналасқан, және одан көп қашықтықта емес екені анықталды. 2016 жылы жаңа жануар Spiclypeus деп аталды, ал авторлар оның Ceratops-қа ұқсауы мүмкін екенін, оны күмәнді атау (nomen dubium) немесе Albertaceratops-тың өсу кезеңі деп қарастырды.

Жіктеу

Марш 1888 жылы Ceratops-ты Ceratopsidae тұқымдастығына жатқызды. Бірақ бұл ұғым мәселілі: Пол Серено оны Chasmosaurinae-ге балама деп қарастырды, ал басқа ғалымдар оны Ceratops-тың өзімен ғана шектейді, себебі оның тікелей туыстығы әлі анықталған жоқ.

Диета

Цератопс, барлық цератопсидтер сияқты, өсімдіктерді мүсікпен шағып алып, тіс батареяларымен өңдеген шөп жеуші жануар болған.