Кіріспе

Биологиялық натурализм – сана мен дене (яғни ми) арасындағы қарым-қатынас туралы, сондай-ақ ақыл-дене проблемасына қатысты тәсілді қарастыратын теория. Оны алғаш рет философ Джон Сёрл 1980 жылы ұсынды және екі негізгі тезис анықтайды: 1) ауыру, қышу, қимылдардан бастап ең күрделі ойларға дейін барлық психикалық құбылыстар мидағы төменгі деңгейдегі нейробиологиялық процестердің нәтижесінде туындайды; және 2) психикалық құбылыстар – мидың жоғары деңгейдегі қасиеттері. Бұл мидың ниеттілікті (intentionality) тудыруға қабілетті себептік күші бар екенін көрсетеді. Дегенмен, Сёрлдің биологиялық натурализмі ми ғана сананы тудыруы мүмкін дегенді білдірмейді. Сёрл нақты айтады, белгілі бір ми функциялары саналы күйлерді тудыруға жеткілікті болғанымен, қазіргі нейробиологиялық біліміміз олардың сананы тудыру үшін қажетті екеніне қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді. Оның сөздерімен айтқанда:
"Ми процестері сананы тудырады деген факт, тек ми ғана саналы бола алады дегенді білдірмейді. Ми – биологиялық машина, сондықтан біз саналы жасанды машина құрастыруымыз мүмкін, дәл жүрек машина сияқты, біз жасанды жүректер жасадық. Ми оны қалай істейтінін білмейміз, сондықтан оны жасанды түрде қалай істеу керектігін де әлі білмейміз." (Биологиялық натурализм, 2004)

Шолу

Серль картестік дуализмді, сананы денеден бөлек тұрған бір түрлі зат деп қарауды жоққа шығарады, себебі бұл физика туралы толық түсінігімізге қайшы келеді. Декарттан айырмашылығы, ол мәселені шешуге Құдайды араластырмайды. Шындығында, Серль дуализмнің кез келген түрін, мононизмге дәстүрлі қарсы тұратын нәрсені жоққа шығарады, мұндай айырмашылықтың қате екенін айтады. Ол сана объективті түрде көрінбейтін болғандықтан, оны физика саласына жатқызуға болмайды деген пікірді де жоққа шығарады. Серль сананың «нақты әлемнің шынайы бөлігі екенін және оны басқа нәрсеге, мысалы, мидың неврологиялық күйіне немесе компьютерлік бағдарламаға айналдыруға немесе қысқартуға болмайды» деп санайды. Мысалы, Deep Blue деп аталатын бағдарлама шахмат туралы ештеңе білмейді деседі. Оның пікірінше, сана денедегі оқиғалардың себебі де, сонымен қатар денедегі оқиғаларға жауап та болады. Бірақ Серль сананы машинадағы әруақ деп қарамайды, оны мидың күйі ретінде қарастырады. Ақыл мен мидың себептік байланысын натуралистік тұрғыдан былай сипаттауға болады: микродеңгейдегі оқиғалар (мысалы, жеке нейрондарда) сананы тудырады. Макродеңгейдегі өзгерістер (толық ми) сананы құрайды. Микродеңгейдегі өзгерістер жалпы өзгерістерге себеп болады, содан кейін олар жалпы өзгерістердің әсеріне ұшырайды, дәл сол сияқты, жеке футболшылар команданың (барлық ойыншылардың жиынтығы) ойында жеңіске кенелуіне себеп болады, бұл жеке ойыншылардың жеңімпаз команданың бір бөлігі екенін білу арқасында олардың сенімділігін арттырады. Ол бұл айырмашылықты түсіндіру үшін «азайту» (reducible) деген философиялық терминнің мағынасы екіұшты екенін көрсетеді. Серль сананың ми процестеріне «сараптық тұрғыдан азайтылатынын», бірақ «онтологиялық тұрғыдан азайтылмайтынын» айтады. Ол осы айырмашылықты жасау арқылы редуктивті материализм мен субстанциялық дуализм арасындағы дәстүрлі қайшылықтан құтылуға үміттенеді; ол сананың толығымен мида туындап, жүзеге асырылатынын растау арқылы ғаламның негізінен физикалық екенін мойындайды, бірақ сонымен қатар адамдардың шынымен саналы екендігі және саналы күйлердің негізінен жеке тұлғаға тән екендігін жоққа шығармайды. Теорияны қасиеттік дуализмнің бір түрі ретінде қарастыруға болады, себебі Серльдің пікірінше, адамның психикалық қасиеттері оның микрофизикалық қасиеттерінен сараң түрде өзгеше. Соңғыларының «үшінші тұлға онтологиясы» бар, ал бұрынғыларының – «бірінші тұлға онтологиясы». Микроқұрылымды кез келген адам объективті түрде бағалай алады, мысалы, бірнеше ми хирургтары пациенттің ми шарының екі жағын тексергенде. Бірақ ауырсыну, құштарлық немесе сенім тек сол ауырсынуды, құштарлықты немесе сенімді сезінетін адамға ғана субъективті түрде қол жетімді, ал басқа ешкімде мұндай мүмкіндік жоқ. Алайда, Серль психикалық қасиеттерді бірінші тұлға онтологиясы бар физикалық қасиеттердің бір түрі деп санайды. Осылайша, оның көзқарасы физикалық және физикалық емес қасиеттердің дуализмінен ерекшеленеді. Оның психикалық қасиеттері физикалық деп есептеледі.

Сын

Серльдің биологиялық натурализм идеясына бірнеше сын айтылды. Джерри Фодор Серльдің неге адам миы сияқты немесе оған ұқсас биохимияның интенционалдық үшін қажет екенін түсіндірмейтінін айтады. Фодордың пікірінше, организмнің (немесе кез келген жүйенің) қоршаған ортамен байланысы интенционалдықты түсіндіруде маңыздырақ көрінеді. «Менің ойымның ағашпен себептік байланысы болуы, оның ағаш туралы ой екендігіне қалай әсер ететінін түсіну оңай. Бірақ ойымның көмірсутектерден жасалғаны (қарапайым тілмен айтқанда) қалай маңызды болуы мүмкін, егер көмірсутектер ғана ми сияқты ағаштармен себептік байланысқа түсе алатын болса, бұл күмәнді гипотеза емес пе?» Джон Хаугеланд Серльдің адам миының биохимиясына жатқызған ерекше «дұрыс себептік күштер» жиынтығының негізгі тұжырымын қарастырады. Ол бізден «дұрыс» себептік күштердің нейрондарымыздың бір-бірін өзара ынталандыруы керек болатын нақты жағдайды көзге елестетуімізді сұрайды. Осы жағдайда, кремнийге негізделген басқа планеталық тіршілік формалары осы «дұрыс» себептік күштерге ие болса ғана зиялы болуы мүмкін; яғни, олар бір-бірін өзара ынталандыруға қабілетті синаптық байланыстары бар нейрондарға ие болуы керек. Қытай тілін білетін кез келген адамның нейрондарын нейротрансмиттерлердің әсерінен және дұрыс себептік күштерден сақтайтын қаптамамен жабамыз. Осы кезде «Серльдің демоны» (ағылшын тілінде сөйлейтін нанобот, мысалы) болып жатқанды көріп, араласады: ол қаптама арқылы көріп, қай нейрондар ынталандырылатынын және қайсысы емес екенін анықтап, тиісті нейрондарды өзі ынталандырып, қалғандарын тоқтатады. Тәжірибеге қатысушының мінез-құлқы өзгермейді. Ол операциядан бұрынғыдай, мінсіз қытай тілінде сөйлеуді жалғастырады, бірақ енді оның нейротрансмиттерінің себептік күштері қытай тілін түсінбейтін біреумен алмастырылған. Бұл тұжырымды жалпылауға болады: кез келген себептік күштерді механикалық түрде операцияларды орындайтын Серльдік демонмен ауыстыру әрқашан мүмкін болады. Оның қорытындысы – Серльдің себептік күштердің табиғаты туралы дуалистік көзқарасы, «физикалық объектілердің нақты күштерімен тікелей байланысты емес». Серль өзі биологиялық мидан басқа сананы тудыратын материяның басқаша құрылымы мүмкін емесін жоққа шығармайды. Ол сондай-ақ «Неге мен меншік дуалист емеспін» атты қысқа эссесінде биологиялық натурализмнің табиғатынан дуалистік екенін де жоққа шығарады.