Кіріспе
Түркі халықтарының батырлық эпосы – Қороғлы дастаны (; Köroğlu destanı; ; ) – түркі халықтарының, әсіресе оғыз түркілерінің ауыз әдебиетіндегі маңызды батырлық аңыз. Дастанда әдетте, қаһарманның жасалған зұлымдыққа кек қайтаруы суреттеледі. Ол көбінесе музыкаға салынып, спорт жарыстарында спортшыларды шабыттандыру үшін ойнатылған. Қороғлы – әзербайжан, түркімен, түрік және басқа түркі тілдеріндегі осы аттас дастанның басты кейіпкері. Дастан Қороғлының өмірі мен ерліктері, әділетсіз билеушілерге қарсы күрескен халық батыры ретіндегі тарихын баяндайды. Дастан кейде Робин Гуд сияқты қайсарлықпен махаббат оқиғаларын үйлестіреді. Орта ғасырларда Оғыз түркілерінің ірі топтарының Орталық Азия, Оңтүстік Кавказ және Кіші Азияға қоныс аударуы және басқа этностармен сіңісуі салдарынан Қороғлы дастаны осы географиялық аймақтарда кеңінен таралып, түркімен, қазақ, өзбек, тәжік, әзербайжан, түрік, қырым татарлары, грузин, күрд және армян нұсқаларының пайда болуына себеп болды. Бұл оқиға Түрікменстанның "бақсы" жыраулары, Әзірбайжан мен Түркияның "ашық" жыршылары арқылы көптеген буынға жеткізіліп келді және көбінесе 18 ғасырда жазылып алынды.
The Epic of Koroghlu (; Köroğlu destanı; ; ) is a heroic legend prominent in the oral traditions of the Turkic peoples, mainly the Oghuz Turks. The legend typically describes a hero who seeks to avenge a wrong. It was often put to music and played at sporting events as an inspiration to the competing athletes. Koroghlu is the main hero of epic with the same name in Azerbaijani, Turkmen and Turkish as well as some other Turkic languages. The epic tells about the life and heroic deeds of Koroghlu as a hero of the people who struggled against unjust rulers. The epic combines the occasional romance with Robin Hood like chivalry. Due to the migration in the Middle Ages of large groups of Oghuz Turks within Central Asia, South Caucasus and Asia Minor, and their subsequent assimilation with other ethnic groups, the Epic of Koroghlu spread widely in these geographical regions leading to emergence of its Turkmen, Kazakh, Uzbek, Tajik, Azerbaijani, Turkish, Crimean Tatar, Georgian, Kurdish, and Armenian versions. The story has been told for many generations by the "bagshy" narrators of Turkmenistan, fighter Ashik bards of Azerbaijan and Turkey, and has been written down mostly in the 18th century.
Қоруғлы
Қороғлу – түркі халықтарының жартылай мистикалық батыры және жырауы. Ол 16 ғасырда өмір сүрген деп саналады. "Қороғлу" есімі түркі тілдерінде "соқырдың ұлы", "көмірдің ұлы" немесе "балшықтың ұлы" (балшық өлімді білдіреді) деген мағынаны береді. Оның нағыз аты әзірбайжан тілінде Рөвшән, түрік тілінде Рушен Али немесе түркмен тілінде Рөвшен Алы, бұл парсы тілінен алынған رُوشن Rowšan сөзінен туындаған, "жарық" немесе "көңілді" дегенді білдіреді.
Әзірбайжандық және түрік дәстүрі
Барлық нұсқаларға ортақ тақырып – батыр Кёроглу, сөзбе-сөз "соқыр адамның ұлы" немесе тікелей "Блиндсон" деп аударылады (ағылшынша Richardson, Ричардтың ұлдары), өзінің руын немесе тайпасын сырттан келетін қауіп-қатерлерден қорғайды. Көптеген нұсқаларда Кёроглу өзінің атын әкесінің қасақана соқырлануынан алады, бұл әрекет үшін ұлы кек алады және осы оқиғалар тізбегін бастайды. Ол қарақшы және озан ретінде бейнеленеді. Кёроглуға қатысты көптеген әндер мен әуендер халық мұрасында сақталған. Әңгіменің ең көп таралған нұсқасында Кёроглу дестаны – Булу биінің қызметінде Дертдиванда тұратын атбасы Кoca Юсуфтың ұлы Рушен Али деп сипатталады. Бір күні Юсуф өзінің тәжірибелі көзімен жақсы тамақтандырылса, жақсы аңға айналатын жануарға тап болады. Бей Сұлтанмен қарым-қатынасын жақсарту үшін жақсы тайыншаларды Сұлтанға сыйлық ретінде беруді жоспарлайды. Алайда, би оған ұсынылған арық, аш жануардың құнын бағалау үшін жылқы туралы жеткілікті білмейді. Ол ашуға оңай берілетін, жаман мінезді адам болғандықтан, өзін мазақтап жатыр деп ойлап, жұмысшының көзін соқыр қылып тастауға бұйырады. Сондықтан оның ұлы лақап есімін алады және өскен сайын жүрегінде Болу биіне деген жеккөрушілік артады. Ол Кьрат деп атаған (кьрат сөзбе-сөз "сұр жылқы" дегенді білдіреді; кьрат сөзі "карат", "сапа" дегенді де білдіреді) ат, онымен бірге өсіп, аңызға айналған дене бітімі мен күшті жануарға айналады. Бір күні Хызыр Юсуфқа түсінде көрініп, оған Арас өзенінің суы қысқа уақытқа қалың көбік түрінде ағып шығатынын және сол көбікті ішкен адам өзінің қандай да бір физикалық проблемаларынан, соның ішінде соқырлық пен қартаюдан айығатынын айтады. Юсуф өз ұлымен бірге өзен жағасына барады, бірақ ұлы көбікті одан бұрын ішеді. Бұл кереметтік тек бір адамға ғана мәңгілік денсаулық пен жастық сыйлай алатындықтан, Юсуф қайтадан көру мүмкіндігін жоғалтады; және бірнеше күннен кейін қайтыс болады, ол ұлына өш алуды бұйырады. Кейбір нұсқаларда Юсуф та, оның ұлы да көбіктен су іше алмайды. Юсуфты Хызыр оқиға орын алу алдында ескертеді, бірақ қарт және соқыр болғандықтан, ол өзенге уақытында жете алмайды. Кёроглу көбік ағып бастаған кезде өзеннің бойында болады, бірақ ол оқиғаның мәнін білмейтіндіктен, өзеннен су ішпейді. Оның орнына оның аты Кират өлместікке ие болады. Әкесінің өлімінен кейін Кёроглу биге қарсы қаруды қолға алады. Оның аз ғана ізбасарлары болғандықтан, ол Болу әскеріне тікелей қарсы шығып, партизандық тактиканы қолданады. Ол бұрынғы қожайынының меншігін тонап, тонайды және оны тұтқындау үшін жауы үлкен науқан ұйымдастырған кезде қозғалыспен жүріп, алыс жерлерге қашып кету арқылы өзін ұстап алушылардан қашып кетеді. Алайда, ол сәттілікке жеткенше, қару-жарақ туралы білімді саудагерлер Анатолияға алып кетеді. Тіпті сол кездегі қарапайым қарулар да жауынгерлердің жолдарын мәңгілікке өзгертуге жеткілікті: Кёроглу алғаш рет көрген кездегі құрал деп атаған "тоқылған темір" күш тепе-теңдігін бұзады, ал Солтүстік Анатолияның бейлері бір-бірімен қатыгез соғысқа түседі. Соғыс жалғасып жатыр, оның аяқталуы да жоқ. Кёроглу Болу биін құлатуға қол жеткізсе де, өзінің туып-өскен ерлік дүниесін қайта қалпына келтіре алмайтынын түсінеді. Соғыс ақыны өзінің ізбасарларын таратып, көлеңкеге түсіп, тек мына жолдарды қалдырады: Кёроглу әуендерін естуге болатын әдеттегі жағдай – Киркпинар сияқты дәстүрлі күрес жарысында. Зурна мен давулдан құралған команда бір-бірімен күресіп, үздіксіз ойнайды. 1967 жылы Яшар Кемал бұл аңызды өзінің эпикалық романы "Үш анадолу ефсанесі" романында табысты жинады, ол қазіргі әдебиеттегі ең көрнекті Кёроғлу сілтемесі болып табылады.
A typical occasion where one might hear Köroğlu melodies is at a traditional wrestling competition such as Kirkpinar. A team of zurna and davul players play continually as the wrestlers struggle with each other. In 1967, Yaşar Kemal successfully collected this legend in his epic novel Üç Anadolu Efsanesi, which stands as the most outstanding Köroğlu reference in contemporary literature.
Гургули
Гургули (сондай-ақ Гургули деп те аталады) – Орталық Азиядағы эпикалық циклдің басты кейіпкері. Бұл циклге Түркістан халықтары тажик және түркі тілдерінде орындайтын, қазірге дейін сақталған елуге жуық бөлім кіреді. Гургули, оның аты "бесіктен туған" дегенді білдіреді, Ахмадханның (Түркістан ханы) әпкесінен туған бала. Ол жүкті кезінде қайтыс болады, ал бала анасы жерленгеннен кейін дүниеге келеді және Ахмадханның жылқыларының біреуінен сүт ішіп өседі, содан кейін оны қойшылар табады және ат қояды. Осы әңгімелердегі тағы бір батыр – оның асырап алған ұлы Ахвазхан, пери анасынан туған бала. Оның хикаялары түнгі әңгіме кештерінде еркін өлеңмен айтылады. Көрермендерге бұл оқиғалар жақсы белгілі болғандықтан, олар көптеген кіріспелерсіз басталады және екі ішекті домбраның музыкасымен сүйемелденеді. Кейіннен ислам дінімен үйлестірілген бұл әңгімелер исламның бұл аймаққа келгенге дейінгі дәуірден бастау алады, бірақ "әсіресе сауатсыз мұсылман халқына арналған діни және моральдық нақылдарды тарату құралы" ретінде қызмет етті.
Өзбек дәстүрі
Өзбек бахышы дәстүрінде ("бахыш" – дастан немесе эпостың баяндаушысы, әдетте, екі саптық домбырасында ойнайды), Короғлы есімінің тарихы мен түсіндірмесі түрік тілінен өзгеше. "Гороғли" өзбек тілінде, түрікмен тіліндегідей, "құрымның баласы" деген мағынаны білдіреді. Әңгімеге қарағанда, Гороғлидың анасы жүктіліктің соңғы айларында қайтыс болады. Бірақ, оны Гороғлимен бірге жерлейді. Кейбір уақыттан соң, жергілікті шабандоз қойлардың саны азайып бара жатқанын байқайды. Ол қойларын бақылап жүріп, 3-4 жастағы бір ұл баланың қойдың біреуін жеп жатқанын көреді. Ол баланы ұстауға тырысқанда, бала қашып, бір қабірге тығылады. Кейін әңгімеде ол алыптармен күресіп, оларды өлтіреді. Гороғлидың "Ғырот" атты жаны бар екен делінеді. Гороғли мемлекетінің астанасы – аңызға толы Шамбил қаласы.
Халықаралық танылу
2015 жылдың желтоқсан айында түрікмен халықтық Героғлы дастаны ЮНЕСКО-ның адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілді.
Топонимдер
Гёроглы Түрікменстанда көшелер мен аудандарға ат қоюда жиі қолданылады, мысалы, Ашхабадтағы Гёроглы көшесі. Сондай-ақ, бұл ат Дашогуз қаласының жанындағы бір қаланың да атауы.
Өнер саласында
Әзірбайжан композиторы Узеир Хажибеков осы атпен опера жазған, Ашық әңгімелерін негізге алған және Ашық музыкасын осы маңызды классикалық туындымен шеберлікпен үйлестірген. "Короглу операсы" дегенге қараңыз.