Кеңес Одағының ғарыш және ракета бағдарламасының қайта жаратушысы Сергей Афанасьев

Кіріспе

Кеңес қорғаныс инженері және саясаткер Сергей Александрович Афанасьев (Серге́й Алекса́ндрович Афана́сьев; 30 тамыз 1918 – 13 мамыр 2001) – Ресей инженері және кейін саясаткер болған, Кеңес Одағының зымыран және ғарыш бағдарламасындағы басшы тұлға. Ол 1965–1983 жылдары жалпы машина жасау министрі қызметін атқарды.

Ерте өмір және мансап

Сергей Афанасьев Мәскеу облысының Клин қаласында дүниеге келген. 1941 жылы Бауман атындағы Мәскеу мемлекеттік техникалық университетін бітірді және 1943 жылдан бастап Кеңес Одағының Коммунистік партиясының мүшесі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Пермдегі артиллерия зауытында инженер болып жұмыс істеді, осы кезде бронетехника құрылымын үйренді. Ол Қорғаныс министрі Дмитрий Устиновтың қолдауына ие болды және 1946 жылдан бастап Қорғаныс өнеркәсібі министрлігінде жұмыс істеді. 1950 жылдардың аяғында Сергей Афанасьев Ленинградта жоғары басқару лауазымдарында, ал 1960 жылдардың басында Мәскеуде Ресей Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасы Министрлер Кеңесінің төрағасының орынбасары болып қызмет етті.

Қызмет ету

1965 жылдың наурыз айында жаңадан құрылған Жалпы машина жасау министрлігінің басшысы болып тағайындалғаннан кейін, 1983 жылға дейін осы лауазымды атқарған Сергей Афанасьев жаңа министрлікті бастап құруға міндеттелді. Ол көптеген қорғаныс өндіріс орындарын, ғылыми зертханаларды, инженерлік мекемелерді және ғарыш пен әскери зымырандарды жасаудағы белгілі конструкторларды бір орталыққа біріктірді. Афанасьев басқарған жаңа сала құпия сақталды және 1980-жылдардың соңына дейін ресми түрде жарияланбады. Көпшілік оны «әлемдегі алғашқы ғарыш министрі» деп атады. Сергей Афанасьевтің министрлігі елінің ғарыш бағдарламасын дамытуға қатысқан ғана емес, сонымен қатар Кеңес Одағы мен АҚШ арасындағы ядролық қарулану жарысында маңызды рөл атқарды. 1960-жылдардың ортасында АҚШ-тың ядролық қару-жарақтары КСРО-ға қарағанда көп болды. Бірақ суық соғыс созылған сайын, Афанасьевтің министрлігі ядролық ракеталар мен оқ-дәрілердің санын жеткілікті деңгейде арттырып, басты қарсыласының деңгейіне жақындатып, әскери күштердің шартты тепе-теңдігіне қол жеткізді. Министрлік 1400-ден астам құрлық аралық баллистикалық зымыран және 1000-ға жуық су астынан ұшырылатын баллистикалық зымырандарды өндірді және оларды жаңғыртты. Ол сондай-ақ ядролық қару-жарақтарының күндізгі күтіммен қамтамасыз етілуіне және бақылау функцияларына жауапты болды. Сондықтан Сергей Афанасьев көп жыл бойы ең қорқынышты жағдайының бірі – ядролық зымырандардың біреуінің өзінен жарылып кетуі немесе қателік салдарынан ұшырылып кетуі мүмкін екендігін мойындады. Сергей Афанасьев совет космонавттарына арналған ғарыш кемелерін, орбиталық ғарыш станцияларын, оның ішінде «Мир» станциясын, алғашқы советтік «Буран» ғарыш шаттлын, «Энергия» зымыранын жасауға қатысты және Байқоңыр ғарыш айлағының жиі қонағы болды, көптеген ұшыруларға қатысты. Ол советтік ракета жасаушы инженер Сергей Королевпен бірге жұмыс істеді. Қызығы, Кеңес экономикасының көптеген салалары сияқты, КСРО-ның батыс бөлігінен алыс шығыс жағалауына дейін орналасқан Жалпы машина жасау министрлігінің көптеген зауыттары теледидар, тоңазытқыштар және басқа да тұрмыстық техника өндірді. Шебер менеджер Сергей Афанасьев «соғысқан топтарды» – ғалымдар мен ракета инженерлерінің, мысалы, Владимир Челомей мен Михаил Янгельдің, ракеталық қозғалтқыштарды жобалаудағы әртүрлі пікірлерін және ұстанымдарын, сондай-ақ әртүрлі министрліктердің, оның ішінде Дмитрий Устинов басқарған Қорғаныс министрлігінің және Коммунистік партия Орталық Комитетінің мүдделерін теңестірді. Афанасьев совет-американдық ғарыш жарысы кезінде ғарыш кемелері мен зымырандардың негізгі советтік конструкторларының бірі Валентин Глушкомен тығыз жұмыс істеді. Ұзақ мансабында Сергей Афанасьев Леонид Брежнев, Константин Черненко, Юрий Андропов және Михаил Горбачев сияқты жоғары деңгейдегі советтік басшылармен тікелей байланыста болды, олармен ғарыш және қорғаныс бағдарламалары мен жобаларын талқылады және қаржыландыру мәселелерін шешті. Ол Борис Ельцинмен де жақын дос болды, оны Ельцин Екатеринбург облыстық Коммунистік партия комитетінің басшысы болған кезден бері білген. Афанасьев Екатеринбург облысынан Халық депутаттары съезіне депутат болып сайланды. Сергей Афанасьев қорқынышты советтік полиция басшысы Лаврентий Берияның бұйрықтарын орындаудан бас тартқан азақтардың бірі болды. 1950-жылдары Берия зымырандарды жылдам өндіруді талап етіп, тапсырмаларын бірнеше ай ішінде орындау керектігін көрсетті. Кремльде өткен кездесуде Сергей Афанасьев бұл жоспарға қарсылық білдірген жалғыз инженер болды, оны шындыққа сай емес деп атады. Берияның алғашқы реакциясы жас инженерді тұтқындау болды, бірақ кейін оған өндіріс бір жылдан астам уақытқа созылады деп айтылды, өйткені Афанасьев жердегі жалғыз білікті маман болды. 1980-жылдардың басындағы қайта құрудан кейін Сергей Афанасьев Ауыр және көлік машиналарын жасау министрлігінің басшысы болып тағайындалды, онда ол 1983 жылдан 1987 жылға дейін жұмыс істеді.

After his appointment in March 1965 as head of the newly created Ministry of General Machine Building, a post he occupied until 1983, Sergey Afanasyev had to build up the new Ministry from zero, uniting numerous defence plants, scientific labs, engineering facilities and famous constructors of space and military rockets under one roof. The new industry under Afanasyev's control was a secret formation, and was never publicly acknowledged until the late 1980s. In private circles he was referred to as “the world’s first Space Minister”. Sergey Afanasyev's Ministry not only took part in developing his country's pioneering space programme but was a key player in the nuclear arms race between the Soviet Union and the United States. In the mid 1960s the nuclear arsenal of the USA was larger than the USSR had. But as the Cold War dragged on, Afanasyev's Ministry managed to sufficiently increase and almost match the number of nuclear missiles and warheads its main rival had and thus reach a fragile balance of military might. Over 1400 intercontinental ballistic missiles and some 1000 submarine launched ballistic missiles were manufactured and later modernised by the Ministry, which was also responsible for the day to day maintenance of the nuclear arsenal and its control functions. That is why Sergey Afanasyev once admitted that his worst nightmare for many years was that one of the nuclear missiles might self explode or even be launched by mistake. Sergey Afanasyev was also involved in creating spacecraft for Soviet cosmonauts, orbital space stations, including the Mir station, the first Soviet space shuttle Buran, the Energia rocket, and was a frequent visitor of the Baikonur Cosmodrome, attending the many launches. He worked together with the chief Soviet rocket engineer Sergey Korolyov. Oddly enough, just like many elements of the Soviet economy, the Ministry of General Machine Building at its numerous plants spread from the western part of the USSR to the far east coast also produced TV sets, refrigerators and other home appliances. A skilled manager, Sergey Afanasyev often balanced the "warring factions" the different opinions and approaches voiced by academics and rocket engineers such as Vladimir Chelomei and Mikhail Yangel, who competed in designing rocket engines, as well as the interests of different Ministries, including the Ministry of Defence, headed by Dmitriy Ustinov, and also the Communist Party's Central Committee. Afanasyev also worked closely with Valentin Glushko, one of the principal Soviet designers of spacecraft and rockets during the Soviet/American Space Race. During his long career, Sergey Afanasyev dealt directly with top Soviet leaders, including Leonid Brezhnev, Konstantin Chernenko, Yuri Andropov and Mikhail Gorbachev, discussing with them and getting funding for both space and defence programmes and projects. He was also a close friend of Boris Yeltsin, who he knew since Yeltsin was the head of the Yekaterinburg regional Communist Party Committee. Afanasyev was elected as deputy of the Congress of Peoples Deputies from the Yekaterinburg region. Sergey Afanasyev was one of the few people who refused to take orders from the feared Soviet police chief Lavrentiy Beria. In the 1950s, Beria was pushing for a swift production of missiles and indicated his orders were to be carried out within several months. At a meeting in the Kremlin, Sergey Afanasyev was the only engineer who voiced opposition to the plan, calling it unrealistic. Beria's first reaction was to arrest the young engineer, but he was later told that in that case the production would be delayed for over a year because Afanasyev was the only person on the ground knowledgeable enough to take charge. After a reshuffle in the early 1980, Sergey Afanasyev was appointed as the head of the Ministry of Heavy and Transport Machinery, where he worked from 1983 to 1987.

Өлім

1988 жылдан қайтыс болғанға дейін С. П. Королев атындағы "Энергия" зымыран-ғарыш корпорациясының аға ғылыми консультанты болды. Сергей Афанасьев Мәскеудегі Новодевичье монастырында жерленген.