Кіріспе

Мексикалық саясаткер Хосе Хоакин Висенте де Итурригарей и Аростеги, Кос (27 маусым 1742, Кадиз, Испания – 22 тамыз 1815, Мадрид) – испандық әскери шенеунік және 1803 жылдың 4 қаңтарынан 1808 жылдың 16 қыркүйегіне дейін Наполеонның Испанияға шабуылы мен Испанияда Бонапартистік режим орнаған кезеңде Жаңа Испанияның вице-королі болды. Оның уақытша автономиялық үкімет құру жоспарлары оның тұтқындалуына және қызметтен алынуына себеп болды.

Шығуы және әскери мансабы

Итурригарей Кадистегі бай вискайн (баск) саудагерлерінің отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы Хосе Итурригарай и Гайнза, Наварраның Памплона қаласында туған, және Мария Мануэла де Аростеги и Ларреа, Наварраның Аранас қаласында туған. 1762 жылы Карл III тұсында ол Португалияға жасалған испандық шабуылға және Гибралтарға қатысты. 1793 жылы, Карл IV тұсында, ол Пиреней соғысында республикалық Францияға қарсы көрсеткен батылдығы үшін танымал болды. 1801 жылы ол Португалиямен болған «Апельсин соғысында» генерал-сиссимус Мануэль де Годойдың басшылығымен Андалусия армиясының бас қолбасшысы болды.

Жаңа Испанияның вице-королі ретінде

1793-1798 жылдар аралығында Кадис губернаторы қызметін атқарғаннан кейін, Итурригарей Годойдың тапсыруымен Жаңа Испанияның вице-королі болып тағайындалды. Итурригарей 1803 жылы әйелі Мария Инес де Жаурегуи и Аростегимен бірге колонияға келді. Ол Перу вице-королі Агустин де Жауреги и Альдекоаның қызы, Лекароз, Валь-де-Базтан, Наваррада туған, ал Мария Луиза де Аростеги и Бассаве, Куба, Гаванада туған, Хосе де Итурригараи и Аростегидің бірінші туысы еді. Веракрус кеденінен өткен кезде ол өзімен бірге үлкен жүк алып келді, оны жеке багажы деп жариялағандықтан, салықтан босатылды. Патша оған көп мөлшерде қару-жарақ жіберді, оны вице-король Мексика мен Пуэбла полктеріне берді, бұл полктер сол кезде Кубада орналасқан болатын. Итурригарей жақын арада достық және көңілді мінезімен танымал болды, бұл оның ілгерідегі Феликс Беренгуэр де Маркинаның қатал мінезінен өзгеше еді. Патша қазіргі уақытта өсіріліп жатқан жүзімдіктерді жалғастыруға рұқсат берді, бірақ вице-король жаңа жүзімдіктерге лицензия бере алмайды деп бұйырды. 1803 жылы вице-король АҚШ-қа Жаңа Испания суларында, әсіресе Калифорния мен Сонорада контрабандалық және балық аулаумен айналысатын американдық кемелер туралы шағымданды. Маусым айында ол қазіргі Гуанахуато штатына барып, мемлекеттік астық қоймасын ашу мақсатымен келді. Сондай-ақ ол Ла Валенсиана және Раяс кен орындарын тексеріп, 1000 унция алтын сыйлық алды. Ол Испаниядан кендерді жұмыс істеуге жеткілікті мөлшерде сынап сұратуды ұсынды. Селаядан өтіп бара жатып, ол Аюнтаментоға (қала әкімдігіне) корридаларды (төрекулдарды) тойлауға және Рио-Ла-Лаха өзенінен көпір салуға рұқсат берді. Көпірді архитектор Франсиско Эдуардо Трескерастың басшылығымен салу жоспарланған. 1803 жылдың 9 желтоқсанында ол Мексика қаласы орталығындағы Зокалода Мануэль Толсаның Карл IV-нің қоладан жасалған ат мүсінін ашты. Пьедесталға алғашқы тас 1796 жылдың 18 шілдесінде сол кездегі вице-король Мигель де ла Груа Таламанка и Брансифорте, маркиз де Брансифорте салған, ал мүсін 1802 жылдың 4 тамызында құйылған. 1803 жылдың 22 наурызында пруссиялық саяхатшы және табиғат зерттеушісі барон Александр фон Гумбольдт Перуден Акапулькоға "Пизарро" кемесімен келді. Гумбольдт Жаңа Испанияда бір жыл болды, Мексика қаласында және ең маңыздысы Гуанахуатоның кен аймағында уақыт өткізді. Тақ Гумбольдтқа Жаңа Испанияға саяхаттауға және зерттеуге шексіз рұқсат бергендіктен, Итурригарей Гумбольдттың зерттеулеріне тікелей көмектесті, ол алғаш рет Жаңа Испания Корольдігі туралы саяси очергінде жарияланды. Гумбольдт Жаңа Испанияның халқын 6 миллионға бағалады. 1804 жылдың 18 наурызында доктор Франсиско Хавьер де Бальмис басқарған шешекке қарсы вакцина тарату экспедициясы да келді. Вице-король бұл экспедицияны көшбасшылар күткендей құлшыныспен қабылдамады. Дегенмен, доктор Хуан Арболея вице-корольдің ұлына вакцина салды. 1805 жылдың наурыз айында Жаңа Испанияда Испанияның Ұлыбританияға қарсы соғыс жариялағаны туралы хабарлар тарады. Итурригарей колонияны қорғаныс жағдайына қоюға және Испанияға тұрақты төлемдерді арттыруға бұйрық алды. Ол үшін ол Cédula de la Caja de Consolidación қолданды. Бұл бұйрық шіркеудің мүлкін тәркілеуге тең болды, өйткені ол діни игіліктер мен қорлардан түскен табысты үкіметке аударуға бұйрық берді. Бұл бұйрықтың тікелей салдары - испандық оппозицияның күшеюі болды, олар наразылық білдірді. Олардың арасында епископ Мануэль Абад и Квейпо да болды. Салықтың өсуімен халықтың наразылығы артты. Сондай-ақ, арал тұрғындары (Испанияда туған испандар) вице-корольдің криоллоларға (Америкада туған испандарға) көрсеткен ықыласына наразы болды. Соңғылардың арасында Аранхуэстегі тәртіпсіздіктер мен Годойдың саяси жеңілісі туралы хабардан шабыт алған тәуелсіздік рухы пайда бола бастады. Итурригарей өзінің билігін сақтау үшін криол партиясына сүйенудің қажеттілігін түсінді. 1803 жылдың 30 сәуірінде Наполеон Луизиананы АҚШ-қа 80 миллион франкқа сатты. 1806 жылы бұл ел Маркиз де Каса Кальводан испан әскерлерін Нью-Орлеаннан алып тастауын сұрады, осылайша АҚШ Сабина өзеніне дейінгі аймақты иеленуі мүмкін болды.

Испаниядағы жағдай

1808 жылы Наполеонның француздары Испанияға шабуыл жасады. Француз әскерлері Мадридке жақындағанда, король отбасы Жаңа Испанияға қашуға шешім қабылдады. Бірақ, бұл идея испан халқы тарапынан жақсы қабылданбады. 1808 жылдың 17 наурызында Аранхуэсте көтеріліс болды. Халық Годойды ұстап, оны қорлады, лауазымынан айырды және өлтіре жаздады. Фердинанд әйгілі ханзадаға (кейіннен Фердинанд VII патшасы болған) адал топ Карлді ұлының атынан тақтан бас тартуға мәжбүр етті. Фердинанд содан кейін Годойды тұтқындады. Алайда, мамыр айында Годой, Фердинанд және Карл француз шекарасы арқылы алдандырылып, Наполеон оларды тұтқынға алды. Наполеон Фердинанд пен Карлдың екеуінен де өз пайдасына бас тартуларын мәжбүрледі. Ол өзінің інісі Жозеф Бонапартты Испания патшасы етіп тағайындады. 1808 жылдың 2 мамырында Мадрид халқы француздарға қарсы қару көтерді. Бұл бүкіл елдегі көтерілістің бастамасы болды. Фердинанд VII атынан билік жүргізетін уақытша кеңестер барлық жерде құрылды.

Жаңа Испаниядағы салдары

Итурригарей бүліктерді басу жөніндегі бұйрықпен вице-король болып тағайындалған, бірақ Наполеонның басып кіруімен Испаниядағы жағдай және "туған жердегі саяси оқиғалар оны алаңдатты". Испаниядағы жағдай туралы жаңалық Мексикаға 1808 жылдың 23 маусымында, ал келесі 14 шілдеде Испания королінің Наполеонге құрмет көрсетіп, тақтан бас тарғаны туралы хабар да жетті. Вице-король Итурригарейге Мексика қалалық кеңесі (Кабильдо) Испания тағын узурпатор билеп отырғандықтан, патшалық билікті енді вице-корольге беруді ұсынатын есеп ұсынды, ол Испания билігін шетелдік билік басымдығында мойындамайды. Итурригарей бұл міндетті қабылдады, бірақ Аудиенсия оған қарсы шықты, оның мүшелерінің көпшілігі испандықтар болды, ал Аюнтементо мүшелері криоллолар еді. Вице-король ұлттық конгресс ұйымдастыру жұмысына кірісті. 1808 жылдың 20 шілдесінде Жалапаның Аюнтементосынан Диего Леньо Жаңа Испанияның барлық өкілдерінен конгресс шақыру туралы ұсыныс жасады. Криол партиясы Испаниядағыдай хунта құруды және конгресс шақыруды талап етіп, үгіт-насихат жұмыстарын жалғастырды. Аудиенсия тағы да қарсылық білдіріп, Жаңа Испания отар екенін және мұндай шешімдер қабылдауға құқығы жоқ екенін мәлімдеді. 1808 жылдың 9 тамызында заңгер Примо Вердад и Рамос атақтылардың отырысында халық егемендігін жақтады. Кейбір oidores (Аудиенсия судьялары) бұл ұсынысты бүлікшіл және құлашын қиюшы деп жариялап, қарсылық білдірді. Инквизитор Бернардо Прадо и Овехеро оны дінге қарсы және қарғысқа лайық деп мәлімдеді. Атақтылар орташа ұстанымды қабылдады – Жаңа Испания Испания королінен жоғары билікті мойындамайды. 1808 жылдың 31 тамызында дағдарыс Севилья хунтасының өкілі Хуан Габриэль Жабат пен Астурия хунтасынан келген хабарламамен күрт шиеленісті. Екі хунта да Жаңа Испанияны Испанияның заңды үкіметі ретінде мойындауын сұрады, бұл елде заңды үкіметтің жоқтығын көрсетті. 1808 жылдың 1 қыркүйегінде перулік дін қызметкері және криол партиясының зиялы көшбасшысы Мелхор де Таламантес Испаниядан бөлінуді және мексикалық конгресс шақыруды қолдаған екі трактатты Кабильдоға тапсырды. Оның негізгі қағидалары Испаниямен барлық байланыстар үзілді; аймақтық заңдар ана елден тәуелсіз қабылдалуы керек; Аудиенсия королдің атынан сөйлей алмайды; король жоғалғаннан кейін егемендік енді халыққа тиесілі болды. Аудиенсияның негізінен Пенинсулалық жақтастары мен Кабильдоның криоллолары арасында ашық қақтығыс басталуы мүмкін болды. 9 қыркүйекте өткен кезекті отырыс даулы болды.

Төңкеріс вице-корольді орнынан түсіреді

Итурригарей криоллолар партиясына қатты бейімделген және испан партиясы оны үлкен күдікпен қараған. Ол криоллолардан конгресс шақыру және испан хунтасын мойындамау туралы петициялар алған. Ол Веракрус консулдығына 40 000 песо жіберуге бұйрық берді, ол либералды көзқарастарымен белгілі болған. Ол креолдарды әкімшіліктегі жоғары лауазымдарға тағайындаған. Ең бастысы, ол Агуаскалиентестен драгун полкін жұмылдырып, Халапа қаласына орналастырған. Бұл полк полковник Игнасио Обрегонның, вице-корольдің жақын досының басқаруында болды. Итурригарей 1808 жылдың 15 қыркүйегінде Габриэль Дж. де Йермо бастаған испандық партия оны тұтқындаған кезде отставкаға кетуге дайын еді. Йермоға Испанияның бай саудагерлері, оидорлар Агирре мен Баталлер, архиепископ және инквизиция судьялары қолдау көрсетті. Бес жүз жақсы қаруланған конспираторлар таңғы сағат 2-де вице-король сарайына шабуыл жасады. Бір әскер қаза тапты. Кабильдо мүшелері де тұтқындалды. Итурригарей тұтқынға алынғаннан кейін, оны инквизицияға алып барды, соның арқасында халық оның ерескеушілік үшін қызметтен алынғанына сенді. Оның әйелі мен балалары Сан-Бернардо монастырына жеткізілді. Вице-корольге қатыгездікпен тіл тигізіліп, оның зергерлік бұйымдары ұрланды. Вице-король Аудиенция тарапынан қызметтен алынды. Вице-корольдің бағалы заттары тізімделді, олардың жалпы сомасы бір миллионнан астам песоны құрады. Бұл вице-корольдің жағдайды жеке баю үшін пайдаланғанын көрсететін дәлел деп есептелді. Әдетке сәйкес, вице-король лауазымының күтпеген бос орны колониядағы ең қарт және жоғары ранкті әскери шенеунік, маршал Педро де Гарибаймен толтырылды, ол Audiencia бақылауындағы сексен жастағы адам еді. Примо Вердад и Рамос және Мельхор де Таламантес түрмеге қамалып, түрмеде қайтыс болды. Лиценциат Кристо, Хуан Франсиско Аскарат және француз генералы Октавиано д'Альвимар да тұтқындалды.

Испанияға оралу

1808 жылы 21 қыркүйекте Итурригарей Испанияға тұтқын ретінде жіберілді. Ол Кадисте сенімсіздік танытқаны үшін сотқа тартылды. Тақырыптары дәлелденбеді және ол 1810 жылы Кортес жариялаған кешірім арқасында босатылды. Кешірімнен кейін де "а juicio de residencia" процесі жалғасты, ол Итурригарейдің 1815 жылы қайтысымен ғана тоқтатылды, бірақ оған 435 000 песета айыппұл салынды. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол Аарон Бёррдің Мексикаға басып кіруіне жол беруге бағытталған Джеймс Уилкинсонның жеке схемасына да қатысқан.