Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ями қаған (Jаmï qağan; қытайша: 啓民可汗, 啟民可汗/启民可汗; пиньинь: Qǐmín Kěhàn, Wade Giles: Ch'i min K'o han, орта қытайша (Guangyun): ), жеке аты Ашина Ранган (阿史那染幹/阿史那染干, пиньинь Āshǐnà rǎngān; Wade Giles A shih na jan kan, ), бір кезде Толис қаған (突利可汗, , Töles qaγan) деп те белгілі болған, кейін El Ïduk Jamï(r) қаған (意利珍豆啟民可汗/意利珍豆启民可汗, Yìlì Zhēndòu Qǐmín Kěhàn) – Шығыс Түрік қағанатының алғашқы қағаны болды.
Yami Qaghan ( Jаmï qağan; Chinese: 啓民可汗, 啟民可汗/启民可汗; Pinyin: Qǐmín Kěhàn, Wade Giles: Ch'i min K'o han, Middle Chinese (Guangyun): ), personal name Ashina Rangan (阿史那染幹/阿史那染干, pinyin Āshǐnà rǎngān; Wade Giles A shih na jan kan, ), at one point known as Tolis Qaghan (突利可汗, , Töles qaγan) and later El Ïduk Jamï(r) Qağan (意利珍豆啟民可汗/意利珍豆启民可汗, Yìlì Zhēndòu Qǐmín Kěhàn) was the first qaghan of the Eastern Turkic Khaganate.
Өмірбаян
Оның ата-анасы белгісіз, өйткені ол Баға қағанның немесе Ишбара қағанның ұлы болған. Ол шығыс тайпаларын билеген Толис қаған атағымен Тулан қағанның бағынышты қағаны болды. 597 жылы Суй әулетіне елші жіберіп, қытай ханшайымымен үйленуді сұрады. Пей Джу мұны мүмкіндік деп көріп, оған Тулан қағанның Чжоу тегінен шыққан хатуны, Цянцзинь ханшайымын (Суй әулеті оны Дай ханшайымы деп атаған) өлтіруді айтты. Ханшайым өлтірілді, император уәдесін орындап, оған үйлену үшін Аньи ханшайымын (安义公主) жіберді. Бірақ Толистің жолсыз мінез-құлқы қағанды ашуға ие қылды. Тулан 597 және 599 жылдары Суйға қайталап шабуыл жасау үшін әскер жинады, бірақ Толис императорға бұл туралы әрқашан алдын ала хабарлады. Жауап ретінде Тулан Тардуға жақындап, Толиске қарсы күш біріктіруді ұсынды. Шабуыл сәтті аяқталды және Толис бауырлары мен жүлделерінің қаза болуынан кейін Қытайға қашуға мәжбүр болды. 599 жылғы қыста император Вэнь оны Циминь қаған етіп тағайындады. Сол кезде Аньи ханшайымы қайтыс болды, ал ол Ян Сяның қызы Иченг ханшайымына үйленді. Император сондай-ақ Чжансун Шенге Циминь халқына арналған Дали (大利, қазіргі Хохот) қаласын салуды тапсырды және Циминьді қорғау үшін әскер жіберді. Осы уақытта Тулан өз адамдарынан қаза тауып, Тарду 599/600 жылдары таққа отырып, Білге қаған атағын алды. 601 жылғы қыста император Вэнь Ян Суға Тардуға шабуыл жасау үшін Циминь қағанмен бірлесіп әскер басқаруды тапсырды.
His parentage is uncertain as he was either son of Bagha Qaghan or Ishbara Qaghan. He was a subordinate khagan under Tulan Qaghan with title of Tolis Qaghan, ruling eastern tribes. He sent an ambassador to Sui dynasty in 597, requesting to marry to a Chinese princess. Pei Ju saw this as opportunity and told him to kill Tulan Qaghan's Zhou origin khatun Princess Qianjin (who was styled as Princess Dayi by Sui dynasty). Princess was murdered and emperor fulfilled his promise, sending Princess Anyi (安义公主) to marry him. However, Tolis' ambitious behaviour caused outrage to khagan. Tulan started to gather invasion party to attack Sui repeatedly in 597 and 599, only to be reported to emperor beforehand by Tolis every occasion. As a reaction, Tulan approached to Tardu to combine forces and attack Tolis. Attack was a success and Tolis had to flee to China after his brothers and nephews getting killed during invasion. In winter 599, he was created Qimin Khagan by Emperor Wen. Meanwhile Princess Anyi died and he was married to Princess Yicheng this time, a daughter of Yang Xie (杨谐). Emperor also commissioned Zhangsun Sheng to build the city of Dali (大利, in modern Hohhot) to house Qimin's people, and also sent an army to protect Qimin. Meanwhile Tulan was killed by his men causing Tardu to assume throne and claim title Bilge Khagan in 599/600. In winter 601, Emperor Wen commissioned Yang Su to command an army, in association with Qimin Khan as to attack Tardu.
Билік
603 жылы Тарду жеңілгеннен кейін ол Туюхунға қашып кетті. Жол ашылғаннан кейін Қимин түркі тағына отырды, бұл қағандықтың батыс және шығыс қанаттары арасындағы бөліністі нақты бастады. 607 жылы көктемде ол император Янға құрмет көрсету үшін Луоянға барды. Жазда Ян оған өзі келіп қайтты. Қағанның мойынсұну мен адалдығын көрсетуі император Янның оған көп құрмет пен байлық сыйлауына себеп болды. Жоғары шенеуніктер Гао Цзюнь, Ювэнь Би (宇文弼) және Хэруо Би жеке түрде наразылық білдірген кезде, император Ян олардың сын-пікірін анықтап, барлығын өлімге кесті, ал қағанға тым көп сыйлық беруден оны қайтарған Су Вэйді лауазымынан шеттетуге бұйрық берді. 609 жылы көктемде Қимин император Янға тағы бір рет барып, көптеген асыл заттармен марапатталды. Кейін ол аурудан қайтыс болды.
After Tardu's subsequent defeat in 603, he fled to Tuyuhun. Having a cleared way Qimin assumed Turkic throne, definitely starting division between Western and Eastern wings of khaganate. In spring 607, he went to Luoyang to pay a visit to Emperor Yang. In the summer, he was visited back by Yang. Khagan's display of submission and loyalty caused Emperor Yang to bestow much honor and wealth on him. When the senior officials Gao Jiong, Yuwen Bi (宇文弼), and Heruo Bi privately expressed disapproval, Emperor Yang discovered their criticism and put all of them to death, while removing Su Wei, who also discouraged him from giving excessive rewards to khagan, from his post. In spring 609, Qimin made another visit to Emperor Yang and was rewarded with much treasure. He died later from an illness.