Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Идиш тілі қалай жазылады және жазылады
How Yiddish is spelled and written
Идиш орфографиясы – идиш тілі үшін қолданылатын жазу жүйесі. Ол идиш тілінің орфографиялық ережелерін және толық дауыстық әліпбидің негізі ретінде пайдаланылатын еврей жазуын қамтиды. Еврей тілінде үнсіз немесе комектік дауыстарды білдіретін әріптер идиш тілінде дауыстылар ретінде қолданылады. Басқа әріптер дауыстылар мен қосымша дауыстар ретінде қолданыла алады, олар қолданылған контекстке сәйкес оқылады немесе еврей тіліндегі "никкуд" сөзінен алынған диакритикалық белгілермен ажыратылады, олар көбінесе "некудот" немесе "пинталах" (сөзбе-сөз "нүктелер" деп аталады, өйткені бұл белгілер көбінесе нүкте тәрізді болады) деп аталады. Бірдей негізгі таңбаға ие әріптердің арасындағы қосымша фонетикалық айырмашылықтар, әдетте үнсіз негізгі таңбалардың жанында орналасуымен немесе бірімен-бірі жанасуымен көрсетіледі. Кейбір идиш нүктелері кейінгі еврей контексінде жиі қолданылмайды; ал басқалары идиш орфографиясына тән тәсілмен қолданылады. Әдеби практикада мұның қолданылуында маңызды айырмашылықтар бар. Дауыстылар немесе қосымша дауыстар ретінде қолданылуы мүмкін таңбаларды ажырату үшін де бірнеше әртүрлі тәсілдер бар. Арамей және еврей тілдерінен алынған сөздер әдетте бастапқы тілдің дәстүрлі орфографиясымен жазылады, яғни осы сөздердің дауыссыз негіздегі орфографиясы көбінесе сақталады (Niborski 2012). Барлық басқа идиш сөздері фонемиялық орфографиямен көрсетіледі. Екі форма да бір сөзде кездесуі мүмкін, мысалы, еврей түбіріне идиш қосымшасы қолданылған жағдайда. Идиш диакритикасы, басқа жағдайда дәстүрлі орфографиямен жазылған сөздерге де қолданылуы мүмкін.
Yiddish orthography is the writing system used for the Yiddish language. It includes Yiddish spelling rules and the Hebrew script, which is used as the basis of a full vocalic alphabet. Letters that are silent or represent glottal stops in the Hebrew language are used as vowels in Yiddish. Other letters that can serve as both vowels and consonants are either read as appropriate to the context in which they appear, or are differentiated by diacritical marks derived from Hebrew nikkud, commonly referred to as "nekudot" or "pintalach" (literally "points" as those marks are mostly point like signs). Additional phonetic distinctions between letters that share the same base character are also indicated by either pointing or adjacent placement of otherwise silent base characters. Several Yiddish points are not commonly used in any latter day Hebrew context; others are used in a manner that is specific to Yiddish orthography. There is significant variation in the way this is applied in literary practice. There are also several differing approaches to the disambiguation of characters that can be used as either vowels or consonants. Words of Aramaic and Hebrew origin are normally written in the traditional orthography of the source language—i. e., the orthography of these words, which is consonant based, is generally preserved (Niborski 2012). All other Yiddish words are represented with phonemic orthography. Both forms can appear in a single word—for example, where a Yiddish affix is applied to a Hebrew stem. Yiddish diacritics may also be applied to words that are otherwise written entirely with traditional orthography.
Реформа және стандарттау
ХХ ғасырдың басында мәдени және саяси себептермен идиш тілінің бірыңғай орфографиясын жасауға күш салынды. Алғашқы тәжірибе үлгісін идиш лексикографы Александр Харкави 1898 жылы алғаш рет өзінің идиш-ағылшын сөздігімен бірге жариялаған «Идиш оқу, орфография және диалектілік вариациялар туралы трактатта» егжей-тегжейлі сипаттаған (Харкави 1898). Бұл айырмашылықтың қосымша көріністері Fishman 1981 басылымының дереккөздерінен алынған үзінділерде келтірілген, онда да бірыңғай орфографияның қажеттілігі туралы (жақтаушылар мен қарсыластар) бірқатар мәтіндер бар. Осы нормативтік іс-қимыл кезінде болған маңызды оқиғалардың егжей-тегжейлі хронологиясы, оның ішінде конференция қатысушыларының тізімдері, олар шығарған құжаттарға библиографиялық сілтемелер және олардың мазмұнының түйіндері Schaechter 1999-да идиш тілінде берілген. Бұл процесс туралы ағылшын тілінде Estraikh 1999-да аз егжей-тегжейлі (бірақ кеңінен) қарастырылған. Үкімет ресми түрде 1920 жылы Кеңес Одағында семит (яғни, еврей және арамей) тілдерінен шыққан сөздердің жеке этимологиялық орфографиясын жойды. Бұл он екі жылдан кейін бес жеке соңғы формадағы ырғақты алып тастаумен (төмендегі кестеде көрсетілгендей) кеңейтілді, бірақ олар 1961 жылы кеңінен қайта енгізілді. Бұл өзгерістер автордың аты Шолем Алейхемнің жазылуында көрініс тапқан. Оның өз еңбегінде שלום־עליכם формасы қолданылады, бірақ кеңестік басылымда бұл фонетикалық түрде שאָלעמ־אלײכעמ деп терістеледі, сонымен қатар жеке соңғы форманы mem және оның орнына бастапқы / орта форманы қолданады. Бұл, оның басты кейіпкерінің атын қайталаумен бірге, осы тармақтың жанында бейнеленген АҚШ және Кеңес Одағының басылымдарында осы жұмыстың тақырыптық беттерін салыстыру арқылы байқауға болады. Алдыңғы сөздердің германшаланған מילכיגער-і басқа кең таралған үрдісті, daytshmerish-ті, төменде талқылаймыз. 1920 жылғы реформаға дейінгі бірнеше елде, әсіресе Польшада бірыңғай мектеп оқу бағдарламасына назар аударған күш-жігердің нәтижесінде басқа да құрылғылар пайда болды, олар үкіметтік мандаттан кейін іске асырылмаған. Бұл мәселелерді 1930 жылдары YIVO (1930 ж.) қарастырды. Бұл олардың תּקנות פון ייִדישן אויסלייג («Идиш орфографиясының ережелері»), сондай-ақ «SYO» (Стандартты идиш орфографиясы) немесе «YIVO ережелері» (1-ші басылым YIVO 1935, қазіргі басылым SYO 1999) деп аталатын ережелерін әзірлеуге әкелді. Бұл қазіргі кездегі ең жиі қолданылатын жүйе болып табылады. Ол педагогикалық контексте жиі кездесетін болса да, басқа жерлерде де осындай басымдыққа ие деп айту қателік болар еді. Қазіргі уақытта басқа орфографиялар жиі кездеседі және көптеген баспагерлер үшін үй стандарттары болып табылады. Бұл нұсқаның пайдалы шолуы Оксфорд университетінің כלל־תקנות פון יידישן אויסלייג («Идиш орфографиясының стандартты ережелері») (Оксфорд 1992 және онлайн қол жетімді), YIVO ұсынған орфографиядан гөрі дәстүрлі орфографияда жазылған және кодталған. Жүйелердегі айырмашылықтарды екі құжаттың атауларын салыстыру арқылы қарастыруға болады, бірақ олар орфографиялық егжей-тегжейлі сипаттау мен сипаттауға қатысты тәсілдерінде түбегейлі өзгешеленеді. Біріншісі орфографиялық өзгеріске идиш әдебиетінің оң атрибуты ретінде қарайды және осы өзгерістің негізгі элементтерін сипаттайды. Соңғысы біркелкі идиш орфографиясын ұсынады, ол байқалған тәжірибеге негізделген, бірақ белсенді түрде ұйғаратын ниетпен. Екі тәсілдің салыстырмалы артықшылығы туралы пікірлердің айтарлықтай айырмашылығы талқылаудың басынан бері көрнекті аспектісі болды және ол азаю белгілерін көрсетпейді. SYO-да көрсетілгендей, идиш әліпбиі негізге алынатын анықтама ретінде кеңінен қабылданғанымен (бірнеше кіші, бірақ жиі кездесетін өзгерістермен), төменде қарастырылған романизацияланған транслитерацияның YIVO жүйесінің орфографиясы мен фонетикасы ерекше дау-дамайға ұшырайды. SYO-ның мақсаты дәстүрлі орфографиялық практиканың спектрін сипаттау емес. Идиш әдебиетінің басым бөлігі осы ережелердің қалыптасуынан бұрын пайда болған және айырмашылықтар елеулі.
In the early 20th century, for cultural and political reasons, efforts were initiated toward the development of a uniform Yiddish orthography. A specimen initial practice was described in detail by the Yiddish lexicographer Alexander Harkavy in a Treatise on Yiddish Reading, Orthography, and Dialectal Variations first published in 1898 together with his Yiddish–English Dictionary (Harkavy 1898). Additional illustrations of this variation are provided in source excerpts in Fishman 1981, which also contains a number of texts specifically about the need (pro and con) for a uniform orthography. A detailed chronology of the major events during this normative action, including rosters of conference participants, bibliographic references to the documents they produced, and summaries of their contents, is given in Yiddish in Schaechter 1999. There is a less detailed (but extensive nonetheless) English language review of this process in Estraikh 1999. The first action formally undertaken by a government was in the Soviet Union in 1920, abolishing the separate etymological orthography for words of Semitic (i. e., Hebrew and Aramaic) origin. This was extended twelve years later with the elimination of the five separate final form consonants (as indicated in the table below) which were, however, widely reintroduced in 1961. The changes are both illustrated in the way the name of the author Sholem Aleichem is written. His own work uses the form שלום־עליכם but in Soviet publication this is respelled phonetically to שאָלעמ־אלײכעמ also dispensing with the separate final form mem and using the initial/medial form instead. This can be seen, together with a respelling of the name of the protagonist of his , by comparing the title pages of that work in the U. S. and Soviet editions illustrated next to this paragraph. The Germanized מילכיגער in the former exemplifies another widespread trend, daytshmerish, discussed further below. The efforts preliminary to the 1920 reform, which took place in several countries — most notably in Poland with focus on a uniform school curriculum — resulted in other devices that were not implemented as a result of any governmental mandate. These were further considered during the 1930s by the , YIVO (YIVO 1930). This led to the development of their תּקנות פֿון ייִדישן אויסלייג ( – "Rules of Yiddish Orthography"), also known as the "SYO" (Standard Yiddish Orthography) or the "YIVO Rules" (1st edition YIVO 1935, current edition SYO 1999). This has become the most frequently referenced such system in present day use. Although it regularly figures in pedagogical contexts, it would be misleading to suggest that it is similarly dominant elsewhere. Other orthographies are frequently encountered in contemporary practice and are house standards for many publishers. A useful review of this variation is provided in the Oxford University כלל־תקנות פון יידישן אויסלייג ( – "Standard Rules of Yiddish Orthography") (Oxford 1992 and available online), written in and codifying a more conventional orthography than the one put forward by YIVO. Differences in the systems can be seen simply by comparing the titles of the two documents but they differ more fundamentally in their approaches to the prescription and description of orthographic detail. The former treats orthographic variation as a positive attribute of the Yiddish literature and describes essential elements of that variation. The latter presents a uniform Yiddish orthography, based on observed practice but with proactive prescriptive intent. Strong difference of opinion about the relative merit of the two approaches has been a prominent aspect of the discussion from the outset and shows little sign of abating. Although the Yiddish alphabet as stated in the SYO is widely accepted as a baseline reference (with a few minor but frequently encountered variations), the spelling and phonetics of the YIVO system of romanized transliteration discussed below, remain subjects of particular contention. The intent of the SYO is not to describe the spectrum of traditional orthographic practice. The bulk of Yiddish literature predates the formulation of those rules and the discrepancies are significant.
Транслитерация
Идиш тіліндегі бірнеше әріптер мен әріптер тіркесі әртүрлі диалекттерде мүлдем басқаша айтылады. Бұл стандартталған орфографияны талқылауға қандай әсер етсе де, идиштің басқа жазу жүйелеріне транслитерациялануы маңызды факторға айналады. Мысалы, латын әліпбиіндегі белгілі бір әріп немесе әріптер тізбегін идиш әліпбиіндегі белгілі бір әріпке немесе әріптер тізбегіне сәйкес қою мүмкін. Дегенмен, транслитерацияланған түрі оқырманға табиғи секілді айтылады. Сондықтан, идиш сөзінің қандай нұсқасын транслитерациялау алдында жеткізу керектігін шешу қажет, сонымен қатар мақсатты тілдің фонемиялық ерекшеліктеріне де назар аудару керек. Идиштің латын әліпбиіне транскрипциялануы 16 ғасырдың басынан бері Еуропалық ғалымдардың назарында болды. 17 ғасырға дейінгі әртүрлі жүйелердің толық шолуы, соның ішінде кең көлемдегі дереккөздерден алынған үзінділер Frakes 2007 жұмысында келтірілген. Жоғарыда аталған Харкавидің еңбегінде 19 ғасырдың соңында ағылшын тілінде сөйлейтін оқырмандар үшін солтүстік-шығыс идиш диалектісі – литвиштің айтылуына негізделген жүйе сипатталған. Бұл YIVO-ның стандарттау жұмыстарының да негізгі бөлігі болды, нәтижесінде төменде егжей-тегжейлі сипатталған транскрипция жүйесі пайда болды. Харкави мен YIVO-ның бастамалары аралық кезеңдегі дамуды қарастыруға ыңғайлы жағдай жасайды. Бұл процестің көптеген аспектілері, соның ішінде ешқандай стандартталған орфографияның қажеттігі туралы да қызу пікірталас болды (Фишман 1981). Басқалармен қатар, Л.Л. Заменгоф жазбаша идиштің еврей жазуын рим жазуымен толығымен алмастыруды ұсынған. Бұл негізгі орфографияға әсер етпеді, бірақ қазіргі уақытта романдық транскрипцияда жазылған көптеген идиш кітаптары қолжетімді. Олардың ішінде идиш сөздіктері бар, онда дұрыс және фонетикалық тұрғыдан негізделген транслитерация өте маңызды. Еврей әліпбиін рим әліпбиіне транслитерациялау бойынша жалпы келісім жоқ. Идиш мәтінінің еврейлік бөлігі әдетте транслитератордың жеке таңдауын көрсетеді және фонемиялық орфографияда ұсынылған сөздерді транскрипциялауға қолданылатын әдістеменің бір бөлігі ретінде қарастырылмайды.
A few Yiddish letters and letter combinations are pronounced quite differently in the various Yiddish dialects. Whatever impact this may have on the discussion of standardized orthography, it becomes a significant factor when Yiddish is transliterated into other scripts. It is entirely possible to assign a specific character or sequence of characters in, for example, the Latin alphabet to a specific character or character sequence in the Yiddish alphabet. The transliterated form will, however, be pronounced in a manner that appears natural to the reader. A choice therefore needs to be made about which of the several possible pronunciations of the Yiddish word is to be conveyed prior to its transliteration, with parallel attention to the phonemic attributes of the target language. The romanization of Yiddish has been a focus of scholarly attention in Europe since the early 16th century. A detailed review of the various systems presented through the 17th century, including extensive source excerpts, is provided in Frakes 2007. The Harkavy treatise cited above describes a late 19th century system that is based on the pronunciation of the Northeastern Yiddish dialect, Litvish, for an anglophone audience. This was also a mainstay of the standardization efforts of YIVO, resulting in the romanization system described in detail below. The Harkavy and YIVO initiatives provide a convenient framework within which intervening developments may be considered. There was significant debate about many aspects of that sequence, including the need for any form of standardized orthography at all (Fishman 1981). The outright replacement of Hebrew script with Roman script in the native representation of written Yiddish was briefly considered, among others by L. L. Zamenhof. This had no impact on mainstream orthography but a number of Yiddish books are currently available in romanized editions. These include Yiddish dictionaries, a context in which consistent and phonetically tenable transliteration is essential. There is no general agreement regarding transliteration of Hebrew into the Roman alphabet. The Hebrew component of a Yiddish text will normally reflect the transliterator's preference without being seen as a component of the methodology applied to the romanization of words presented in the phonemic orthography.