Кіріспе

Адамның мінез-құлқы

Әлеуметтану және психологияда, улы педагогика, сондай-ақ қара педагогика деп аталады (түпнұсқа неміс тіліндегі schwarze Pädagogik атауынан), қазіргі педагогика репрессивті және зиянды деп санайтын бала тәрбиесінің кез келген дәстүрлі әдістері. Оған теоретиктер манипулятивті немесе зорлықты деп санайтын мінез-құлық пен қарым-қатынас түрлері жатады, мысалы, дене жазасының аса шектен тыс формалары.

Шығу тегі және анықтамалар

Бұл ұғымды алғаш рет Катарина Руццкий 1977 жылы жариялаған «Schwarze Pädagogik. Bürgertum tәрбиесінің табиғи тарихына қатысты деректер» атты еңбегінде енгізді. Психолог Элис Миллер бұл ұғымды бала тәрбиесінің баланың эмоционалдық дамуына зиян келтіретін тәсілдерін сипаттау үшін пайдаланды. Миллердің пікірінше, осы эмоционалдық зиян ересек жасында жеке тұлғаға зиянды әрекеттер жасауға итермелейді. Ол «бала тәрбиесі» деген желеумен қолданылатын улы педагогиканың түрлі дисфункциялар мен невроздарға алып келетінін түсіндіреді. Мысалы, «Өзіңнің қадірің үшін» атты кітабында ол Адольф Гитлер, Юрген Бартч және Кристиан Ф. сияқты үш түрлі өмірге ортақ әсерін талқылайды, ал «Дене ешқашан жалған айтпайды» кітабында балалық кездегі жарақаттар мен жасырылған сезімдердің адам организміне тигізетін әсері туралы айтады. Бұл теоретиктердің пікірінше, «Улы педагогика» – бұл ата-ананың (немесе мұғалімнің, медбикенің немесе басқа да күтімшінің) баланың мінез-құлқында «жамандық тұқымы» бар деп сеніп, эмоционалдық манипуляция немесе күш қолдану арқылы оны жоюға тырысатын жағдай. Мысалы, бала өтірік айтқаны үшін жазалап ұру, немесе анасының жаңа туған сәбиін «кейінірек өмірінде қажет болатын шыдамдылықты үйрету үшін» белгілі бір уақытқа дейін тамақтандырудан бас тартуы. Катарина Руццкийдің анықтамасына сәйкес, улы педагогика балаға әлеуметтік суперэгоны сіңіруді, баланың психикасындағы итергіш күштерге қарсы негізгі қорғаныс құруды, баланы болашақ өмірге дайындауды және дене мүшелерін және сезімдерін әлеуметтік талаптарға сай функциялар үшін құрал ретінде пайдалануды мақсат етеді. Бұл теориялар бойынша, «улы педагогика» тікелей айтылмаса да, садизмді ақтау және ата-ананың немесе қатысушы адамның сезімдерінен қорғану ретінде қызмет етеді. Руццкий әдістерге қатысты былай мәлімдейді: «Улы педагогика» бастамалау рәсімдерін (мысалы, өлім туралы қорқынышты іштей сезіну), ауырсынуды (психологиялық қоса алғанда), балаға тоталитарлық бақылауды (денеге бақылау, мінез-құлық, бағыну, өтірік айтуға тыйым салу және т.б.), денеге тиюге тыйым салу, негізгі қажеттіліктерді қанағаттандырмау және тәртіпке құштарлық сияқты амалдарды қолданады.

Ежелгі мәдениеттер

Рим ақындары Плаут, Гораций, Марциал және Ювенал мектептердегі дене жазаларын сипаттаған. Бұл туралы Киелі кітапта, Нақыл сөздер 13:24-те де жазылған: "Қамшысын аямайтын ұлын жек көреді, ал сүйетіні ерте жазалайды". Дене жазасы осы мәдениеттердің бәрінде кең таралған. "Қамшыны аясаң, баланы жоғалтасың" деген сөз – Киелі кітаптағы Нақыл сөздер 13:24 аяттарының сатирикалық пародиасы. Самуэль Батлер оны сатирикалық "Худибрас" поэмасында пайдаланған.

Германия

XVIII ғасырда балалардың жаман мінезді болуға бейімделгені немесе оларды жаңғырту туралы қабылдаған түсініктер, сенімдерге және адамдарды жануарлар сияқты бағынуға үйрету тілегіне куәлік етеді. XVIII ғасырдағы бір неміс бала тәрбиесі кітабында былай делінген: "Осы алғашқы жылдардың бір артықшылығы – күш пен мәжбүрлеуді қолдану мүмкіндігі. Бала өскен сайын, балалық шағындағының бәрін ұмытып қалады. Егер баланың еркін алып тастаса, ол кейіннен еркі болғанын есіне алмайды". Германияда 2000 жылы заңға енгізілген өзгерістермен ата-ананың тәртіпке салу құқығы жойылды. 1994-1998 жылдар аралығында Отбасы істері жөніндегі федералды министр Клаудия Нольте Элис Миллердің 1980 жылы жарық көрген "Сенің игілігің үшін" кітабындағы көзқарастарына қарсы, ата-аналардың жеңіл жазалау құқығын сақтап қалуды қалаған. Миллер былай деп жазды: "Мен «қара педагогиканы» баланың еркін күш қолдану, манипуляция және қысым көрсету арқылы сындыруға бағытталған тәрбие әдісі деп түсінемін, осылай оны мойынсұнушы етуге болады".

Психологиялық негіздері

Уытты педагогиканы анықтаудағы маңызды критерий – манипуляциялық тәсіл ата-ананың мінез-құлқындағы мәселелерді, мысалы, сезімдерге немқұрайлылық, қатыгездік немесе зорлыққа ұмтылысты аңғарса, немесе ашу, жек көру сияқты күшті теріс эмоциялардың көрініс беріп жатса, онда жасөспірімнің немесе нәрестенің жас ерекшеліктеріне байланысты шектеулеріне байланысты олардың психикасы өзін қорғай алмайды. Мориц Шребер және басқалар.

Талқылау және сын

Элис Миллер зиянды педагогиканы балалардың мінез-құлқын күшпен немесе алдау арқылы өзгертуге бағытталған барлық әрекеттер деп анықтайды. Оның назары тек қана ұруға ғана емес (бірақ ол "Кез келген ұру – намыстандыру" дейді және дене жазасына қарсы шығады), сонымен қатар ата-аналар мен ұстаздардың балаларға қарсы жиі қолданатын түрлі манипуляцияларға, алдауға, екіжүзділікке және мәжбүрлеуге де қатысты. Социология профессоры Франк Фуреди мұндай мәлімдемелердің тым жалпылама және шындықтан алшақ екенін айтады. Фуреди дене жазасын толығымен тоқтатуды жақтағандардың көбін балаларды жазалаудың барлық түрлеріне қарсы деп санайды. Ол мұны ата-аналарға қарсы крест жорығы деп қарастырады және "ұруға қарсы фанатиктер" деп атағандардың ұрудың салдары туралы айтқандарынан гөрі, зерттеулердің нәтижелері көбінесе түсініксіз екенін мәлімдейді. Әлеуметтік психолог Дэвид Смайл жеке тұлғалардың дұрыс емес мінез-құлқы үшін қоғамның үлкен жауапкершілікке ие екенін, бірақ осы мәселені әзірге тиімді шеше алмағанын айтады. 1970 жылдары даму психологы Джеймс В. Прескотт приматтар мен аналық бала арасындағы байланысты зерттеді және бала мен аналық байланыс процесінің бұзылуы мен жас приматтарда зорлық-зомбылық пен қорқынышқа негізделген мінез-құлықтың пайда болуы арасындағы байланысты анықтады. Ол осы динамиканың адамдарда да эмпатияның жоқтығы арқылы жүзеге асып, осыған ұқсас процестер орын алады деп болжайды. 1975 жылы Прескотт адам қоғамындағы бала мен аналық байланыс процесінің бұзылуы мен зорлық-зомбылық арасындағы байланысты қарастырды. Ол аборигендер қоғамының мәдени зерттеулерін, осы мәдениеттердегі аналық баламен байланысты дамытуға бағытталған практикалардың статистикалық талдауын, сондай-ақ еуропалық-американдық әдебиеттен және тарихи деректерден балаға қатысты тарихи көзқарастарды зерттеді. Ол бала мен аналық байланыстың бұзылуы зорлық-зомбылықтың, иерархияның, қатаң гендерлік рөлдердің, үстемдік психологиясының және зорлық-зомбылықпен аумақтарды басып алудың пайда болуын болжайды деген қорытындыға келді. Жастардың жыныстық қатынасына араласу және оны бұзу да осы суреттің бір бөлігі болды. Бұл ашылу күтпеген еді. Көптеген қоғамдар бейбіт өмір сүрді және өте зорлық-зомбылыққа толы қоғамдардың саны аз болды. Прескотт зерттеулер көрсеткендей, уақыт өте келе бұзушылықтар "қалыпты" жағдайға айналады, ал ұрпақтар өсіп, осы практикаларды жалғастыра беретін болса, қоғамда эмпатияның жетіспеушілігі байқалады және зорлық-зомбылық заңдастырылады. Оның пікірінше, зиянды педагогиканың тарихы – бұл осы тәрбиесіз практикаларды бекіту тарихы. Қазіргі қолданылып жүрген практикалар осыларға негізделген. Деректер көрсетіп тұрғандай, балаларға бұрынғыдан да көп құрметпен, сеніммен және эмпатиямен қаралады.