Чили экономикасының тарихы және дамуы

Чили экономикасы: тарихы, даму жолы, еркін сауда, неолибералдық саясат, жергілікті бизнес қалыптасуы. Испания империясынан тәуелсіздікке дейінгі кезеңдер.

17 мин оқу

100%

Дереккөз: Economic history of Chile — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Чили экономикасының тарихы

Чили экономикасы әртүрлі жергілікті халықтардың әртүрлі шаруашылықтарынан бастап, ертеде мал шаруашылығына бағытталған экономикаға, содан кейін шикізат экспорты мен ірі қызмет көрсету секторына қарай өзгере отырып, маңызды эволюцияны бастан өткерді. Чилидің соңғы экономикалық тарихы (1973 жылдан бері) кеңінен талқыланып келеді, себебі ол неолибералды экономикалық саясатты алғаш рет енгізді. Чили Испания империясының шеткері аймағындағы ауыл шаруашылығымен тәуелсіздікке қол жеткізді. 1810 жылдары тәуелсіздік алғаннан кейін басталған салыстырмалы түрде еркін сауда кезеңі Чили экономикасының кейбір салаларын жаңғыртуға мүмкіндік берді. Бұл Чилиде бұрын-соңды болмаған жергілікті кәсіпкерлік кластың қалыптасуымен бірге жүрді. Чили 1870 жылдардағы Ұзақ депрессия кезінде алғашқы заманауи экономикалық дағдарысқа тап болды. Тынық мұхиты соғысында (1879–1884) бағындырылған солтүстіктегі құнды нитрат кен орындарын игеру Чили тарихындағы маңызды кезең болды және нитраттың экономикалық мұрасы туралы көп пікірлер айтылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Чили экономикасы табиғи ресурстарға (нитрат, мыс, көмір және алтын) тәуелді болды. 1890 жылдары Чили Швециядан бай, ал Жапониядан екі есе бай болды және әлемдегі ең бай 15 елдің біріне айналды. Бұл жағдай ондаған жылдар бойы сақталды, тіпті 1950 жылдары да бұрынғы отарлаушысы Испаниядан байрақ болып, Германиямен шамалас деңгейде болды. Алайда, 1920 жылдардың соңынан бастап Чили экономикасы тұрақты түрде төмендеді, 1950 жылы өнеркәсіптік қуаты қырық жыл бұрынғы көрсеткіштен кем болды. Содан бері Чили экономикасы жалпы алғанда өсіп келеді, бірақ бұрынғы деңгейіне толыққанды жете қойған жоқ. 20 ғасырдың бірінші жартысында Чили ауыр экономикалық рецессияны бастан өткерді, соның ішінде Ұлы депрессия да болды. Осы кезеңде елдің қарқынды қалалануы жүрді, ал 1939 жылы басталған мемлекеттік басшылықпен ішінара индустрияландыру процесі іске қосылды. Мыс өндіру елдің негізгі байлығының көзі ретінде нитрат өндіруді ығыстырды. Чилидегі ауыл шаруашылығы экономиканың ең дамымаған секторы болып қала берді және 1930 жылдан 1980 жылға дейін, 1960 және 1970 жылдардағы жер реформаларына қарамастан, тоқырау күйінде болды. 1970 жылдардың ортасында «Чикаголық балалардың» ықпалымен Пиночеттің әскери диктатурасы «неолибералды» экономикалық модельге бағытталған терең өзгерістерді бастады. Үкімет сауданы либерализациялады, сондай-ақ мемлекеттік активтерді жекешелендірді. 1990 жылдан бастап диктатурадан кейін билікке келген демократиялық үкіметтер оның экономикалық саясатын жалғастырды, бірақ әлеуметтік шығындарды арттырып, кедейлікті азайтты. Чили экспорты мен жан басына шаққандағы ЖІӨ 1980 және 1990 жылдары 1997 жылғы Азия дағдарысына дейін тұрақты түрде өсті, содан кейін экономикалық өсім біршама баяулады. 1973 жылдан кейінгі кезеңде аутсорсинг, жеке кәсіпкерлік, бейресми жұмыспен қамту және жұмыс күшіндегі әйелдердің үлесі артты.

The economy of Chile has shifted substantially over time from the heterogeneous economies of the diverse indigenous peoples to an early husbandry oriented economy and finally to one of raw material export and a large service sector. Chile's recent economic history (since 1973) has been the focus of an extensive debate, as it pioneered neoliberal economic policies. Chile emerged into independence as a rural economy on what was the periphery of the Spanish Empire. A period of relative free trade that began with independence in the 1810s brought a modernizing development of certain sectors of the Chilean economy. This was accompanied by formation of a local business class, a novelty in Chile. Chile experienced its first modern economic crisis with the Long depression in the 1870s. The exploitation of lucrative nitrate deposits of the north conquered in the War of the Pacific (1879–1884) marked a whole epoch in the history of Chile and the economic legacy of nitrate has been widely debated. Historically, the Chilean economy has been dependent on natural resources (nitrate, copper, coal, and gold). by the 1890s it had become richer than Sweden, and twice as rich than Japan and it became one of the 15 richest nations in the world, a position it would retain for decades, even as late as the 1950s it remained richer than its former colonial master, Spain, and almost as rich as Germany. However, starting in the late 1920s, the Chilean economy began a steady decline with 1950 industrial capacity inferior to what it had been forty years previously. Since that time the Chilean economy has generally grown although it has yet to regain its former status. In the first half of the 20th century Chile suffered severe economic recessions including the Great Depression. This period saw the rapid urbanization of the country, and a state led partial "industrialization" that began in 1939. Large scale copper mining replaced nitrate extraction as the country's main source of wealth. Chilean agriculture remained one of the most undeveloped sectors of economy and was stagnant, despite land reforms in the 1960s and 1970s, from 1930 to 1980. In the mid 1970s under the influence of the Chicago Boys, Pinochet's military dictatorship initiated profound changes oriented to a "neoliberal" economic model. The government implemented trade liberalization, as well as privatization of state owned assets. The democratic governments that succeeded the dictatorship since 1990 have largely continued its economic policies, but increased social spending and reduced poverty. Chilean exports and GDP per capita rose steadily through the 1980s and 1990s until the Asian crisis of 1997 after which economic growth slowed somewhat. In the post 1973 period there has been a rise in outsourcing, self employment, informal employment and an increase in women's share in the labor force.

Испандықтарға дейінгі экономика

Алыс солтүстікте, испандықтар келгенге дейінгі дәуірдегі жергілікті тайпалардың экономикасы егіншілікпен айналысып, қонысқа жайласқандар мен жағалау бойында аң аулап, жеміс-жидек жинаған Чанголар арасында бөлінген. Қонысқа жайласқан тайпалар лама өсіріп, суару жүйесін қолданған. Виллалобос және авторлар тобының пікірінше, сүйек мүсіндерден жасалған әшекейлер, алтын мен мыс заттар зәулімдік нышандары ретінде қарастырылады, бұл олардың арасындағы әлеуметтік жіктелудің белгілі бір деңгейін көрсетеді. Чилиге алғашқы испандықтар келген кезде, жергілікті халықтың ең көп шоғырланған аймағы Итата өзенінен Чилоэ архипелагына дейінгі жерлерде болды. Осы аймақтағы жергілікті тайпалар орман ішіндегі кеңістікте егіншілікпен айналысты. Орман отын, талшық және ағаш кесуге мүмкіндік берді. Құралдардың салыстырмалы түрде қарапайым болғаны мәлім. Сонымен қатар, мапуче және хуильич тайпаларының экономикасы чилихуэк өсіру арқылы толықтырылды. Оңтүстік жағалауы моллюскаларға, теңіз балдырына, шабақтарға және балыққа өте бай болды.

Испандық жаулау (15411600)

Чилиді жаулап алуды испан коронасы тікелей жүзеге асырмады, бірақ осы мақсаттар үшін кәсіпорындар құрған және қаржы ресурстарын мен әскерилерді өздері жинаған испандықтар жасады. 1541 жылы Педро де Вальдивия басқарған экспедиция (кәсіпорын) Сантьягоны негіздеп, Чилиді жаулап алуды бастады. Алғашқы жылдар испандықтар үшін, негізінен, кедейлік, жергілікті халықтың көтерілістері және жиі туындайтын қақтығыстар салдарынан қиын болды. 1549 жылы Ла Серенаның қайта құрылуы (алғаш рет 1544 жылы негізделген, бірақ жергілікті тұрғындар тарапынан қиратылған) Чилидің оңтүстігінде көптеген жаңа қалалардың салынуына әкелді, бұл тек 1553 жылы Вальдивияның қазасынан кейін тоқтады. 16 ғасырдағы Чили экономикасы тек тіршілік көзін қамтамасыз етумен шектелмей, ірі өндіріске бағытталған. Испан отарлаушылары Жерорта теңізі аралдары мен Макаронезиядағы қант плантацияларында қолданылған құлдық еңбек жүйесіне ұқсас, жергілікті еңбекті кең көлемде пайдаланды. Бұл еңбек жүйесі өндіріс базасын біртіндетап жойып, испан коронасын артық шектен шығулардың алдын алу үшін энкоменда жүйесін енгізуге мәжбүр етті. Чилиде испан отарлаушылары энкоменда жүйесін қолданғанына қарамастан, құлға ұқсас жағдайларда жергілікті еңбекті пайдалануды жалғастыра алды. Бай испан отарлаушылары өндіріс тәсілдеріне иезуиттер, испан шенеуніктер және жергілікті мапучелер тарапынан қарсылыққа тап болды. Чилоэ архипелагының алғашқы испан қоныстанушылары (1567 жылы жаулап алынған) экономикасын алтын өндіруге және «испандық Жерорта теңізі» үлгісіндегі ауыл шаруашылығына негіздеуге тырысты. Алайда архипелагтың қолайсыз жағдайларына байланысты бұл әрекет жалпы сәтсіздікке ұшырады. Осы қиын жылдардан кейін Чили колониясы халық санының артуымен, зерттелуімен және экономикалық пайдаланумен бірге орталық аңғарда шоғырланды. Испан Америкасының басқа аймақтарындағы кең таралған тенденцияға сәйкес, экономика тау-кен өндірісінен ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына қарай өзгерген кезде хасиендалар құрылды. 17 ғасырдың ағынында Чилидің жергілікті халқы азайып, энкомендалардың маңызы төмендеді. Анды тауларының ар жағындағы Куйода энкомендалары бар чилилік энкомендеролар Чилиге жергілікті хуарпелерді әкеліп, оларды энкомендасы жоқ басқа испандықтарға жұмысқа орналастырды. Перу вице-корольдігінің 17 ғасыр экономикасында Чилидің мал шаруашылығы мен ауыл шаруашылығына негізделген экономикасы Потоси және Лима сияқты бай аудандармен салыстырғанда шеткі рөл атқарды. Мал шаруашылығы өнімдері вице-корольдіктің қалған бөлігіне экспортталатын тауарлардың басым бөлігін құрады. Бұл өнімдерге суэт, чарки және былғары кірді. Бұл сауда Чили тарихшысы Бенжамин Викунья Макеннаны 17 ғасырды «суэт ғасыры» (испанша: Siglo del sebo) деп атауға итермеледі. Экспортталатын басқа өнімдерге құрғақ жемістер, қайыс, шарап және аз мөлшерде мыс кірді. Бұл екі аймақтан Перуға ағаш кеспелері экспортталды.

The conquest of Chile was not carried out directly by the Spanish Crown but by Spaniards that formed enterprises for those purposes and gathered financial resources and soldiers for the enterprise by their own. In 1541 an expedition (enterprise) led by Pedro de Valdivia founded Santiago initiating the conquest of Chile. The first years were harsh for the Spaniards mainly due to their poverty, indigenous rebellions and frequent conspirations. The second founding of La Serena in 1549 (initially founded in 1544 but destroyed by natives) was followed by the founding of numerous new cities in southern Chile halting only after Valdivia's death in 1553. Beyond subsistence the 16th century economy of Chile was oriented towards large scale production. Spanish colonizers used large amounts of indigenous labour following the slave labour system used in the sugar cane plantations of the Mediterranean islands and Macaronesia. This system of labour successively killed the production base leading to the imposition of the encomienda system by the Spanish Crown in order to prevent excesses. In Chile Spanish settlers managed to continue to exploit indigenous labour under slave like conditions despite the implementation of the encomienda. Rich Spanish settlers had over time to face opposition to their mode of production by Jesuits, Spanish officials and indigenous Mapuches. The initial Spanish settlers of Chiloé Archipelago (conquered in 1567) attempted to base their economy on gold extraction and a "hispanic mediterranean" agricultural model. This activity ended in a general failure given the unsuitable conditions of the archipelago. After those dramatic years the colony of Chile became concentrated in the central valley which became increasingly populated, explored and economically exploited. Following a tendency common in the whole Spanish America haciendas were formed as the economy moved away from mining and into agriculture and husbandry. Over the course of the 17th century the indigenous population of Chile declined, making the encomiendas less and less important. Chilean encomenderos who had encomiendas in Cuyo, across the Andes, introduced to Chile indigenous Huarpes who they hired to other Spanish without encomiendas. In the 17th century economy of the Viceroyalty of Peru, Chile's husbandry and agriculture based economy had a peripheral role, contrasting to ore rich districts like Potosí and the wealthy city of Lima. Husbandry products made up the bulk of Chilean exports to the rest of the viceroyalty. These products included suet, charqui and leather. This trade made Chilean historian Benjamín Vicuña Mackenna label the 17th century the century of suet (Spanish: Siglo del sebo). Other products exported included dry fruits, mules, wines and minor amounts of copper. These two areas exported planks to Peru.

Бидайдың ғасыры (16871810)

1650-1800 жылдар аралығында Чилидің төменгі топтары айтарлықтай өсті. Кедей және жерсіз халықтың мәселесін шешу үшін қалалар құру және олардың төңірегінде жер беру саясаты іске асырылды. Ескі қалалардың (Ла Серена, Вальпараисо, Сантьяго және Консепсьон) шетінде фермер болып қоныстану, жаңа қалаға қосылуға қарағанда көбінесе артықшылық берді, себебі бұл ауыл шаруашылығы өнімдері үшін үлкен тұтыну нарығын қамтамасыз етті. Чилидің хасиендалары (латифундия) Чили қалаларын азық-түлікпен қамтамасыз етуге көп көңіл бөлмеді, бірақ кіріс табу үшін халықаралық экспортқа бағытталды. Чили 1687 жылы Перуде жер сілкінісі мен сабақ тотығу эпидемиясы болған кезде Перуге астық экспорттауды бастады. Чилидің топырағы мен климаттық жағдайлары астық өндіруге Перуге қарағанда қолайлырақ болды, ал Чили бидайы перу бидайынан арзан және сапалырақ болды. Тарихшылар Вильялобос және т.б. айтуынша, 1687 жылғы оқиғалар экспорттың басталуына түрткі болды. 1687 жылғы Перудегі жер сілкінісі Перудегі шарап өндірісінің өркендеуіне де соңғы нүкте қойды, өйткені жер сілкінісі шарап сақтау қоймаларын және шарап сақтауға арналған саз ыдыстарын қиратты. Перу шараптарының біртіндеп төмендеуі Перудің Чилиден шарап импорттауына әкелді, мысалы, 1795 жылы Лима Чилидің оңтүстігіндегі Консепсьоннан 5000 трав (испан тілінде: botijas) импорттады. Бұл экспорт Чилидің Перумен салыстырғанда шарап өндіруші аймақ ретінде қалыптасуын көрсетті. Олардың бір бөлігі ірі қалалардың шеттеріне қоныстанса, қалғандары Норте-Чиконың кен аймақтарына көшіп кетті. 18-ғасырда Вальдивиядағы кеме жасау өнеркәсібі, қаланың негізгі экономикалық салаларының бірі, көптеген кемелерді, соның ішінде фрегаттарды салудың шыңына жетті. Чилидің басқа кеме жасау орындарына Консепсьон және Чилоэ архипелагы кірді. Чилоэ кеме жасау орындары 18-ғасырдың ортасына дейін Чилидегі кемелердің көп бөлігін жасады.

Тәуелсіздік дәуірі (1810-1830)

Чилидегі (1810–1818) және Перудегі (1809–1824) тәуелсіздік соғыстары Чили экономикасына теріс әсер етті. Сауда бұзылып, Чилидегі әскерлер елді тонады. Соғыс сауданы қауіпті қызметке айналдырды және сол кезде Чилидің ауыл шаруашылығы өнімдерінің жалғыз нарығы болған, роялистік Перу тәуелсіз Чилимен сауда жасауға тыйым салды. "Guerra a muerte" кезеңі Биобио аймағы үшін аса құрылыссыз болды және 1820-жылдардың соңына дейін Пинчеира бауырлары сияқты заңсыз қарақшылардың пайда болуымен аяқталды. Чилидің кен өндіру саласы тәуелсіздік соғыстарынан салыстырмалы түрде аз зардап шекті. Перумен сауда тәуелсіздік күресінен кейін толыққанды қалпына келмеді, керісінше, 1820-жылдары АҚШ, Франция және Ұлыбританиямен сауда өркендеді. Чили армиясын қаржыландырумен қатар, Сан-Мартин Аргентинаның бұйрықтарына бағынбағаннан кейін, жаңадан құрылған Чили мемлекеті Чили-Аргентина армиясын толық қаржыландыруға міндетті болды, сондай-ақ Перу азаттық экспедициясын да қаржыландыруға міндетті болды, ол бастапқыда Аргентинаның қаржылық қолдауымен жүзеге асырылуы тиіс еді. 1822 жылы Лондонда тәуелсіздік күресін қаржыландыру үшін алынған 1,000,000 фунт стерлингтік үлкен қарыз Чили мемлекеті үшін ауыр жүк болды және оны төлеуге ондаған жылдар кетті. Англия, Италия, Германия және АҚШ сияқты елдерден келген саудагерлер Чилиде қоныстанды. Нәтижесінде Чили Оңтүстік Америкадағы жоғары кіріс алатын елдердің біріне айналды. Агуа Амаркада (1811) және Аркерос (1825) күміс табылғаннан кейін Ла Серенаның солтүстігіндегі Норте Чико таулары жан-жақты зерттелді. 1832 жылы алтын іздеуші Хуан Годой Копиаподан оңтүстікке қарай 50 км жерде, Чанарцильода күміс кенін тапты. 19-ғасырдың ортасында бұл елдерде алтын ағыны болды, ол бидайға үлкен сұраныс тудырды. Чили сол кезде Тынық мұхитындағы маңызды бидай өндіруші ел болатын. Бидай циклымен бірге жаңа суару каналдары салынды, сондай-ақ Чили ауыл шаруашылығына балауса шаруашылығы және бірнеше машиналар енгізілді. Бұдан өзге, Чилидің ауыл шаруашылығы өнімдеріне жаңа нарықтар ізделді. "Цикл" 1870-жылдардың соңында АҚШ және Аргентинада ауыл шаруашылығының технологиялық жаңартылуы және Ресей мен Канаданың бәсекелестігі салдарынан аяқталды. Бидай циклының аяқталуы 1870-жылдары Чили экономикасының күрделі жағдайына қосымша қиындықтар тудырды. 19-ғасырдың ортасында алтын және күміс монеталары арасындағы заңмен белгіленген құндылық қатынасы күміс монеталарын арзан қылды, бұл күмістің халықаралық нарықтағы жақсы бағаларына байланысты Чилиден кетуіне және Чилиде күміс монеталардың жетіспеушілігіне әкелді. Германияда 1871 жылы күміс стандартын жою басталғаннан кейін, бұрын күмісті арзан қылған Чилидің түзетілмеген бағамы алтынды арзан қыла бастады. 1820 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Вальдивия экономикалық құлдырау кезеңіне түсті. 1850-1875 жылдар аралығында келген неміс иммигранттары Вальдивия және бүкіл Оңтүстік Чили экономикасын өзгертті. Неміс иммигранттарының жетістіктерінің қатарында еңбек бөлінісін тереңдету, ауыл шаруашылығында жалақылы еңбекті енгізу және 1851 жылы Карл Анвандтердің Вальдивияда Чилидің алғашқы сыра зауытын құруы болды. 19-ғасырдың ортасына дейін Чили халқының 80% -нен астамы ауыл шаруашылығында немесе кен өндіруде жұмыс істеді және тұтыну тауарындарын өндіруде өзін-өзі қамтамасыз етті.

The independence wars in Chile (1810–1818) and Peru (1809–1824) had a negative impact on the Chilean economy. Trade was disrupted and armies in Chile pillaged the countryside. The war made commerce a high risk activity and royalist Peru, then the only market for Chilean agricultural products, was closed to commerce with independent Chile. The Guerra a muerte phase was particularly destructive for the Biobío area and ended only to see a period of outlaw banditry (e. g. Pincheira brothers) occur until the late 1820s. Chilean mining activity came out of the independence wars with relatively little damage. Trade with Peru did not fully recover after the independence struggles, instead commerce with United States, France and United Kingdom took off in the 1820s. In addition to the finance of the Chilean army the nascent Chilean state had also to wholly finance the Chilean Argentine Army of the Andes after San Martín begun to disobey the orders from Argentina and the Freedom Expedition of Perú, originally thought to be financed in part by Argentina. An expensive loan of £1,000,000 taken in 1822 in London in order to finance the independence struggle became a heavy burden for the Chilean state and took decades to pay off. Merchants from countries like England, Italy, Germany and the United States settled in Chile. The overall development resulted in Chile becoming one of the high income countries in South America. Following the discovery of silver at Agua Amarga (1811) and Arqueros (1825) the Norte Chico mountains north of La Serena were exhaustively prospected. In 1832 prospector Juan Godoy found a silver outcrop (reventón) 50 km south of Copiapó in Chañarcillo. In the mid 19th century, these countries experienced large gold rushes which created a large demand for wheat. Chile was at the time the "only wheat producer of some importance in the Pacific". At the same time as the wheat cycle new irrigation canals were built and apiculture and some machines introduced into Chilean agriculture. Apart from that, new markets were explored for Chilean agricultural products. The "cycle" came to an end in the late 1870s due to the increased technification of agriculture in the United States and Argentina plus the competition of Russia and Canada. The end of the wheat cycle added to the already difficult situation that Chilean economy was passing through in the 1870s. In the mid 19th century the value relationship established by law between gold and silver coin undervalued silver coins causing the flight of silver from Chile due to better prices in the international market and a scarcity of silver coins in Chile. With the abolition of the silver standard in most countries that begun in Germany in 1871 the unadjusted Chilean rate that had previously undervalued silver came to undervalue gold instead. Following independence in 1820 Valdivia entered a period of economic decline. German immigrants that arrived from 1850 to 1875 transformed the economy of Valdivia and the whole Southern Chile. Among the achievements of the Germans immigrants was the deepening of division of labour, the introduction of wage labour in agriculture and the establishment of Chile's first beer brewery in Valdivia in 1851 by Carl Anwandter. Until the mid 19th century more than 80% of Chilean population remained rural working in agriculture or mining and was to a large degree self sufficient to produce articles of consume.

Солт-Петр Республикасы (18731914)

1873 жылдан бастап Чили экономикасы нашарлады. Чилидің күміс кенінен түсетін табысы да азайды. Сол замандағы адамдар бұл дағдарысты тәуелсіз Чили тарихындағы ең ауыр дағдарыс деп есептеді. Хорхе Пинто Родригес 1870 жылдары Арауканиядағы жергілікті жерлерді қайтадан жаулауға жаңа серпіліс болғанын айтты. Тынық мұхиты соғысы кезінде Чили, әлі де Перудің Тарапака провинциясын басқарып тұрғанда, Перудің кредиторларының қысымына ішкі түсті. Олар Чилидің Еуропадағы кредитіне қауіп төндіріп, талаптары орындалмаса, Чилиге санкция салмақ болды. Сонда Чили үкіметінің алдында екі балама болды: өнеркәсіпті мемлекеттік меншікке алу (яғни Перудің қарыздық сертификаттарын төлеу) немесе Перудің қарыздық сертификаттарының иелерін активтердің иесі ретінде мойындау (Джон Томас Норт оларды арзан бағаға сатып алуға асықты). 1881 жылдың 11 маусымында Чили екінші баламаны қолдайтын және тұз экспорттауға салық салу туралы жарлық шығарды. Чилидің соғыс қарыздары, нитрат сертификаттары бойынша қаржылық міндеттемелерді қабылдау мүмкін болмауы және Еуропаның аннексияға қарсылығын басу ниеті соғыстан кейін Чилиде сынға ұшыраған жарлықтың себебі болды. Тынық мұхиты соғысының жеңімпазы және жаңа жағалау аймағының иесі болған Чили, пайдалы қазбалары мол табысты аумаққа ие болды. 1879 мен 1902 жылдар аралығында ұлттық қазына жаңадан алынған жерлерден түскен салықтар есебінен 900 пайызға өсті. Нитрат өнеркәсібіне британдықтардың қатысуы мен бақылауы күрт өсті, бірақ 1901 жылдан 1921 жылға дейін Чилидің меншігі 15%-дан 51%-ға дейін артты. Чили экономикасының тұздық монополиясына байланысты өсуі, бұрынғы өсу кезеңімен (1832–1873) салыстырғанда, экономиканың әртараптанбағанын және бір табиғи ресурстың күшіне тым тәуелді болғанын көрсетті. Нитрат дәуірінде үкімет мемлекеттік шығындарды арттырды, бірақ ақшаны бекер жұмсады деп айыпталды. 1880 жылдардан бастап кейбір ғалымдар Чилидің 1914 жылға дейін индустрияландырылған елге айналуға бағытталғанын алға тартады, ал экономист Дукоинг индустрияландырудың болмағанын, керісінше модернизация процесі болғанын мәлімдеді. 1878 жылдан бастап Чили мемлекеті жаңа банкноттар (фиат валютасы) басып шығаруды ұлғайтты, бұл Чили песосының құнын төмендетті. 1879 жылы Тынық мұхиты соғысы басталғанда, үкімет қымбат соғыстың шығындарын қаржыландыру үшін көбірек фиат валютасын шығарды және 1880 және 1881 жылдары да осылай жалғастырды. Фиат ақшаны шығару 1907 жылға дейін жалғасты, бірақ содан кейін валюта алтынға немесе тұз кенін өндірумен байланысты заңды құжаттарға айырбасталатын болды. Бұл импорт Чилиде ет бағасының төмендеуіне әкелді. 19 ғасырдың соңындағы экономикалық өсім тек солтүстік аймақтарда ғана емес, сонымен қатар оңтүстікте де байқалды. 1884 жылы Тьерра-дель-Фуэгода алтын ашу Пунта-Аренаста экономикалық өсуді ынталандырды және көптеген еуропалық иммигранттарды тартты. Тьерра-дель-Фуэго мен Магеллан аймағының көп бөлігі 1880 жылдардан бастап Патагонияның сирек қоныстанған далаларын мекендеумен бірге қой шаруашылығында өсімді бастан кешірді. Оңтүстік-Орталық Арауканияда Чилинің мапучелер жеріне басып кіруі Араукания экономикасын қой және ірі қара мал шаруашылығынан ауыл шаруашылығы мен ағаш өндіруге өзгертіп, мапучелердің жерін жоғалтуынан кейін қатты эрозияға алып келді, себебі мапучелер шектеулі аумақтарда ірі мал шаруашылығын жалғастырды.

Starting in 1873, Chile's economy deteriorated. Chile's silver mining income also dropped. Contemporaries considered the crisis the worst ever of independent Chile. The crisis in has also been considered by Jorge Pinto Rodríguez a force behind the new pulse of conquest of indigenous lands that took place in Araucanía in the 1870s. When Chile found herself in command of the then still Peruvian province of Tarapacá during the War of the Pacific and being subjected to pressure from Peru's creditors, who threatened Chile's credit in Europe if their claims were not met, the Chilean government essentially had two options: to nationalize the industry for Chile (that is to pay the Peruvian debt certificates), or to recognize the holders of the Peruvian debt certificates (which John Thomas North hurried to purchase at knock down prices) as the owner of the assets. On June 11, 1881, Chile issued a decree in favor of the second option and to enact an export tax upon the export of saltpeter. The Chilean war debts, the impossibility to assume the financial obligations of nitrate certificates and the will to deflate European opposition to the annexation were the reasons to the decree that was criticized in Chile after the war. As the victor and possessor of a new coastal territory following the War of the Pacific, Chile benefited by gaining a lucrative territory with significant mineral income. The national treasury grew by 900 percent between 1879 and 1902, due to taxes coming from the newly acquired lands. British involvement and control of the nitrate industry rose significantly, but from 1901 to 1921 Chilean ownership increased from 15% to 51%. The growth of Chilean economy sustained in its saltpetre monopoly meant, compared to the previous growth cycle (1832–1873), that the economy became less diversified and overly dependent on a single natural resource. During the Nitrate Epoch the government increased public spending but was however accused of squandering money. Since the 1880s some scholars argue that Chile was en route to becoming an industrialized nation before 1914, economist Ducoing claims no industrialization took place, but rather a modernization process. Starting in 1878, the Chilean state increased the issuing of new banknotes (fiat currency) causing the Chilean peso to devaluate. When the War of the Pacific began in 1879 the government issued more fiat currency in order to afford the costly war, and continued to do so in 1880 and 1881. Issuing of fiat money then continued until 1907 but from there on currency was issued with convertibility to gold or saltpetre mining related legal titles. These imports resulted in a lowering of meat prices in Chile. The rapid economic expansion of the late 19th century occurred not only in the northern regions but also in the extreme south where in Tierra del Fuego a gold rush was triggered in 1884 fueled economic growth in Punta Arenas and attracted a considerable amount of European immigrants. Tierra del Fuego and much of Magallanes Region also experienced a boom in the sheepherding industry since the 1880s accompanied by colonization of the sparsely populated Patagonian grasslands. In the South Central Araucanía the Chilean invasion of native Mapuche territory caused the economy of Araucanía to change from being based on sheep and cattle herding to one based on agriculture and wood extraction. The Mapuches' loss of land following the occupation caused severe erosion since Mapuches continued to practice large scale livestock herding in limited areas.

Дағдарыс және қайта құру (1914-1938 жж.)

1914 жылы Панама каналының ашылуы теңіз сауда жолдарының өзгеруіне байланысты Чили порттары арқылы жүзеге асылатын тасымал көлемінің күрт төмендеуіне әкелді. Бұған қоса, халықаралық сауда құлдырап, 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін мемлекеттік кірістер бұрынғы деңгейінің жартысына дейін азайды. 1913 жылы алғаш рет өндірістік ауқымда қолданылған және кейіннен Германияның Чилидің тұздыққа қол жеткізе алмауына байланысты соғыс қажеттіліктері үшін пайдаланған Хабер процесі, Чилидің нитратқа монополиясын жойды және елде экономикалық құлдырауға алып келді. Тұздық кенін өндіру маңызы азайған сайын, мыс өндіру өсіп, шикізат экспорты Чили тарихындағы ең жоғары деңгейге жетті. 1929 жылға қарай мыс экспортының көлемі тұздық экспортымен теңесті, ал 1937 жылы мыс экспортының құны тұздық экспортынан басып өтті. Басты компаниялар: «Анаконда Коппер» (Чукикаматаны басқарады), «Кеннекотт Коппер Корпорация» (Эль-Тениенте), «Анд Коппер» (Потрериллос). 1910-1930 жылдар аралығында Чилиге АҚШ инвестициялары он есеге артты, оның көп бөлігі тау-кен өнеркәсібіне бағытталды. 1925 жылы Чилиге «Ақша дәрігері» атанған Эдвин В. Кеммерер шақырылды, ол сол кезде Чилидің басты экономикалық проблемаларының бірі саналған ақша-кредит саясаты мен инфляция мәселелерін шешуге көмектесті. Кеммерердің келуі Чили тарапынан бұрыннан белгіленген ақша-кредит саясатын қолдау үшін пайдаланылды. Тұздық пен мыс экспорты төмендеді. Бұл шаралар өнеркәсіптің жаңаруына және 1934 жылға қарай өнеркәсіптің 1929 жылғы деңгейден асып түсуіне септігін тигізді. Жалпы алғанда, өнеркәсіп дағдарыстан кейінгі кезеңде дәстүрлі экспорттан гөрі жылдам жаңғырып, кеңейді. Ұлы депрессия бастапқыда Чили валютасының құнсыздануына, содан кейін 1931 және 1932 жылдары инфляцияға әкелді. 1932 жылдан кейін инфляция уақытша тоқтатылды, бірақ 1936 жылы қайтадан өршіп кетті. Осыған қарамастан, ауылдық жұмысшылардың жағдайы қиын болып қала берді, Танкредо Пиночет президент Хуан Луис Санфуэнтестің (1915-1920) президенттік кезеңінде оның хасиендасындағы жұмысшылардың нашар жағдайларын айыптады. Чили университетінің Экономикалық ғылымдар факультеті 1937 жылы Кейнсиандық экономиканың таралуымен бірге құрылды.

The opening of Panama Canal in 1914 caused a severe drop in traffic along Chilean ports due to shifts in the maritime trade routes. In addition to this international trade collapsed and state income was reduced to half of its previous value after the start of the World War I in 1914. The Haber process, first applied on an industrial scale in 1913 and later used as part of Germany's war effort due to its lack of access to Chilean saltpetre, ended Chile's monopoly on nitrate and led to an economic decline in Chile. While saltpetre mining gradually waned in importance copper mining rose, exporting raw materials to a level unprecedented in the history of Chile. By 1929 copper exports had reached the same values as saltpetre exports, and in 1937 the value of copper exports largely surpassed that of saltpetre. The main companies were; Anaconda Copper in control of Chuquicamata, Kennecott Copper Corporation in control of El Teniente and Andes Copper in control of Potrerillos. Between the 1910s and 1930 United States investments in Chile had a tenfold increase, the bulk of which was directed to mining activities. Edwin W. Kemmerer, a "Money Doctor", was invited to Chile in 1925 to deal with monetary policy and inflation problems which were considered one of the principal economic problems of Chile at the time. The visit by Kemmerer was used to back up monetary policies already outlined by Chileans. Saltpetre and copper exports collapsed. These policies contributed to an industrial recovery and for the industry to already by 1934 surpass the levels of activity of 1929. Overall industry recovered and expanded faster than the traditional exports in the post depression period. The Great Depression brought initially a period of deflation of Chilean currency followed by inflation in 1931 and 1932. The inflation was brought under control momentarily after 1932 but resurfaced again in 1936. Despite of this conditions in for rural workers remained harsh with Tancredo Pinochet denouncing the poor conditions of workers in the hacienda of president Juan Luis Sanfuentes during his presidency (1915–1920). The Faculty of Economical Science of the University of Chile was established in 1937 coinciding with the spread of Keynesian economics.

Ішінара индустрияландыру (1938-1958 жж.)

Индустрияландыру 1938 жылдан бастап мемлекеттік саясатқа айналды. Кеңес экономикасының қабылданатын табысы, басқа орталықтандырылған еуропалық экономикалардың қарқынды өсуі және Кейнс экономикасының ықпалы Чилиде "ішкі даму" идеяларын қалыптастыруға көмектесті, бұл ел экономикасына мемлекеттің белсенді араласуына жағдай жасады. Бұл тенденциялар 1948 жылы Сантьягода ЭЛАС (CEPAL, испан тілінде) құрылғанда және 1950 жылы Рауль Пребиштің оның директоры болып келуімен күшейді. Чилидің "ішкі даму" саясаты Аргентина, Бразилия және Уругвай сияқты ұқсас саясатты жүзеге асырған аймақтық құбылыстың бір бөлігі болды. CORFO-ны қаржыландыру үшін үкімет қарыз алды, салықтардың көп бөлігі ұлғайтылды және әсіресе мыс өндіруге қосымша салық салынды. Осылайша ол капитал құйып, Compañía Electro Siderúrgica e Industrial de Valdivia компаниясына несие берді, ол Altos Hornos y Acerías de Corral компаниясының мұрагері еді. Өнеркәсіптік өндіріс 1940 жылдары зор өсімді бастан өткерді, ол сол онжылдықта жылына кемінде 6,1% өсті. Чилидегі ауыл шаруашылығы өнімі 1950 жылдан бастап қысқарды. Бұл мәселені шешу үшін 1954 жылы қабылданған үкіметтік жоспар аз нәтиже берді, ал 1958 жылы жаңа жоспар ұсынылды. Инфляция 200 проценттен асты, ал бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің 13 пайызынан асты. Сонымен қатар, АҚШ инфляциялық дағдарысты тереңдету мақсатымен науқан жүргізді.

Неолибералды реформалар (1973-1990)

Экономикалық тұрғыдан қарағанда, осы дәуірді екі кезеңге бөлуге болады.

Монетаристік шок терапиясы және "жеті жаңғыру" (1973-1982)

1973 жылы әскерилер билікті басып алғаннан кейін экономикадағы драматикалық өзгерістер кезеңі басталды, сондай-ақ Ұлы депрессиядан бері Чили үкіметтері қолдаған импортты алмастыру индустрияландыру және структуралистік экономика дамыды. Шок терапиясы барысында Чили экономикасы қорғалған нарықтан, күшті мемлекеттік араласудан нарық күштерінің экономиканың көптеген шешімдерін еркін бағыттап, либералды және әлемдік интеграцияланған экономикаға айналды. Орталық банк пайыздық ставканы 49,9%-дан 178%-ға дейін көтерді. Осы арқылы инфляцияны күтілетін құнмен төмендетуге мүмкіндік болды, бірақ бұл қатаң рецессияға әкелуі мүмкін еді. Жұмыссыздық екі есеге өскен кезде бірнеше мемлекеттік жұмыс бағдарламалары іске қосылды.

After the military took over the government in 1973, a period of dramatic economic changes began. and the import substitution industrialization and structuralist economics supported by Chilean governments since the Great Depression. In a shock therapy, Chile was drastically transformed from an economy with a protected market, with strong government intervention, into a liberalized, world integrated economy, where market forces were left free to guide most of the economy's decisions. The central bank raised interest rates from 49.9% to 178%. Thereby inflation could be lowered at the expected price of a sharp recession. When unemployment doubled some public work programmes were installed. Year 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 Inflation (%) 508.1 376.0 340.0 174.0 63.5 30.3 38.9 31.2 9.5 20.7

Initial support by the business community dried out when contractionary monetary policies and hasty liberalizations caused a drop in manufacturing output of 26% in 1975. The first period advocating a Monetarist shock therapy and “seven Modernisations” is marked by a high rate of business bankruptcies and a significant loss of manufacturing share of GDP. The Chicago Boys argued that this was due to a lack of competitiveness caused by the development strategy supported before 1973. Chilean economist Ricardo Ffrench Davis counters that the cause for those bankruptcies cannot necessarily be addressed to outright inefficiencies since the severe recessions (around 1973, 1975 and 1981), real interest rates at an average of 38%, hasty import liberalization and an artificially high exchange rate revaluation were the decisive factors of business mortality. After the recession of 1975 the economy expanded from 1977 to 1980 with high growth rates. It made Chile a showcase for Monetarists and economic liberals. Milton Friedman called it in his Newsweek column from January 25, 1982, a Miracle of Chile. Nevertheless, the economic growth rate of the whole 1975–1980 period was below the potential Chilean growth rate. The boom ended in the economic crisis of 1982. The Latin American debt crisis had a devastating impact on every Latin American country, but Chile was hit hardest with a GDP declined by 14%, while Latin American GDP diminished by 3.2% within the same period. Besides the Petrodollar recycling and the 1979 energy crisis there were some specific Chilean reasons for the crisis too. The Chicago Boys had expected that since the government had achieved a fiscal surplus and the decision for external borrowing was left to private agents a foreign exchange crisis would not occur. But in an effort to fight inflation Dollarization was introduced which lead to a Peso revaluation that caused high current account deficits which led to an increase in foreign lending. Additionally capital controls were abandoned and the financial market deregulated which led to an undamped increase in private foreign borrowing. The debt crisis led to a bank run which led to an economic crisis. With the economic crisis of 1982, the "monetarist experiment" came to be widely regarded as a failure.

1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 Инфляция (%) 508,1 376,0 340,0 174,0 63,5 30,3 38,9 31,2 9,5 20,7

Ақша-кредит саясатының шектелуі мен асығыс либерализация 1975 жылы өңдеу өнеркәсібінің өндірісін 26%-ға төмендеткен кезде бизнес қауымдастығының бастапқы қолдауы азайды. Монетаристтік шок терапиясы мен "жеті жаңғыру" кезеңімен сипатталатын алғашқы кезеңде бизнестің банкротқа ұшырауының жоғары деңгейі және өндірістің ЖІӨ-дегі үлесінің айтарлықтай төмендеуі байқалды. "Чикаголықтар" бұл 1973 жылға дейін қолдау көрсетілген даму стратегиясының салдарынан туындаған бәсекеге қабілетсіздікке байланысты деп мәлімдеді. Чилилік экономист Рикардо Френч Дэвис бұл банкроттардың себебін міндетті түрде тиімсіздікке байланысты деп айтуға болмайды, себебі ауыр рецессиялар (1973, 1975 және 1981 жылдар), орташа есеппен 38% құраған нақты пайыздық ставкалар, импортты асығыс либерализациялау және жасанды түрде жоғары бағаланған валюта бағамы бизнестің өліміне шешуші факторлар болды. 1975 жылғы рецессиядан кейін экономика 1977 жылдан 1980 жылға дейін жоғары өсу қарқынымен кеңейді. Бұл Чилиді монетаристер мен экономикалық либералдардың жарқын мысалына айналдырды. Милтон Фридман 1982 жылғы 25 қаңтардағы "Newsweek" басылымында оны "Чилидің кереметі" деп атады. Дегенмен, 1975-1980 жылдар аралығындағы экономикалық өсу қарқыны Чилидің әлеуеттік өсу қарқынынан төмен болды. Осы өсім 1982 жылғы экономикалық дағдарыспен аяқталды. Латын Америкасының қарыз дағдарысы Латын Америкасының барлық елдеріне ауыр соққы берді, бірақ Чили ең көп зардап шекті, оның ЖІӨ 14%-ға төмендеді, ал Латын Америкасының ЖІӨ-сі сол кезеңде 3,2%-ға төмендеді. Петродолларларды қайта өңдеу және 1979 жылғы энергетикалық дағдарысқа қоса, дағдарыстың Чилиге тән себептері де болды. "Чикаголықтар" үкімет бюджеттік профицитке қол жеткізгенін және сыртқы қарыз алу туралы шешім жеке агенттерге қалдырылғандықтан валюталық дағдарыс болмайды деп күткен. Бірақ инфляциямен күресу мақсатында долларлау енгізілді, бұл песоның қайта бағалануына және ағымдағы шоттың үлкен тапшылығына, содан кейін шетелдік қарыздың өсуіне әкелді. Сонымен қатар, капитал бақылауы тоқтатылды және қаржы нарығы реттеуден босатылды, бұл жекешелендірудің шетелден қарыз алуының тез өсуіне әкелді. Қарыз дағдарысы банк жүйесіне шабуылға ұшыратуға және экономикалық дағдарысқа әкелді. 1982 жылғы экономикалық дағдарыспен "монетаристтік тәжірибе" жалпылама сәтсіздікке ұшырады деп есептелді.

Прагматикалық неолиберализм (19821990)

Қаржы министрі Серхио де Кастро 1982 жылы да бизнестің банкроттығының қарқынды өсуіне қарамастан, песоның бәсекелестік девальвациясына қарсы болды. Ол тек ең күштілері ғана тірі қалуы керек деді, бірақ қаржы және экономикалық дағдарыстың күшеюімен бұл позиция көтере алмайтын болды және ол отставкаға кесуге мәжбүр болды. 1981 жылғы экономикалық дағдарыс нәтижесінде барлық «Чикаго жігіттері» қызметтен алынды. Прагматик экономистер 1982 жылы Чилидің ең ірі екі банкін, ал 1983 жылы құлауға жақын болған тағы жеті банкті мемлекеттік меншікке алды. Чилидің Орталық банкі шетелдік қарыздың көп бөлігін мемлекеттік басқаруға көштірді. Мемлекеттік шығындар квотасы 34%-дан асып, тіпті социалист Сальвадор Альенде президент болған кездегіден де жоғары болды. 1985 жылы прагматик «Чикаго жігіті» Эрнан Бючи қаржы министрі болып тағайындалды. Ол банк жүйесін реттеуді жаңартты, Superintendencia de Bancos e Instituciones Financieras (SBIF) құрды және тағы бір қаржылық дағдарыстың алдын алу үшін капитал бақылауын енгізді. Ол сондай-ақ экспортты ілгерілетуге мамандандырылған Чили үкіметтік агенттігі ProChile-ді құрды. Экспортты одан әрі дамытуға арзан мемлекеттік несиелер мен субсидиялар көмектесті. Кейбір тарифтер 35%-ға дейін көтерілді. Мемлекеттік басқаруға алынған банктер мен кейбір пайдалы мемлекеттік компаниялар қайта жекешелендірілді.

Концертация дәуірі (1990-2010 жылдар)

Демократияға оралғаннан кейін президенттер Патрисио Айлвин (1990–1993) және Эдуардо Фрей Руис Тагле (1994–1999) радикалды өзгерістерден аулақ болып, «үзіліссіз өзгеріс» саясатын ұстанды. Төменгі табысты топтардың әлеуметтік қорғалуын арттыру үшін мемлекеттік әлеуметтік шығындардың үлесі ұлғайтылды және салық реформасы мемлекеттік кірістерді көбейтті. 1990 жылы еңбек кодексі жұмыс берушілер мен жұмыскерлердің келіссөз жүргізу мүмкіндіктерін теңестіру мақсатында заңды кәсіподақтарды құру үшін реформаланды. Сондай-ақ 1990 жылы үкімет, кәсіподақтар және жұмыс берушілер арасындағы үш тарапты келісімге сәйкес, 1993 жылға дейін ең төменгі жалақының нақты көлемі 28%-ға өсті. 1990 жылдардың бірінші жартысында кедейлікті азайту және табыстың теңсіздігін төмендетуде маңызды табысқа қол жеткізілді. + кедейлік деңгейі (%) 1987 1990 1992 1994 1996 1998 2000 45.1 38.6 32.6 27.5 23.3 21.7 20.6

Шетелдік қарыздарға резервтік талаптар қою және шетел валютасындағы қарыздарға салық салу сияқты капиталды бақылау шаралары, көптеген Оңтүстік Америка елдері «Текила дағдарысынан» зардап шеккен кезде, тағы бір қаржылық дағдарыстың алдын алуға көмектесті. Дегенмен, капиталды бақылау 1996–1997 жылдары песоның артық бағалануына және капиталдың шамадан тыс ағынына бейімделмеді. Осының салдарынан Чили 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысына ұшырады және қаржылық-экономикалық дағдарысқа тап болды, бірақ ол салыстырмалы түрде аз уақытқа созылды.