Кіріспе

6 ғасырдағы санскрит тіліндегі энциклопедия Бṛхат-самхита – қазіргі Үндістанның Уджайин қаласында Варахамихира құрастырған 6 ғасырдағы санскрит тіліндегі энциклопедия. Автордың астрология және астрономия саласындағы білімінен басқа, еңбекте көптеген түрлі тақырыптар қамтылған.

Мазмұны

Мәтіннің соңғысы алдындағы тармағына сәйкес, ол 4000-нан аз шлокада (тармақтарда) 100 тараудан тұрады. Судхакара Двивидидің мәтіннің нұсқасында Утпаланың түсіндірмесі бар 105 тарау, сонымен қатар соңғы тарауда мазмұн тізімі бар; Х. Керннің нұсқасында Раджа лакшнам деген қосымша тарау бар (#36). Утпаланың айтуынша, Варахамихира мазмұнынан бес тарауды шығарып тастап, тараулардың саны 100-ге жетеді; бірақ Варахамихира өзі мазмұннан тағы 3 тарауды шығарып тастап, тараулардың санын 97-ге дейін азайтады; сондықтан 100 саны қалай алынғаны нақты емес. Утпала шығарылған тараулардың бірінің авторлығын Видхья Васинге жатқызады. Сондай-ақ, ол төрт тармақтың жалған екенін мәлімдейді және екі қосымша тармаққа түсініктеме бермейді, бұл олардың кейінірек қосылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мәтіннің мазмұны екі негізгі санатқа бөлінеді: анга және упанга. Анга планеталар, жұлдыздар мен зодиак белгілеріне негізделген болжамдарды талқылайды. Үпанга жоғарыда аталғандай, басқа да тақырыптардың кең ауқымын қамтиды. Варахамихира өзі аңыз және ғылыми емес деп санайтын бірнеше дәстүрлі тақырыптарды талқыламайды. Мәтін Варахамихираның ақындық шеберлігін көрсетеді: ол Брихат самхитада кем дегенде 63 түрлі өлшемді (ария ең көп кездесетіні) қолданады.

Ықпал

Варахамихираның мәтіні жан-жақтылығы, түсініктілігі, тартымды баяндалуы және әдеби құндылығы арқасында бұрынғы ұқсас мәтіндерге қарағанда әлдеқайда танымал болды. Ол мәтіннің қысқартылған нұсқасын – Самаса Самхитаны жазды, ол қазір жоғалып, Утпаланың Брахмасамхитаға жазған түсіндірмесі арқылы ғана белгілі. Варахамихираның өзінің айтуынша, кейбір өлеңдерінде ол бұрынғы астрономия, Шилпашастра және храм архитектурасы туралы әдебиеттерді жинақтаған, алайда оның әртүрлі теориялар мен дизайн үлгілерін ұсынуы сақталған ең ерте мәтіндердің қатарында. Кейінгі ғалымдар Читраймайура, Дрргаргала (Жалағала шастрасы) және Прасадалакшана сияқты мәтіннің бірнеше тарауларын жеке зерттемелер ретінде қарастырып, Варахамихираны түрлі тақырыптар бойынша сарапшы ретінде құрметтеді. 11 ғасырдағы ирандық ғалым Әл-Бируни де Брахмасамхитадан цитата келтіреді. Абдул-Әзиз ибн Шамс ибн Баха Нұри Дихлави (1350/1375 жылдары өмір сүрген) Дели сұлтаны Фируз Шах Туғлуқ үшін Брахмасамхитаның парсы тіліне аудармасы – Таржама и Барахиді жазды. Қазіргі ғалымдар үшін мәтіннің кең көлемі оны сол заман туралы маңызды тарихи дереккөз етеді.